ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
860
CHINGIZ AYTMATOV ASARLARIDA OBRAZLAR TALQINI (“QULAYOTGAN
TOG’LAR” ASARI MISOLIDA)
Jalolova Gulbahor
Termiz pedagogika instituti
oʻzbek tili va adabiyoti yo’nalishi
1-bosqich magistranti
Anotatsiya:
Ushbu maqolada Chingiz Aytmatovning “Qulayotgan tog’lar” asaridagi obrazlar,
ularning xarakter-xususiyati talqin qilingan.
Kalit so’zlar:
obraz, personaj, ramziy obrazlar, falsafiy obrazlar, Arsen Samanchin, Jaabars,
Eles, Saksagay, tabiatni asrash
Adabiyotda o’zining kuchli intellekti, o’tkir qalami, keng qalbi bilan tanilgan,
zamondoshlari va bugungi kun kitobxonlari tomonidan
“qirg‘izlarning Tolstoyi”, “qirg‘izlarning
Garsia Markesi” deb e’tirof etilgan Chingiz Aytamtov o’zidan ulkan xazina, boy meros qoldirdi.
Adibning “
Baydamtol sohillarida“, “Yuzma-yuz”, “Jamila”, “Sarvqomat dilbarim”, “Boʻtakoʻz”,
“Birinchi muallim”, “Momo yer”, “Somon yoʻli”, “Alvido, Gulsari”, “Oq kema”, “Qiyomat”,
“Kassandra tamg’asi”,
“Qulayotgan tog’lar” kabi asarlarida tabiat, jamiyat va inson o’rtasidagi
munosabatlar, psixologik evrilishlar juda mahorat bilan tasvirlangan.
Chingiz Aytmatov asarlari o‘zining chuqur falsafiy mazmuni, milliylik va insoniylik
g‘oyalari, shuningdek, yorqin obrazlar talqini bilan ajralib turadi. U o‘z ijodida insonning ichki
dunyosi, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, axloqiy tanlovlar kabi mavzularni obrazlar
orqali chuqur yoritgan. Uning adabiy mahorati, o‘ziga xos uslubi, inson psixologiyasini chuqur
yoritishi, ramziy va falsafiy obrazlar yaratishdagi salohiyati tahsinga sazovor. Shu bois adibni
ramziy obrazlar ustasi, falsafiy fikr egasi, inson qalbining mohir “yozuvchisi”, o‘z millatini
sevgan va shu orqali butun insoniyatga murojaat qilgan ijodkor sifatida qadrlaymiz.
Aytmatovning “Tog‘lar qulaganda” yoxud “Mangu qayliq” romani dolzarb mavzuda
yozilgan bo’lib, globallashuv, shou-biznes, tog‘ qoplonlarini tijorat maqsadida ovlash, taraqqiyot,
iqtisodiy o‘sish shu bilan bir qatorda samimiy tuyg‘ularning barbod bo’lishi, jamiyatdagi
adolatsiz harakatlar Arsen Samanchin va uning atrofidagi obrazlar orqali yoritilgan. Asarda
Arsen Samanchin, Oydana Samarova, Eles, Saksagay, Toshtanafg’on, Qumosh Baysalov,
Bektur og’a, Ardak Samanchin, Xadicha, O’razqul, Jaabars singari obrazlar mohiyatida
vijdon va axloq, muhabbat va sadoqat, inson va tabiat o‘rtasidagi muvozanat, zamon va inson
qalbi o‘rtasidagi ziddiyatlar namoyon bo’ladi. Asarda bir nechta muhim obrazlar mavjud bo‘lib,
har biri alohida g‘oya va ma’naviy yukni o‘zida mujassam etadi. Romandagi Qor qoploni Bars
(Jaabars) ramziy obraz bo’lib, Arsen Samanchinning taqdirdoshi sifatida tasvirlanadi.Ularning
har ikkisini ham bir xil taqdir qarshilaydi. Ikkalasi ham yori tomonidan tashlab ketilgan, xiyonat
qurbonlaridir. Arsen ko‘plab tillarda gapira oladigan iqtidorli jurnalist edi. Biroq, uning sevgilisi
Oydana mashhur aktrisa va boy bo‘lish maqsadida, Ertosh Kurchalga ma’shuqa bo‘lib
ketadi.Arsen Oydana bilan “Mangu qayliq” voqeasini sahnalashtirishga va’dalashgan bo‘lsa
ham, pul va boylik bu sevgi va sadoqatdan ustun keldi. Bu holat Arsenni chuqur iztiroblarga
soladi. U Ertoshni va o'zini o‘ldirishni o'ylaydi. Ammo o'zini o‘ldirish uchun kerakli vosita
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
861
topolmaydi. Yaqin qarindoshi Bektur og‘a, ovchilik bilan shug‘ullanuvchi firma egasi sifatida
unga bir taklif qiladi. Arsen ovga arab qo‘noqlari kelishini va ular tog‘larda bars ovlashlarini
biladi, shuningdek, taklifni qabul qilib, tarjimonlik qilishga rozi bo‘ladi. Ovulda Eles ismli bir
qiz bilan tanishadi va ular bir-biriga oshiq bo‘ladi. Bektur og‘a esa o‘zining jasoratli rejasini
amalga oshirishni maqsad qilgan. U Arsenni yordamga chaqiradi, ammo bu reja xavfli va
xalqaro munosabatlar buzilishiga olib kelishi mumkin edi. Arsenning qarori, aslida, tabiatni
asrash va insoniyatni yovuzlikdan saqlashga qaratilgan edi. Va u o’zining mana shu jasoratli
qarori tufayli asar yakunida halok bo’ladi…Arsen Samanchin- qat’iyatli, halol, san’atga oshno
qalb egasi, jamiyat muammolariga befarq bo’lmagan obraz. Uning qalbida kuchli insoniylik va
sadoqat bor. U qadriyatlar, urf-odatlar va o‘tmishga hurmat bilan yashaydi. U orqali muallif
texnologik taraqqiyot bilan insoniy qadriyatlar o‘rtasidagi ziddiyatni ko‘rsatadi. U hamisha
hamma narsadan haqiqatni izlaydi.Jumladan, asarda keltirilgan ushbu o’rinlar fikrimizni yanada
oydinlashtiradi: “Musiqaga kelganda u tug’ma oshiq edi, tuyg’ularini hech qayerga sig’dirib ham
bo’lmas, anglab ham bo’lmas edi.Bu havasgina emas, undan ham kuchliroq, kattaroq-tushuntirib
bo’lmas bir narsa edi.Bu borada bir voqea ham ro’y bergan, esiga tushib qolsa kulgisi qistaydi,
o’zini masxara qilib jinni musiqaparast deydi.Ilk qayta qurish paytlarida jurnalistik yumushlari
bilan Londonga borib qolib, anjuman o’tayotgan hashamatli mehmonxonalarning birida hamma
qulayliklar muhayyo hojatxonada shipdanmi allaqaylardan musiqa sadolari yog’ilib turganiga
duch keldi, Odamlar hojat uchun kirib chiqishar, chinniday xonalarda zaruratlarini bajarishar,
tabiiyki artinishar, surtinishar, tomoqlarini qattiq qoqishar, unitazlarning suvlarini shaldiratib
guldiros bilan tushirishar, bularning hammasi uzra ular sharafiga Shopen yoki boshqa biror
musiqa dahosining go’zal asari yangrab turardi…Axir musiqa bu xudoga yetmoq, ruhning
koinoti-ku!”
Arsen garchi zamonaviy ilm-fan yangiliklari bo’lsa-da hojatxonalarda musiqa
chalish ravo emasligin hammaga tushuntirgisi kelardi.Ammo hech kim uning tabiatidagi bu
odilona g’alayonni qabul qila olmaydi.Bundan tashqari, Chingiz Aytmatov ushbu qahramoni
tilidan o’tish davri qiyinchiliklari, uning insonlar hayotidagi salbiy ta’siri haqida shunday
iqtiboslar keltiradiki, bu fikrlar isyonkor Arsen Samanchin qiyofasini bizga yanada teranroq
ochib beradi. “Hozirgi paytda esa har kim qo’lidan kelgancha urinib-surinib yotibdi.Kimning
boshi qora mehnatdan chiqmaydi, kim qayerda nimani o’maradi-shqilib oldinda yilt etgan
yorug’lik yo’q.Ishbilarmonlik, tadbirkorlik qil, deyishadi, e qani o’sha tadbirkorlik-kartoshka
kavla, pichan o’r, yana nima bor? Erkinlik bore mish.Lekin ma;murchilik bo’lmasa, erkinlik
oson ekanmi, uning o’zi nimaga yaraydi, bo’lmag’ur quruq gap.Hozircha qishloqning barcha
kulfatlarini o’tish davri deb suvab, bahona qilib kelishadi…”
Bundan tashqari, asarda yana bir epizodik qahramon borki, undagi faqat bir xarakter
xususiyatigina yoritiladi.U ham bo’lsa, hayot qiyinchiliklarida toblangan, dunyodagi iqtisodiy
tengsizliklardan norozi Saksagay
obrazi.U Arsen Samanchin va uning do’sti
Toshtanafg’onlarning sobiq jismoniy tarbiya o’qituvchisi bo’lgan. Sakson (Saksagay) Bars oviga
kelgan zodagon arablarni garovga olish rejasining ishtirokchilaridan biri edi. U mamlakatidagi
neft sabab boyib ketgan arab zodagonlarining bema’ni mashina poygalari va mag’lub
mashinalarning yoqib yuborilishini hecham hazm qilolmaydi.Va ularni bars oviga kelganlaridan
foydalanib pul ishlab olishni istaydi, garchi bu jinoyat bo’lsa ham
. “Nimaga dunyoda bunday
bo’lyapti? Hech kim bunga javob bergisi kelmaydi.Birovlar ermak uchun “jiplar”ni yoqadi,
1
Chingiz Aytmatov.Qulayotgan tog’lar.Ilm-ziyo-zakovat,-Toshkent, 2020.-b 17
2
Shu asar.
-b 87
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
862
boshqalar, mana misol uchun biz bolalarimiz maktabga qatnashi uchun oyoq kiyimi olib
berolmaymiz…”
Asarda yana bir qahramon borki, Arsen obraziga yaqin.Uni xuddi o’zidek tushunadigan va
maqsadlari bir.Bu Eles obrazidir. Eles ham Qirg’iz tabiatiga befarq emas.U vatani boyliklarini
asragisi, jonivorlarni tirik holida tabiat ko’rkiga aylanishini istovchi, hammadan boshqacha
qahramon. U qoplonlarni asrash maqsadida plakatlar ko’tarib chiqishni istaydi, ammo qirg’iz
biznesining asosiga aylanib qolgan ov uyushtirish marosimlariga qarshi chiqa olmaydi. Bu obraz
Odamzod va tabiat o‘rtasidagi muvozanat buzilsa, qanday fojialar yuz berishini ko‘rsatadi. Asar
yakunidagi Barsning o‘limi – insoniy vijdonning o‘lishi, tabiatning faryodidir.
Chingiz Aytmatov obrazlar yaratishda hayotiylik, ramziylik va falsafiylikni birlashtira
olgan. Uning qahramonlari ko‘pincha ijtimoiy va axloqiy muammolarning markazida turadi: ular
o‘z taqdirlarini tanlashga majbur, va bu tanlovlar orqaligina insoniy mohiyat ochiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Chingiz Aytmatov.Qulayotgan tog’lar.Ilm-ziyo-zakovat,-Toshkent, 2020.
2.A.Meliboyev.Chingiz-dengiz demak.Tafakkur jurnlai, 2018-yil, 3-son.
3.A.Saidov. Chingiz Aytmatov – zamonaviy adabiyotning yirik namoyandasi. Hurriyat gazetasi,
2023-yil, 8-dekabr, 47-son.
3
Chingiz Aytmatov.Qulayotgan tog’lar.Ilm-ziyo-zakovat,-Toshkent, 2020.-b 118
