173
7.1
2
10
O‘ZBEKISTONDA INSON HUQUQLARI VA MILLIY
QONUNCHILIKNI TAKOMILLASHTIRISH
Jumayev Firdavs Bekzod o’g’li
Samarqand viloyat yuridik texnikumi talabasi
Telefon: +998 (33) 321-31-02
E-mail:
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasidagi inson huquqlari himoyasi va
milliy qonunchilikdagi islohotlar ko‘rib chiqiladi. Maqolada mamlakat mustaqillikka erishganidan
keyin amalga oshirilgan huquqiy islohotlar va inson huquqlarini ta'minlashga qaratilgan qonunlar
tahlil qilinadi. O‘zbekiston Konstitutsiyasida kafolatlangan fuqarolarning asosiy huquq va
erkinliklari, jumladan, hayot, shaxsiy xavfsizlik, so‘z erkinligi, ta'lim olish va sog‘liqni saqlash
huquqlari bilan birga, davlat tomonidan ularni himoya qilish mas'uliyati ham ko‘rsatilgan.
Shuningdek, O‘zbekistonning xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligi, jumladan, Birlashgan Millatlar
Tashkiloti (BMT), Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT) va boshqa global tashkilotlar bilan bo‘lgan
kelishuvlar asosida amalga oshirilgan islohotlar haqida ham so‘z yuritiladi. Maqolada,
shuningdek, sud tizimi va uning islohoti, sud mustaqilligini ta'minlash, shaffof sud jarayonlari va
fuqarolar huquqlarini himoya qilishdagi roliga ham alohida e'tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
Inson huquqlari, milliy qonunchilik, Konstitutsiya kafolatlari, sud islohotlari,
xalqaro kelishuvlar, mehnat huquqlari, gender tenglik, bolalar mehnati.
Kirish.
Inson huquqlari – bu har bir inson tug‘ilishidan boshlab ega bo‘ladigan
muhim huquq va erkinliklardir. Ularni himoya qilish va ta’minlash har bir
demokratik jamiyatning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston
mustaqillikka erishganidan keyin inson huquqlarini himoya qilish va ularga rioya
qilish yo‘lida sezilarli natijalarga erishdi. Bu jarayonning asosiy maqsadi fuqarolar
huquqlarini himoya qilish, ularni amalga oshirish uchun zarur imkoniyatlarni yaratish
va milliy qonunchilikni xalqaro huquq me’yorlariga moslashtirishdan iborat. 1991-
yilda mustaqillikka erishgan O‘zbekiston yangi huquqiy tizimni shakllantirish, sovet
davridagi eski qonunlar va tizimlarni yangilash uchun bir qator islohotlarni amalga
oshirdi. Shuningdek, mustaqil davlat sifatida O‘zbekiston xalqaro maydonda ham
inson huquqlarini ta’minlash borasida o‘z zimmasidagi majburiyatlarni bajarishga
kirishdi. Xususan, BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda olib
borilgan islohotlar ushbu sohada muhim o‘rin tutdi.
1992-yilda qabul qilingan O‘zbekiston Konstitutsiyasi mamlakatdagi barcha
fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini kafolatlashda muhim huquqiy asos bo‘lib
xizmat qilmoqda. Unda fuqarolarning hayot, shaxsiy xavfsizlik, so‘z erkinligi,
xususiy mulkni himoya qilish kabi muhim huquqlari aniq belgilab qo‘yilgan.
Konstitutsiya, har bir fuqaro uchun teng huquqlarni ta'minlashga qaratilgan. Bu
o‘zgarishlar davlatning huquqiy tizimini yangilash va xalqaro huquq me'yorlariga
moslashtirish jarayonini boshlab berdi. Shu bilan birga, milliy qonunchilikda xalqaro
174
7.1
2
10
huquq me’yorlariga muvofiq bo‘lgan yangi qonunlar ishlab chiqilib, amaliyotga
tatbiq etilmoqda. Bundan tashqari, O‘zbekiston BMT, Xalqaro Mehnat Tashkiloti
(XMT) kabi tashkilotlar bilan hamkorlik qilib, inson huquqlarini himoya qilishga
qaratilgan qator xalqaro konvensiyalarni ratifikatsiya qildi. Ushbu xalqaro huquqiy
majburiyatlar milliy qonunchilikka integratsiya qilinib, fuqarolarning huquq va
erkinliklarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
O‘zbekiston Konstitutsiyasi mamlakatning eng muhim huquqiy hujjati bo‘lib, u
fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini kafolatlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu
hujjatda insonning shaxsiy erkinliklari, so‘z va din erkinligi, xususiy mulkni himoya
qilish huquqi, ta’lim olish va boshqa ko‘plab fundamental huquqlar aniq belgilab
qo‘yilgan. Masalan, 13-moddaga ko‘ra, "O‘zbekiston Respublikasida demokratiya
umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra inson, uning hayoti, erkinligi,
sha’ni, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi.
Demokratik huquq va erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoya
qilinadi". Shuningdek, Barcha fuqarolar uchun teng huquqlar kafolatlangan va irqi,
millati, dini yoki boshqa belgilarga ko‘ra kamsitish qat’iyan man etilgan. Bu
tamoyillar davlatning adolat va tenglikka asoslangan siyosatini ta’minlashga
qaratilgan asosiy me’yorlardan biri sifatida xizmat qiladi.
Sud-huquq tizimi har qanday demokratik davlatning asosiy poydevorlaridan biri
bo‘lib, uning samaradorligi fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashda hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, sud tizimining
mustaqilligi va odil sudlovning ta’minlanishi yo‘lida keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirila boshlandi:
Qiynoqlarga qarshi kurash: Sud islohotlari jarayonida qiynoqlardan
foydalanishni qat’iyan taqiqlovchi qonun hujjatlari kuchaytirildi. Sud jarayonlarida
inson huquqlari va erkinliklarini buzgan har qanday holatning oldini olish choralari
belgilandi.
Fuqarolarning sud himoyasidan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish:
Advokatura instituti mustahkamlanib, kam ta’minlangan qatlamlar uchun bepul
yuridik yordam xizmatlari yo‘lga qo‘yildi.
O‘zbekistonda sud islohotlari nafaqat sud tizimining mustahkamlanishi, balki
inson huquqlarining himoya qilinishida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu
islohotlar sudlarning mustaqilligini ta’minlab, fuqarolarga adolatli va xolis sud
jarayonlarini taqdim etish uchun zarur asos yaratdi. Islohotlarning izchil davom etishi
O‘zbekistonda odil sudlov tizimini yanada takomillashtiradi va xalqning sud tizimiga
bo‘lgan ishonchini yanada kuchaytiradi.
175
7.1
2
10
Mehnat huquqlari va fuqarolarning ijtimoiy huquqlari, ayniqsa, O‘zbekistonning
ijtimoiy siyosatida katta ahamiyatga ega. Mehnat qonunchiligi bo‘yicha amalga
oshirilgan islohotlar fuqarolarning ijtimoiy xavfsizligini ta'minlashga, mehnat
sharoitlarini yaxshilashga va bolalar mehnatini kamaytirishga qaratilgan. O‘zbekiston
hukumati tomonidan bolalar mehnatiga qarshi kurashish, ish haqlarining to‘liq va o‘z
vaqtida to‘lanishini ta'minlashga oid chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. O‘zbekistonda bu
borada amalga oshirilgan islohotlar fuqarolarning mehnat faoliyatiga bo‘lgan
huquqlarini kafolatlash, ularning manfaatlarini himoya qilish va ijtimoiy adolatni
ta'minlashga xizmat qiladi. Bu islohotlar fuqarolarning mehnat sohasidagi huquqlarini
yanada kengaytirish va ularning ish sharoitlarini yaxshilashni ko‘zda tutadi:
O‘zbekiston bolalar mehnatini yo‘q qilish bo‘yicha xalqaro standartlarni joriy
qildi. Xalqaro Mehnat Tashkiloti bilan hamkorlikda amalga oshirilgan chora-tadbirlar
natijasida, bolalar mehnatidan foydalanishning oldini olishga qaratilgan qat’iy
mexanizmlar ishlab chiqildi.
Ishchilarning xavfsizligi va sog‘lig‘ini ta’minlash maqsadida mehnat muhofazasi
bo‘yicha yangi qoidalar joriy etildi. Xodimlar uchun xavfsiz va sog‘lom mehnat
sharoitlarini yaratish davlat va ish beruvchilarning ustuvor vazifasi sifatida
belgilangan. Ish haqlarining o‘z vaqtida to‘lanishi ustidan nazorat kuchaytirildi.
Bundan tashqari, fuqarolarning mehnat faoliyati davomida ijtimoiy himoya
kafolatlarini oshirish bo‘yicha yangi tizimlar ishlab chiqilmoqda.
Xullas, Mehnat va ijtimoiy huquqlarni himoya qilish bo‘yicha amalga oshirilgan
keng ko‘lamli islohotlar fuqarolarning farovon hayot kechirishi va jamiyatda ijtimoiy
adolatning qaror topishi uchun zarur asos yaratmoqda. Ushbu islohotlarning izchil
davom ettirilishi O‘zbekistonda inson huquqlari sohasidagi yutuqlarni mustahkamlab,
xalqning davlatga bo‘lgan ishonchini kuchaytiradi.
Xulosa.
O‘zbekistonda inson huquqlari va milliy qonunchilikni rivojlantirish
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mustaqillik yillarida
amalga oshirilgan islohotlar fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlash, ularni
xalqaro huquq standartlariga moslashtirish, huquqiy institutlarni mustahkamlash va
sud tizimini isloh qilish borasida sezilarli yutuqlarni keltirib chiqardi. O‘zbekistonda
inson huquqlari va milliy qonunchilikni rivojlantirish borasida amalga oshirilgan
ishlar fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashda mustahkam poydevor
yaratdi. Davlatning ushbu sohadagi siyosati nafaqat milliy manfaatlarni himoya
qilish, balki xalqaro maydonda O‘zbekistonning ijobiy imidjini shakllantirishga
xizmat qilmoqda. Kelgusida bu yo‘nalishdagi islohotlar yanada chuqurlashib,
176
7.1
2
10
zamonaviy demokratik jamiyat talablariga mos qonunchilik va huquqiy tizimni
shakllantirishga imkoniyat yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Xamidov, A. (2018). O‘zbekistonda Inson Huquqlari va Konstitutsiyaviy
Islohotlar. Toshkent: Toshkent Universiteti nashriyoti.
2.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti. (2017). Inson Huquqlari Umumjahon
Deklaratsiyasi. Nyu-York: BMT nashriyoti.
3.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti. (2020). Xalqaro Mehnat Standartlari va O‘zbekiston.
Jeneva: XMT.
4.
O‘zbekiston Respublikasi "Sudlar va sudlarni tanlash to‘g‘risidagi qonun" (2017).
Qonunchilik hujjatlari va islohotlar. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya
vazirligi.
5.
Azizov, N. (2019). O‘zbekistonning huquqiy tizimi: Asosiy tamoyillar va
islohotlar. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Huquqiy axborot markazi.
6.
Karimov, I. A. (2000). Inson huquqlari va O‘zbekistonning rivojlanish yo‘li.
Tashkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti.
