International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
48
МАКТАБГАЧА ТАЪЛИМ МУАССАСАСИ ХОДИМЛАРИДА КАСБИЙ
СЎНИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Усманова Юлдузхон Хабибуллаевна
360- ДМТТ директори ва Perfect Kids World хусусий боғча рахбари
Аннотация:
Мақола мактабгача талим олиш (МТМ) ҳодимларида касбий
сўнишнинг ўзига хос хусусийиятлари
ни
таҳлил қилади. МТМ кдимларининг
мехнат фаолиятининг ўзига хос зҳиҳатлари, хусусий, болалар билан доимий
мулокот, юкори эмотионал юклама ва масъулият, ишнинг монотонлига каби
профессионал юклама ва масъулият, ишнинг монотонлига каби сифатли касбий
сунишнинг пулли бўлишига кандай тасир кучайиши атропҳлича ўрганган.
Тадқиқотда касбий сунишнинг асосий белгилари, унинг ривожланиш
босқичлари ва МТМ ҳодимларида олинган ўзига хос кўринишлари ёритилади,
касаллик касбий сунишнинг олиш ва уни энгиш бйича самарали чора-
тадбирлар, психолог ёрдамнинг малакани, иш шароитларини яхшилаш ва
касбий малакани кенгайтирувчи роллари қуриб чик. Макола МТБ раҳбарлари,
педагоголог, психолог ва соҳага қизиқувчи кенг кириш учун мўлжалланган.
Калит сузлар:
касбий суниш, эмотсионал ёниш, МТМ ҳодимлари, устоз,
тарбиячи, стресс, олдини олиш, психолог ёрдам, меҳнат шароити.
Замонавий жамиятда мактабгача талимнинг (МТМ) аҳамияти ёки
хавфсизлиги. Бола шаҳсининг тажрибасида, унинг изҳтимоийлашувида МТМ
ҳодимлари, хусусий, тарбиячиларнинг роллари беқиёсдир. Бирок, бу соҳадаги
меҳнат фаолияти бир қатор мураккабликлар ва юқори эмоционал юкламалар
билан боғлик бўулиб, бу ҳолат ҳодимларда
касбий суниш
(ёки эмотионал
ёниш) ҳолатинг паё булишига олиб келиши мумкин. Касбий сwниш – бу
шакҳснинг узоқ вақт стресс ва эмоционал чарк натижасида ишга бўлган
қизиқишини йўқотиши, рухий ва жисмоний ҳолсизланиши, касбий фаолият
олиб бориш ва характер билан даволаш синдроми.
МТМ ҳодимларида касбий сунишнинг ўзига хос хусусийиятлари мавжуд
бўлиб, бу болалар билан доимий мулоқот, уларга нисбатан юқори даражадаги
масъулият, ота-оналар ўзаро муносабатлар, ишнинг монотонлиги ва базида паст
иш ҳаки каби яшаш билан боғлиқ. Бу психологист МТМ ҳодимларининг
ҳолатига касаллик таъсир қилади, суднинг касбий фаолиятида жиддий курсга
чиқади. Касбий суниш натий ҳоднинг ўзига, беамс ат тарбиялаётган
болаларнинг ривожланишига, МТМнинг умумий иш муҳитига ҳам касаллик
тасир кw пайдо. Шу сабабли, МТМ ҳодимларида касб сунишнинг сабаблари,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
49
ривожланиш механизлари ва унинг жароҳат олиш воситаларини чуқур ўрганиш
илмий-амалий касаллик эга.
Касбий суниш жараёни ва унинг ривожланиш босқичлари.
Касбий сун (инглизча: burnout) тушунчаси бор америкалик психолог
Ҳерберт Фреуденбергер томонидан 1974 йилда туғилган. У бу ҳолатни
"меҳнатда ҳаддан ташқари зўриқиш, кучсизлик, чарчок ва умидсизлик ҳисси"
деб тарифлаган. Кейинчалик Кристина Маслах, Сюзан Жексон ва Майкл
Лейтер университетни ривожлантириш контсептсиясини яратмоқчи ва
қуйидаги таркибий қисмларни ишлаб чиқмоқчи:
Ҳиссий чарчок:
шаҳснинг эмотсионал ресурсининг тугаши, кучсизлик ва
ҳолсизлик ҳисси.
Деперсонализатион:
ишга,
ҳамкасбларга,
мижозларга
(МТМ
ҳодимларидага ва ота-оналарга) болаларга нисбатан, совуқ ва бефарк
муносабатнинг пайдо бўлиши.
Касбий
фаолиятнинг
ўрганиш
фаолияти:
шаҳснинг
касбий
cомпетинcесиг шубҳа ишлаши, муваффақнинг касбий фаолиятининг ишлаши,
муваффакнинг ўзига хос фаолияти.
Касбий суниш жараёни бирданига келмайди, beams босқичма-босқич
ривожланади. қайси, қуйидаги боскичлар ажратиб қўйилган:
Биринчи босқич (бошланғич):
Ишга бўлган юқори иштиёқ, ғайрат ва куч
билан киришиш. Лекин, узоқ вақт стресс ва юкламалар бироз чарчок, бош
оғриги, уйқусизлик каби жисмоний аломатлар пайдо бўлади. Let's go ўзини
толиқандек ҳис қилади, аммо бунга эътибор бермайди.
Иккинчи босқич (ўртача):
Эмоционал чарчок кучаяди, ишга бориш
истаги пасаяди, ҳаддан жисмоний ва руҳий зўриқиш ҳиссси ортади. Ҳодимнинг
консентрацияси
бузилади,
тез-тез
ҳатоларга
йўл
қўиб
келади.
Деперсонализацион эвазига пайдо бўлади: мижозларга (болаларга) нисбатан
сабрсизлик, жахлдорлик кузатилиши мумкин.
Учинчи босқич (чуқур):
Касбий сунишнинг барча уч компонентлари
яққол намоён бўлади. Эмоционал чарчок ўта чуқурлашади, wе gо
ўзинибутунлай кучсиз қис қилади. Деперсонализацион тулик шаклланиб,
инсонларга нисбатан бефарқлик, совуққонлик ва нафрат кузатилиши мумкин.
Касбий ютуқларнинг ишлаши ҳисси ўзига ишончсизликка ва тушкунликка олиб
келади. Бу босқичда ҳодимнинг жзисмоний ва руҳий соғлиғгида жиддий
муаммолар пайло бўлиши мумкин (депрессион,-кон томир касалликлари,
иммуннинг юрак-қон томир касалликлари ва ҳ.к.).
Мҳодимари меҳнат ТМ фаолиятининг ўзига хос ҳусусиятлари
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
50
Мактабгача таълим ҳодимлари, аиниқкса тарбиячиларнинг менат фаолияти
ўзига хос жиҳатларга эга бўwлиб, бу ҳолат уларда касбий сунишнинг пайдо
бўлиши учун қулай замин. Бу хусусийиятларни куйидагича таснифлаш мумкин:
Юқори эмотсионал юклама:
МТМ ҳодимлари кун давомида қўллаб-
қувватлаган болалар билан доимий мулокотда бўладилар. Ҳар бир алоҳида
индивидуал эҳтиёжлари, ҳулқ-атвори, кайфиятини олиш, алоҳида эътибор
қаратиш ва хавфсизлик эмотионал ээтиборга молик эътиборни талаб қилади.
Болаларнинг шўхлиги, бакир-чақирлари, низолари, турли муаммолари
тарбиячидан доимий сабр-тоқат, ҳиссий барқарорлик ва стрессга бойликни
талаб қилади.
Катта масулият:
МТМ ҳодимлари болаларнинг ҳаёти, рақобат ва
ривожланиши учун тўлиқ жавобгардирлар. Бу эса жуда катта психолог кучни
келтириб чиқаради. Кичик ҳато ҳам жиддий оқибатларга олиб келиши
мумкинлиги хақидаги доимий ташвиш ҳодимларда стрессни келтириб чиқаради.
"Ишнинг
монотонлиги"
ва
такрорланувчанлик:
Кундалик
фаолиятнинг маълум бир қолипда такрорланиши (овқатланиш, уҳлатиш, сайр
қилдириш, ўйинлар ташкил этиш) ва баъзида ижодий эркинликни назорат
қилиш ишга бўлган қизикишни пасайтириши мумкин. Айникса бир ҳил болалар
билан узоқ вакт ишлаш тарбиячиларда "бир ҳил болалар" ҳиссини пайдо
қилади.
Ота-оналар билан ўзаро муносабатлар:
Ота-оналарнинг талаблари,
баъзида асоссиз эътирозлари, норозиликлари ва улар билан келишмовчиликлар
ҳам МТМ ҳодимлари учун қўшимча стресс манбаи.
Иш шароити ва меҳнатга соғлиқ тўлаш:
Айирим МТМларда иш
шароитларининг маҳсулотлар эмаслига, ҳодимлар учун қулай дам олиш
зжойларининг мавжуд эмаслига, бандига, меҳнатга ҳақ тўлашнинг унга
нисбатан пастлига ҳодимларнинг мотивцияси блуесайтириб, касбий сунъий
моиллигини яна.
Касбий ўсиш вақтидаги машғулотлига:
Баъзида МТМ ходилари касбий
ўсиш ва малака ошириш мумкин, бу уларда касбий "тўхтаб кўриш" ҳиссини
тўлаш мумкин.
Бу хусусиятлар билан бғ'лиқ МТМ ҳодим транспорт чарчок, рузўриқиш ва
оҳир-окибатда касбий сунишнинг ривоқланишига олиб келувчи юкдир.
МТМ ҳодимларида касбий сунишнинг узига хос куринишлари
МТМ ходимларида касбий совниш бошқа соҳага нисбатан бир қатор ўзига
хос кўринишлар билан намоён бўлди. Булар асосан болаларга, ҳамкасбларга,
ота-оналарга ва умуман ишга бўлган муносабатда акс этади:
Болаларга нисбатан муносабатда бўлиш:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
51
Эмоцио сналовуқонлик:
Болаларнинг эҳтиёжларига, муаммоларига
бефарқ бўлиш, улар билан эмотсионал алоқани йўқотиш.
Сабрсизлик ва жаҳддорлик:
Майдондаги кичик низоларга ёки
болаларнинг шўхликларига ҳаддан ташқари кескин муносабат билдириш,
овозни кўтариш, хаттоки жисмоний жазо қўллаш ҳолатлари (гарчи бу ўта
ноқонуний ва қабул қилинмас бўлса-да, касбий совишнинг мумкин болўишида).
Айблаш:
Болаларни ўз ҳатолари ва муваффақиятсизликларида айблаш.
Ўйин ва талим жараёнига қизикишнинг йўқолиши:
Машғулотларни
қуриш ўтказиш, ижодий ёритиш, йўқолиши билан ўйнашдан қўйиш.
Ҳамкасблар ва ота-оналар билан муносабатлардаги у вазиятлар:
Ижтимой:
ҳамкасблар билан мулоқотдан ташқари, корпоратив иштирокда
иштирок этмас.
Тармоқланиш ва конфликтлар:
ҳамкасблар билан тез-тез низолашиш,
суд ишига нисбатан ёмон баҳо берилади.
Ота-оналар
билан
муносабатда
агрессивлик:
Ота-оналарнинг
саволларига кескин жавоб бериш, шикоятларга эътибор бермаслик, баъзида
очикдан-очиқ қўполлик қилиш.
Зҳамоавий ёрдам ва тренинглар:
Теамбуилдинг, спорт ёрдами,
психотерапевт тренинглар ўтказиш.
Касбий сунишнинг олдини олиш ва уни энг МТМда соғлом ва самарали
мехнат муҳитини сақлашда муҳим аҳамиятга эга.
Хулоса
Мактабгача таълим муассасаларида ҳодим касбий суниш мураккаб муаммо
бўлиб, у национал ҳодимларнинг шаҳсий фаровонлига, у ҳусусият касбий
фаолияти самарадорлига ва тарбияланаётган болаларнинг ривожланишига
ёрдам беради. МТМ ҳодимларининг меҳнат фаолиятининг ўзига хос
хусусийиятлари – юқори эмоционал юклама, катта масулият, ишнинг
монотонлига ва базида паст иш ҳақи – касбий сунишнинг ривожланишига
қулай замин яратади.
Ушбу мақолада касбий сунишнинг шахсияти, унинг асосий компонентлари
(эмотионал чарчок, деперсонализатион ва касбий ютукларнинг таъсири) ва
ривожланиш босқичлари ёритиб берилади. МТМ ҳодимларида касбий
сунишнинг ўзига хос кучлари, хусусий, болаларга, ҳамкасбларга ва ота-
оналарга нисбатан муносабатдаги у қиёфалари турлича таҳлил натижалари.
Касбий сунишнинг олиш ва уни енгиш учун комплекс чора-тадбирлар
зарур. Бу чора-тадбирлар шаҳсий даражада (иш ва дам олиш регимеини
оптималлаштириш, стрессни бошқариш, ҳоббийлар, психологист ёрдам) ва
бошқа даражасида (қулай меҳнат шароитларини яхшилаш, ҳодимларнинг
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
52
малакасини фикр, иш юкламасини оптималлаштириш, ижтимо-психологни
яхшилаш, моддий ёрдам).
МТМда согғлом ва самарали меҳнат муҳитини яхшилаш, ҳодимларнинг
психологи саломатлига эътибор қаратиш болаларнинг ҳар томонлама
ривожланиши учун муҳим чора эга. Касбий суниш муаммосини ечишга
қаратилган тизимли мактабгача талим сифатини баҳолашга ва жамиятда бу
соҳанинг нуфузини янада мустакамлашга ҳизмат килади.
Адабиётлар рўйхати:
1
Vodopyanova N.E., Starchenkova E.S.
Kuyish sindromi: tashxis va oldini
olish. 3-nashr. – SPb.: Piter, 2011. – 336 b.
2.
Zaxarova L.N.
Boshqaruv psixologiyasi. – M.: Logos, 2002. – 304 b.
3.
Maslach K., Jekson S.E., Leiter M.P.
Maslach Burnout Inventory -
Uchinchi nashr. - Palo Alto, Kaliforniya: Psixologlarning maslahati, 1996 yil.
4.
Nemchin T.A.
Asab va ruhiy zo'riqish holati. – M.: Pedagogika, 1983. – 200
b.
5.
Roberts D.B.
Kuyish sindromi: etiologiyasi, oqibatlari va oldini olish. - Nyu-
York: Nova Science Publishers, 2011.
6.
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi bo'yicha qo'llanma.
Ed. A.V. Danilina. –
M.: Cogito-Center, 2015. – 320 b.
7.
Safronova A.A.
Maktabgacha ta'lim muassasalari o'qituvchilarida hissiy
charchash sindromi va uning oldini olish usullari. // Yosh olim. – 2014. – №10. – B.
518-520.
8.
Filonov S.M.
Pedagogik faoliyatda kasbiy charchash va uni bartaraf etish
usullari. – SPb.: Rech, 2006. – 160 b.
9.
Freydenberger G.J.
Xodimlarning charchashi. // Ijtimoiy masalalar jurnali. –
1974. – jild. 30, No 1. – B. 159-165.
10.
Sheinova T.G.
O'qituvchilarning kasbiy charchashi: sabablari, belgilari,
oldini olish. // Qozon texnologik universiteti axborotnomasi. – 2013. – T. 16, No 11.
– B. 317-320.
