95
7.1
2
8
KORUPSIYANING MOHIYATI, UNING DAVLAT BOSHQARUVI,
IQTISODIYOT VA JAMIYATGA KO‘RSATADIGAN ZARARLI
OQIBATLARI
Jumayev Firdavs Bekzod o’g’li
Samarqand viloyat yuridik texnikumi talabasi
Telefon: +998 (33) 321-31-02
E-mail:
Annotatsiya:
Mazkur maqolada korrupsiyaning mohiyati, uning davlat boshqaruvi, iqtisodiyot
va jamiyatga ko‘rsatadigan zararli oqibatlari chuqur tahlil qilinadi. Korrupsiyaning asosiy
ko‘rinishlari va sabablari yoritilib, uning salbiy ta’sirlarini bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan
chora-tadbirlar ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi
kurashning huquqiy asoslari – “Korupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida”gi qonun, davlat dasturlari
va xalqaro hamkorlik doirasidagi sa’y-harakatlar batafsil tahlil etilgan. Maqola fuqarolik
jamiyatining faolligi, huquqiy savodxonlikni oshirish va shaffof boshqaruv tizimining ahamiyatini
ta’kidlaydi. Xulosa qismida korrupsiyani bartaraf etishda huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy
tamoyillarning uyg‘unligi muhim ekanligi qayd etiladi. Maqola, o‘z navbatida, davlat boshqaruvi
va jamiyatning barqaror rivojlanishiga intilayotgan har bir shaxs uchun ahamiyatlidir.
Kalit so‘zlar:
Korrupsiya, qonun ustuvorligi, huquqiy asoslar, iqtisodiy zarar, ijtimoiy
adolatsizlik, davlat boshqaruvi, shaffoflik, xalqaro hamkorlik, “Korrupsiyaga qarshi kurash
to‘g‘risida”gi qonun, fuqarolik jamiyati, adolat, halollik, huquqiy savodxonlik.
Kirish:
Korrupsiya – bu davlat boshqaruvi va jamiyat rivojlanishiga jiddiy xavf
soluvchi ijtimoiy illatdir. Ushbu tushuncha, odatda, shaxsning mansab yoki
vakolatidan o‘z manfaati yo‘lida noqonuniy foydalanishi sifatida izohlanadi.
Korrupsiya shunchaki jinoyat emas, u davlat tizimini izdan chiqaruvchi, fuqarolar
ishonchini yemiruvchi va iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiruvchi kuch sifatida namoyon
bo‘ladi.
Bugungi kunda korrupsiyaning salbiy oqibatlari jamiyat hayotining deyarli barcha
jabhalariga ta’sir ko‘rsatadi. U davlat boshqaruvi tizimining izdan chiqishi,
resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishi, qonun ustuvorligining zaiflashuvi va fuqarolar
huquqlarining buzilishi kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi.
Korrupsiya – lotincha “corruptio” so‘zidan olingan bo‘lib, “buzilish”, “chirish”
degan ma’nolarni anglatadi. Bu tushuncha iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy tizimlar
doirasida mansabdor shaxslar tomonidan o‘z manfaati yo‘lida jinoyat sodir etilishini
ifodalaydi. Ko‘p hollarda korrupsiya pora olish yoki berish, mansab vakolatini
suiiste’mol qilish, noqonuniy daromad olish, tanish-bilishchilik orqali noqonuniy
imtiyozlar berish kabi ko‘rinishlarda uchraydi.
Korrupsiyaning asosi nimaga borib taqaladi? Unga davlat boshqaruvi tizimidagi
zaifliklar, qonunlardagi bo‘shliqlar, shaffoflikning yetishmasligi va fuqarolar
o‘rtasidagi huquqiy madaniyatning pastligi sabab bo‘ladi. Misol uchun, davlat
96
7.1
2
8
tashkilotlarida axborot ochiqligining yo‘qligi yoki qonunbuzarliklar ustidan
nazoratning kuchsizligi korupsiyaga sharoit yaratadi.
Korupsiyaning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jihatlarda ko‘rsatadigan salbiy
oqibatlari quyidagilarda yaqqol namoyon bo‘ladi:
Davlat boshqaruv tizimiga ta’siri - korrupsiya davlat boshqaruv tizimining
samarasiz bo‘lishiga olib keladi. Mansabdor shaxslarning shaxsiy manfaatlarini
ustuvor qo‘yishi natijasida davlat qarorlari adolatsiz qabul qilinadi. Shu bilan birga,
qonunlar noto‘g‘ri qo‘llaniladi yoki ijro qilinmaydi. Buning natijasida xalqning
davlatga bo‘lgan ishonchi yo‘qoladi.
Iqtisodiy oqibatlar - korrupsiya davlatning iqtisodiy o‘sishini susaytiradi.
Resurslarning noqonuniy taqsimlanishi, davlat mablag‘larining talon-toroj qilinishi
va investorlar uchun xavfli muhit yaratish korupsiyaning iqtisodiy oqibatlaridandir.
Xalqaro moliyaviy tashkilotlarning hisobotlariga ko‘ra, korrupsiya darajasi yuqori
bo‘lgan davlatlarda xorijiy investitsiyalar kamayadi, bu esa mamlakatning iqtisodiy
rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy oqibatlar - korrupsiya jamiyatda ijtimoiy adolatsizlikning kuchayishiga
olib keladi. Fuqarolar o‘rtasida tengsizlik oshadi, kambag‘allar yanada
qashshoqlashadi. Tibbiyot, ta’lim, ijtimoiy himoya kabi sohalarda korrupsiyaning
mavjudligi aholining asosiy ehtiyojlariga yetarlicha xizmat qilinmasligiga sabab
bo‘ladi. Qonun ustuvorligiga putur yetkazish - korrupsiya huquqiy tizimning
zaiflashuviga olib keladi. Jinoyatchilik darajasi ortadi, chunki fuqarolar qonunlarga
ishonmay qo‘yadi. Adliya tizimidagi korupsiya adolatli sudlov tamoyillarining
buzilishiga olib keladi.
Korrupsiyaga qarshi kurashning huquqiy asoslari - korrupsiyani kamaytirish va
uning zararini bartaraf etishda samarali huquqiy asoslarning mavjudligi muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha huquqiy baza
mustahkamlanib, xalqaro andozalarga mos tizim yaratilmoqda.
“Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida”gi Qonun 2017-yilda qabul qilingan
ushbu qonun korupsiyaga qarshi kurashning asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi. Ushbu
qonun asosida davlat organlari, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarni korrupsiyaga
qarshi kurashga jalb qilish mexanizmlari ishlab chiqilgan. Qonunning asosiy maqsadi
jamiyat hayotining barcha jabhalarida shaffoflikni ta’minlashdir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan korrupsiyaga qarshi kurashga
oid bir qator qarorlar qabul qilingan. Xususan, “O‘zbekiston Respublikasida
korupsiyaga qarshi kurashish strategiyasi” 2021-2025-yillar uchun ishlab chiqilgan
bo‘lib, unda davlat boshqaruvi tizimining shaffofligini oshirish, fuqarolarning
97
7.1
2
8
huquqiy savodxonligini kuchaytirish va korrupsiya xavfini kamaytirishga qaratilgan
chora-tadbirlar belgilangan.
O‘zbekiston korupsiyaga qarshi kurashda xalqaro tashkilotlar bilan faol
hamkorlik qilmoqda. 2008-yilda O‘zbekiston BMTning “Korrupsiyaga qarshi
konventsiyasi”ga qo‘shilgan. Bu xalqaro hujjat mamlakat ichidagi korupsiya
muammolarini hal qilishda global tajriba va standartlardan foydalanish imkonini
beradi.
Korrupsiyaga qarshi kurashda fuqarolik jamiyati va ommaviy axborot
vositalarining faolligi muhim. O‘zbekiston qonunchiligida jurnalistlarning korrupsiya
holatlarini yoritish va fuqarolarning bu boradagi huquqlarini himoya qilishga
qaratilgan qoidalar mavjud.
Xulosa:
Korrupsiya – bu butun jamiyatni zaiflashtiruvchi xavfli illatdir. U
davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va fuqarolarning huquqlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Korrupsiyaning oldini olish uchun huquqiy tizimni mustahkamlash, davlat
boshqaruvida shaffoflikni oshirish va fuqarolarni huquqiy jihatdan savodli qilish
zarur.
O‘zbekiston Respublikasi korupsiyaga qarshi kurashda xalqaro tajribaga
asoslangan holda o‘zining huquqiy mexanizmlarini takomillashtirib bormoqda. Har
bir fuqaro qonunga rioya qilgan holda korupsiyaga qarshi kurashda o‘z hissasini
qo‘shishi lozim. Chunki faqat halollik, adolat va birdamlik tamoyillariga asoslangan
jamiyatda rivojlanish va farovonlikka erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Korupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida”gi
Qonun. 2017-yil 3-yanvar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. “O‘zbekiston Respublikasida
korupsiyaga qarshi kurashish strategiyasi” (2021–2025-yillar). 2020-yil 29-iyun.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. “Korupsiyaga qarshi kurashish
bo‘yicha respublika kengashini tashkil etish to‘g‘risida”gi farmon. 2019-yil 27-
may.
5.
BMT. “Korupsiyaga qarshi konventsiya.” Toshkent: Adolat nashriyoti, 2008.
6.
Jahon banki va Transparency International tashkilotlari. Korupsiya darajasi va
iqtisodiy ta’siriga oid hisobotlar. 2022-yil.
7.
Karimova N. “Korupsiya va uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari.” O‘zbekiston
huquqshunoslari assotsiatsiyasi ilmiy jurnali, 2022-yil, №3.
8.
Qosimov Sh. “Davlat boshqaruvida shaffoflik va uning ahamiyati.” Toshkent:
Yuridik fanlar nashriyoti, 2023.
9.
“Yangi O‘zbekiston” gazetasi. Korupsiyaga qarshi kurashga oid maqolalar. 2023-
yil, sonlar: №15, №22, №35.
