International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
21
MARKAZIY OSIYODA QAZILMA BOYLIKLAR: MIS KONLARI TARIXI
Sariyev Nasriddin
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti, Navoiy, Uzbekistan
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qadimgi va oʻrta asrlarda Markaziy Osiyo
hududida mis qazib olish jarayonlari, uning iqtisodiy va madaniy ahamiyati tahlil
qilingan. Ilk sivilizasiya davrlaridan boshlab, mazkur mintaqada mis eng muhim
metalllardan biri sifatida qazib olinib, turli sohalarda — qurol-yaroq,
xunarmandchilik buyumlari, tijorat vositalari sifatida keng qoʻllanilgan. Maqola mis
sanoati bilan bogʻliq arxeologik topilmalar va ta'rixiy manbalarga tayanilgan holda
yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
mis konlari, mis metallurgiyasi, arxeologik topilmalar, oʻrta asr
sanoati, hunarmandchilik.
Аннотация:
В статье анализируются процессы добычи меди в
Центральной Азии в древности и средневековье, ее экономическое и
культурное значение. С самых ранних цивилизаций медь добывалась в этом
регионе как один из важнейших металлов и широко использовалась в
различных областях — в качестве оружия, ремесленных изделий и
коммерческих инструментов. Статья основана на археологических находках и
исторических источниках, связанных с медной промышленностью.
Ключевые слова:
медные рудники, медная металлургия, археологические
находки, средневековая промышленность, ремесла.
Annotation:
This article analyzes the processes of copper mining in Central
Asia in ancient and medieval times, its economic and cultural significance. Since the
earliest civilizations, copper has been mined in this region as one of the most
important metals and has been widely used in various fields - weapons, handicrafts,
and trade tools. The article is based on archaeological finds and historical sources
related to the copper industry.
Keywords:
copper mines, copper metallurgy, archaeological finds, medieval
industry, handicrafts.
Markaziy Osiyo qadim zamonlardan beri ulkan tarixiy va madaniy markaz
sifatida mashhur boʻlib, bu hududdagi davlatlar nafaqat me'morchilik va ilm-fan
sohalarida, balki moddiy madaniyatning muhim qismi boʻlgan metallurgiyada ham
yuqori yutuqlarga erishganlar. Jumladan, mis kazib olish va uni qayta ishlash
jarayonlari Markaziy Osiyo sivilizasiyasining iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy
taraqqiyotida muhim oʻrin tutgan.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
22
Lekin, zamonaviy ilm-fanda mis va mis qotishmalaridan yasalgan buyumlar
insoniyat jamiyati hayotiga kirib kelgan davr haqida, ya’ni o‘sha paytdagi Markaziy
Osiyo haqida juda kam ma’lumot mavjud. Shubhasiz, o‘sha davrlarda bu hududda
tabiiy mis bugungiga qaraganda yer yuzasida ko‘proq uchragan, va faqat urug‘-qabila
kommunasi davrigina rudani qazib olish va uni qayta ishlash imkoniyati paydo
bo‘lgan. Ehtimol, Markaziy Osiyoda dastlab mustahkam metall asboblar tayyorlash
uchun qattiq mis olish maqsadida ko‘p mehnat, mahorat va sabr talab etilgan — bu
ishlar kovlash (soxtalash) orqali amalga oshirilgan. Nihoyat, oksidlangan rudalardan
misni eritib ajratib olish jarayoni kashf etilgach, jarayon ancha osonlashdi. Albatta,
urug‘-qabila tuzumining yemirilishi davrida yangi xo‘jalik shakllari sharoitida
patriarxal oilaviy jamoalarning mehnat unumdorligi oshdi. Bu esa mis konlarini
yanada chuqurroq o‘zlashtirishga va mis hamda bronzadan tayyorlanadigan buyumlar
ishlab chiqarishni kengaytirishga olib keldi.
Markaziy Osiyoda mis qazib olishga oid yozma manbalar borasida eng qadimiy
ma’lumotni Gerodotning so‘zlarida ko‘rish mumkin. U miloddan avvalgi V asrda
Markaziy Osiyoning shimoliy hududlarini egallab turgan massagetlar haqida shunday
yozadi: ularning metall buyumlari asosan oltin yoki misdan tayyorlangan, chunki bu
ikki metal bu yerda juda ko‘p uchraydi. Massagetlar yerida mis ko‘pligi haqidagi
fikrni I asrda yashab o‘tgan tarixchi Strabon ham o‘zining “Geografiya” asarida
tasdiqlaydi.
Markaziy Osiyodagi mis konlarining rivojlanishi haqida keyingi xronologik
ma’lumotlar Xitoy yilnomalarida uchraydi va ular Sharqiy Turkiston hududlariga
taalluqlidir. Miloddan avvalgi 74–39-yillar oralig‘ida Yilning katta Xan sulolasi
tarixini yozish uchun to‘plangan manbalarga ko‘ra, Kucha tumanida rudalar qazib
olinadigan konlar bo‘lgan va aholisi metall eritish bilan shug‘ullangan. Shubhasiz, u
yerdagi metallar orasida mis ham bo‘lgan, buni IV–VII asrlarga oid “Shimoliy
sulolalar tarixi” hamda VI–VII asrlar davridagi “Suy sulolasi tarixi”da keltirilgan
ma’lumotlar asosida anglash mumkin. Unga ko‘ra, Kucha va Kashgar (Sule)
tumanlarining yer osti boyliklari orasida mis ham katta hajmda mavjud bo‘lgan.
Kucha mis konlarining faoliyati haqida VII asrning 30-yillarida bu hududdan
o‘tgan buddist ziyoratchisi — xitoylik Syuan Szan ham o‘z eslatmalarida tilga olgan.
U o‘sha yerdagi bozorlarda oltin va kumushdan tashqari mayda mis tangalarning ham
muomalada bo‘lganini yozadi. Ehtimol, qadimgi Sharqiy Turkistonda qazib olingan
misning katta qismi tabiiy (samorodnaya) mis bo‘lgan. Bunga dalil sifatida 1732
yilda rossiyalik elchi mayor Ugrimovning Jung‘oriyaga qilgan safaridagi ma’lumot
keltiriladi. Unga ko‘ra, XIII asr boshlarida Kucha va Aksu shaharlari Jung‘or
hukumatiga tabiiy va sof mis bilan xiroj to‘lagan, bu mislar orasida “ikkinchisini
(ya’ni sof misni) aholisi o‘z shaharlaridan unchalik uzoq bo‘lmagan joylardagi yer
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
23
ostidan topib olishgan” deb yozilgan. Bu holat 1758 yildan boshlab bu mamlakat
yana Xitoy tomonidan bosib olinganidan keyin ham saqlanib qolgan.
Qizig‘i shundaki, qadimgi xitoy manbalarida G‘arbiy Turkiston hududlarida mis
konlari va mis rudasi qazib olinishi haqida umuman hech qanday ma’lumot
uchramaydi. Biroq ular miloddan avvalgi IV–VII asrlarda misni undan ancha uzoqda
joylashgan Fors (Eron) yurtining mahsuloti sifatida tilga olgan va hattoki u yerda
tabiiy holdagi sof mis juda ko‘p miqdorda mavjudligini qayd etishgan.
Biroq o‘rta asrlar davridagi musulmon adabiyotlarida hozirgi sovet davridagi
Markaziy Osiyo hududidagi mis konlari haqida bir qator ma’lumotlar mavjud. XIV
asr muallifi — Xandalloh Qazviniy (1339 y.) o‘zining “Nuzhat ul-qulub”
(“Ko‘ngillar sayli”) asarining geografik qismida musulmon dunyosidagi mis konlari
haqida qisqacha ma’lumot berar ekan, umuman olganda, ularning ko‘pligini
ta’kidlaydi. Uning yozishicha, ruda zahirasi bo‘yicha eng mashhurlari Forsning Gilon
va Ozarbayjon viloyatlarida joylashgan bo‘lib, xususan Ozarbayjondagi Sabalon
tog‘lari yuqori sifatli qattiq mis bergan. Shundan so‘ng, u Movarounnahrdagi faqat
uchta mintaqadagi mis konlarini eslatadi: Buxoro tog‘lari, Usrushona va Farg‘ona
vohasi.
Mazkur ma’lumotlarga asoslanib shuni xulosa qilish mumkinki, o‘sha davr
adabiyotlarida Markaziy Osiyodagi mis konlari yaxshi obro‘-e’tiborga ega bo‘lgan.
Ehtimol, V asr boshlarida yashagan geograf Istaxriy ham Movarounnahrni “eng
yaxshi mis yetkazib beruvchi yurt” deb baholash uchun yetarli asoslarga ega bo‘lgan.
Buxoro mintaqasidagi konlar qisman Qizilqum cho‘li tog‘larida, qisman esa
Nurota tog‘larida joylashgan edi. Masalan, 1928 yilda geolog V.E. Poyarkov
Aktaudagi Taqtkul tog‘ining Lyangar joylashuvida, Nurata shahridan taxminan 30
km masofada joylashgan hududda uchta qadimgi mis qazib olish izlarini qayd etgan.
Ehtimol, ushbu konlardan olingan xomashyo Zarafshon vodiysining ayrim
punktlarida V asr oxirida eksport savdosi uchun ishlab chiqarilgan turli mis buyumlar
tayyorlash bazasini tashkil etgan. Masalan, Maqdisiyning yozishicha, Buxorodan
misdan yasalgan chiroqlar, Samarqanddan esa yirik mis qozonlar va nafis ko‘za va
idishlar eksport qilingan. Ushbu buyumlar, tabiiyki, misdan tayyorlangan bo‘lishi
kerak.
Yaqin vaqtgacha O‘zbekistonga tashrif buyurgan yevropaliklarni mahalliy
misgarlar tomonidan yasalgan ikki tomonidan qalaylangan, qizil misdan tayyorlangan
buyumlar hayratda qoldirgan. Bunday idishlar tashqi ko‘rinishi jihatidan haqiqiy
qalayli idishlarga o‘xshardi. Ulardan birining tahlili shuni ko‘rsatdiki, qotishmaning
asosiy tarkibiy qismlari — avvalo surma (antimon), undan keyin qo‘rg‘oshin bo‘lgan.
Demak, Buxoro mintaqasida ishlatilgan mis — mahalliy xomashyo bo‘lgan. Qalay
esa — idishlarni qalaylash uchun ishlatilgan material — ehtimol, chetdan keltirilgan
yoki ayrim hollarda mahalliy manbalardan olingan bo‘lishi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
24
Markaziy Osiyoning shimoliy qismlarida mis qazib olinishi haqida yozma
manbalar saqlanmagan, ammo bu haqda ayrim tog‘li hududlardagi qazilma izlari va
mis rudasini eritishdan qolgan kam sonli shlak uyumlari yaqqol guvohlik beradi.
So‘nggi yillarda, 1933 yilda geolog Ya.S. Visnevkiy Qirg‘iz tizmasidagi Aqtosh
konida qadimgi mis qazib olish izlarini qayd etgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Сагдуллаев. Л. Қадимги Ўрта Осиё тарихи. -T.: Университет, 2004.
2.
Egamberdiyeva N. Arxeologiya. - Т.: Fan va texnologiya, 2011.
3.
Egamberdiyeva N.A. Amudaryo havzasi hududlarining qadimgi
madaniyati
(mil.avv. Vlll-mil. IV asrlar). -T.: Innovatsiya-ziyo, 2020.
4.
Кабиров Ж., Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. -Т.: Ўқитувчи,
1990.
5.
Egamberdiyeva N. A. Arxeologiyadan izohli lug‘at.-Т.: Innovatsiya-
ziyo, 2020.
