International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
82
ENERGIYA TEJAMKORLIKKA LINTER MASHINASINING AVTOMATIK
BOSHQARUVI ORQALI ERISHISH
Maqsudbek Shamshitdinov Elmurod o‘g‘li
Namangan davlat texnika universiteti
Ibroximov Islombek Zafarjon o‘g‘li
Namangan davlat texnika universiteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada paxta chigitini qayta ishlovchi linter
mashinalarida avtomatik boshqaruv tizimini joriy etish orqali energiya tejamkorligiga
erishish masalasi ko‘rib chiqilgan. An’anaviy boshqaruv tizimlarining kamchiliklari –
yuqori energiya sarfi, lint sifatining pastligi va texnik ishonchlilikning yetarli
darajada emasligi tahlil qilinadi. Avtomatik boshqaruv tizimi komponentlari –
sensorlar, chastota o‘zgartgich, PID regulyator va boshqaruvchi modullar
tavsiflanadi. Tajriba asosida avtomatlashtirilgan boshqaruvning energiyani 40%
gacha tejash, lint sifatini barqaror ushlab turish va mashinaning ishonchliligini
oshirish kabi afzalliklari ko‘rsatib beriladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ABT linter
mashinalarida samaradorlikni oshirishda muhim texnologik yechim hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
linter mashinasi, avtomatik boshqaruv tizimi, energiya
tejamkorligi, PID regulyator, chastota o‘zgartgich, sensorlar, lint sifati, ishonchlilik,
sanoat avtomatizatsiyasi.
Bugungi kunda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlashda energiya
sarfini kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish dolzarb masalalardan
biridir. Paxta chigitini tozalovchi linter mashinalari bu jarayonda muhim rol
o‘ynaydi. An’anaviy linter mashinalarida elektr energiyasi sarfi yuqori bo‘lib,
yuklamaning o‘zgarishiga moslashmagan boshqaruv tizimi ortiqcha energiya
yo‘qotishlariga sabab bo‘ladi. Ushbu maqolada linter mashinasiga avtomatik
boshqaruv tizimi joriy etilishi orqali energiya tejamkorlikka qanday erishish
mumkinligi yoritiladi.
An’anaviy boshqaruv tizimi linter mashinasi samaradorligini cheklaydi va
ortiqcha energiya sarfi, sifatsiz lint, qismlarning tez ishdan chiqishi kabi
muammolarga olib keladi. Energiya isrofi aylanishlar soni va moment doimiy
saqlanadi, bu esa barcha holatlarda optimal bo‘lmasligi mumkin. Yuqori quvvatda
ishlash natijasida ortiqcha elektr energiyasi sarflanadi (ayniqsa past yuklama
rejimlarida). Ishlab chiqarish jarayonining barqaror emasligi Yuklama o‘zgarganida
mashina moslashmaydi, bu esa lint sifatining pasayishiga olib keladi. Chiqindining
(lint chiqishi) yo‘qolishi ortadi, mahsulot sifati yomonlashadi. Tez eskirish va qizishi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
83
Rotor, podshipnik va boshqa mexanik qismlar doimiy yuqori tezlikda ishlaydi.
Issiqlik ko‘p ajraladi, bu esa texnik xizmat ko‘rsatish muddatini qisqartiradi.
Operatorga bog‘liqlik, dvigatel ishini qo‘lda nazorat qilish zarur, bu esa insoniy
xatolar ehtimolini oshiradi. Operatorga yuqori e’tibor va tajriba talab etiladi.
Favqulodda holatlarda sekin reaksiya, lint tiqilishi, yuklamaning keskin oshishi yoki
mexanik nosozliklarga kechikib javob beriladi. Bu esa mashinaning to‘xtab qolishiga
yoki avariya holatlariga olib keladi.
Yuqorida aytilgan kamchiliklarni hisobga olib tavsiya qilishimiz mumkinki
Avtomatik boshqaruv tizimi – bu linter mashinasining ishlashini real vaqtda kuzatish,
yuklama va lint oqimi bo‘yicha ma’lumot to‘plash va shu asosda mashina
dvigatelining aylanish chastotasi va momentini avtomatik ravishda boshqarib
turadigan zamonaviy texnologik yechimdir. Ushbu tizim energiya tejamkorligi,
barqaror ishlash va mahsulot sifatini oshirish imkonini beradi.
Sensorlar m
ashinaning holati, lint miqdori, yuklama va dvigatel ish
parametrlarini o‘lchaydi va ABTga real vaqtda ma’lumot yetkazadi.
Sensor turlari:
Tezlik sensorlari
– rotor aylanishlar sonini aniqlaydi.
Moment sensorlari
– dvigatelning aylantiruvchi momentini kuzatadi.
Lint zichligi oqimi sensorlari
– lintning qanchalik zich yoki tez oqayotganini
aniqlaydi.
Vibratsiya va harorat sensorlari
– podshipnik va dvigatel isishining oldini
oladi.
Sensorlar orqali tizim yuklamaning kamaygan yoki ortgan holatini aniqlab,
shunga mos boshqaruv signali hosil qiladi.
Chastota o‘zgartgich (inverter)
Elektr dvigatelga uzatilayotgan tok
chastotasini o‘zgartirish orqali aylanish tezligini boshqaradi. Tezlikni yumshoq
o‘zgartirish (ayniqsa lint kam bo‘lsa, sekinlashtirish), Dvigatelni silliq ishga tushirish
va to‘xtatish (zarba yuklamalarsiz), Ortiqcha energiya sarfini oldini olish. Inverter
yuklamaga qarab aylanish chastotasini 30–100% oralig‘ida moslashtirib turadi.
PID regulyator,
Sensorlardan kelgan ma’lumotlarni tahlil qiladi va
tezlik/momentni optimal holatda ushlab turish uchun dvigatelga kerakli buyruqni
shakllantiradi.
P
– xato qiymatini aniqlaydi (hozirgi holat va kerakli holat o‘rtasidagi
farq),
I
– xatolikni vaqt bo‘yicha yig‘adi (uzoq muddatli og‘ishlarni bartaraf qiladi),
D
– og‘ish tezligini hisobga oladi (tezkor javob beradi). Bu regulyator orqali tizim
ortiqcha tebranishsiz va sezgir tarzda boshqariladi.
Avtomatik boshqaruv tizimi ishlash prinsipi – bosqichma-bosqich:
Sensorlar
mashinaning yuklamasini (lint oqimi, moment, tezlik) o‘lchaydi.
Ma’lumotlar
PID regulyator
ga uzatiladi. PID algoritmi asosida optimal chastota
aniqlanadi.
Chastota o‘zgartgich
ga kerakli signal yuboriladi.
Dvigatel
aylanishlar
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
84
sonini moslashtiradi. Natijada mashina doimiy ravishda
optimal energiya sarfi
bilan
ishlaydi.
Avtomatik boshqaruv joriy etilgan tajriba linter mashinasida quyidagi natijalar
qayd etildi:
Ko‘rsatkich
An’anaviy
boshqaruv
Avtomatik
boshqaruv
O‘zgarish
O‘rtacha energiya sarfi
30 kW/soat
18 kW/soat
- 40 %
Lint sifati barqarorligi
± 12 %
± 4 %
+67 %
Ishonchlilik
85 %
+ 96 %
+ 11 %
Energiyadan foydalanish
: Avtomatik boshqaruv tufayli dvigatel yuklamaga
mos ravishda ishlaydi. Bu ortiqcha quvvat sarfini bartaraf etadi va natijada energiya
sarfi
40% gacha kamayadi
.
Lint sifatining barqarorligi
: Sensorlar va PID regulyator orqali mashinaning
ish rejimi lint oqimiga moslashtiriladi. Bu esa lint zichligidagi o‘zgarishlarni
minimallashtirib,
sifatning ±4% darajada barqaror saqlanishini
ta’minlaydi.
Texnik ishonchlilik
: Boshqaruv tizimi silliq ishlashni ta’minlagani sababli
dvigatel, rotor, podshipnik va boshqa mexanik qismlarga tushadigan yuk kamayadi.
Bu mashinaning
ishonchliligini 11% ga oshirgan
.
Xizmat muddati va texnik xizmat
: Rotor va podshipniklarning silliq ishlashi
natijasida ularning ishlash muddati uzayadi, favqulodda nosozliklar kamayadi.
Sovitish tizimiga tushadigan issiqlik yuklamasi pasayadi.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
“Reactive power compensation and start-up energy waste reduction of
linter device electric motor” O.A. Azamatovich, MS Elmurod ugli
2.
Tolalarni ajratish texnologik zavodida reaktiv quvvatni kompensatsiya
qilish orqali energiya samaradorligiga erishish” O.A. Azamatovich, MS Elmurod ugli,
MI Umid ugli- Taʼlim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2023.
3.
“Zamonaviy issiqlik elektr stansiyalarining gaz turbinali qurilmasiga
kirish havosini sovutish tizimini ta’minlash” M. Shamshitdinov, I. Mashrabboyev –
Sharh va tadqiqot, 2023.
4.
“Zamonaviy kasb-hunar ta’limida kasbiy qiziqishlarning o‘ziga xos
xususiyatlari” YO Yoqibovich, SM Elmurodugli - PEDAGOGS jurnali, 2022.
5.
“Yuqori kuchlanishli o‘chirgichlarning podstansiyalarda joylashishi” S.
Maqsudbek – Fan va ijod axborotnomasi, 2021.
6.
“Paxta chiqindilari tarkibidan sanoat tolasini ajratuvchi qurilmani
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
85
7.
Omonov, T. M. (2018). Paxta tolasi va uning texnologik ishlov berish
jarayonlari. T.: O'zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti.
8.
Karimov, S. A. (2019). Sanoat texnologiyalarini modernizatsiyalash va
iqtisodiy samaradorlikni oshirish yo'llari. "Iqtisodiyot va sanoat" jurnali, 12(3), 45-52.
