International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
159
KIBERXAVFSIZLIK TA’LIMIDA VIRTUAL SIMULYATORLARNING
ROLI VA ULARNI KASBIY TA’LIMDA QO‘LLASH
Bahodirova Dilnavoz Sayotjon qizi
dilnavozbahodirova25@gmail.com
Dekanova Sevinch Bahodir qizi
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnalogiyalari universiteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
kiberxavfsizlik
sohasida
virtual
simulyatorlardan foydalanishning dolzarbligi, ularning kasbiy ta’limda qo‘llanilishi,
amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishdagi roli hamda pedagogik jarayonlarga
integratsiyalash imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda qabul qilingan
me’yoriy hujjatlar, davlat dasturlari va Prezident qarorlari asosida ushbu sohani
rivojlantirishga doir strategik yondashuvlar tahlil qilinadi. Virtual muhitda ta’lim
olish orqali talabalar real kiber tahdidlarni aniqlash va ularga qarshi choralar ko‘rish
bo‘yicha tajriba orttirishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Kiberxavfsizlik, virtual simulyator, kasbiy ta’lim, axborot
xavfsizligi, kiber tahdidlar, virtual muhit.
Kiberxavfsizlik bugungi kunda har qanday raqamli tizimning ajralmas qismiga
aylangan. Internetning keng tarqalishi va raqamli transformatsiya jarayonlari
kiberxavfsizlik muammolarini yanada dolzarb qilib qo'ydi. Kiber jinoyatchilikning
o'sishi, shaxsiy ma'lumotlarning o'g'irlanishi va tahdidlar har qanday tashkilot yoki
shaxs uchun xavf tug'diradi. Ushbu maqolada kiberxavfsizlikning bugungi kundagi
o'rni, uning zamonaviy ta’limdagi afzalliklari va kamchiliklari ko'rib chiqiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PQ–4851-sonli
Qarori – “Kiberxavfsizlik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
Ushbu qarorda kiberxavfsizlik sohasida kadrlar tayyorlashning ustuvor
yo‘nalishlari, virtual o‘quv laboratoriyalarini joriy etish, malaka oshirish markazlarini
tashkil etish va axborot xavfsizligi sohasida ilg‘or ta’lim dasturlarini ishlab chiqish
choralari belgilangan.
Kiberxavfsizlik zamonaviy dunyoning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
bu sohada malakali mutaxassis tayyorlash har qachongidan ko‘ra muhimroq bo‘lib
bormoqda. An’anaviy ta’lim usullari bu sohaga xos real vaqt rejimida tahlil, qaror
qabul qilish va amaliy tajriba kabi zarur jihatlarni yetarlicha ta’minlay olmaydi. Shu
sababli, virtual simulyatorlar kiberxavfsizlik ta’limining ajralmas komponentiga
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
160
aylanmoqda. Ular talabalarni real hayotga yaqin bo‘lgan kiberhujumlar
stsenariylarida mashq qilish, tajriba orttirish, va xatolar orqali o‘rganish imkoniyati
bilan ta’minlaydi. Eng muhimi, bu jarayon xavfsiz muhitda amalga oshiriladi va real
tizimlarga zarar yetkazmasdan turib o‘qitish imkonini beradi. Simulyatorlar orqali
o‘quvchi faqat nazariy bilim emas, balki muammoga amaliy yechim topish
ko‘nikmasini egallaydi. Ayniqsa, masofaviy va mustaqil o‘qish imkoniyati bilan
ularning qulayligi yanada oshadi. Bunday texnologiyalarni kasbiy ta’lim tizimiga
joriy qilish orqali kiberxavfsizlik bo‘yicha zamonaviy, tez moslasha oladigan, global
talablarga javob bera oladigan mutaxassislar tayyorlash mumkin bo‘ladi. Shu sababli,
virtual simulyatorlar nafaqat o‘quv vositasi, balki ta’lim sifati va amaliy
samaradorlikni oshiruvchi strategik resurs sifatida qaralishi kerak.
1-rasm. Virtual simulyatorning ishlash prinsipi.
Kiberxavfsizlikning ta'lim jarayonidagi rolini tahlil qilish metodologiyasi
kiberxavfsizlikning ta'lim muhitiga, talabalarga, o'qituvchilarga va institutsi
onal siyosatga ta'sirini o'rganish uchun sifat va miqdoriy ma'lumotlardan
foydalangan holda aralash usulli yondashuvni o'z ichiga oladi.
Raqamli iqtisodiyotning barcha jabhalarida avtomatlashtirish va axborot
tizimlaridan foydalanilganda axborot xavfsizligini ta’minlash masalasi juda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ma’lumotlar raqamli formatda saqlanayotganda va elektron
tarzda ishlatilayotganda, axborot va kiberxavfsizlik masalalari dolzarb bo‘lib qoladi.
Davlat rahbari kiberxavfsizlik mutaxassislari oldiga shunday vazifa qo‘ygan: nafaqat
yuzaga kelgan hodisalarni bartaraf etish, balki xavfsizlikka xavf soladigan holatlarni
oldindan ko‘ra bilish va ularga yo‘l qo‘ymaslik uchun profilaktik choralarni ko‘rish.
Tahdid stsenariysi
Foydalanuvchi
harakati
Real vaqt tahlili
Natija va fikr-
mulohaza
Takroriy mashqlar
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
161
Kiberxavfsizlik va raqamlashtirish jarayonlari o‘zaro chambarchas bog‘liq
bo‘lib, barcha tizim va jarayonlarni raqamlashtirish bilan birga ularning uzluksiz va
xavfsiz ishlashini ta’minlash muhim hisoblanadi. Shu sababli O‘zbekistonda raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish jarayonida kiberxavfsizlikka ham katta e’tibor
qaratilmoqda. Buning yorqin misollaridan biri har yili Xalqaro elektroaloqa ittifoqi
tomonidan e’lon qilinadigan kiberxavfsizlik bo‘yicha xalqaro reytinglarda
mamlakatimizning yuqori o‘rinlardan joy olishi hisoblanadi. Kiberxavfsizlik
sohasidagi xalqaro reytinglar ABI Research va Xalqaro elektroaloqa ittifoqi
(HEI)ning qo‘shma loyihasi bo‘lib, unda davlatlarning kiberxavfsizlik sohasidagi
ishtiroki darajasi baholanadi. Ushbu indeksda majburiyatlar beshta asosiy yo‘nalish
bo‘yicha baholanadi: huquqiy choralar, texnik choralar, tashkiliy choralar, salohiyatni
rivojlantirish va xalqaro hamkorlik. 2019-yil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston Milliy
kiberxavfsizlik indeksida 90-o‘rinni, Global kiberxavfsizlik indeksida esa 52-o‘rinni
egallab kelmoqda. Bu esa 2017-yildagi 93-o‘rindan ancha yuqori ko‘rsatkichdir.[4]
Kiberxavfsizlikni keng ma’noda axborot texnologiyalari, ya’ni qurilmalar, dasturlar,
axborot tizimlari va ma’lumotlarni himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar
majmuasi sifatida qarash mumkin. Bu – ma’lumotlarning maxfiyligini saqlash,
ularning butunligini himoya qilish va axborot tizimlarini uzluksiz ishlashini
ta’minlash demakdir. Ushbu yondashuv ishlab chiqarish samaradorligining oshishiga
xizmat qiladi.
2-rasm. Kiberjinoyat qo‘llanilish sohalari
Xulosa
qilib
aytganda,
O‘zbekistonda kiberxavfsizlikni rivojlantirish
mamlakatning
raqamli
iqtisodiyotni
mustahkamlash
bo‘yicha
kengroq
strategiyasining muhim tarkibiy qismiga aylandi. Xalqaro reytinglardagi sezilarli
Mobil
kiriminalistikasi
Tarmoq
kiriminalistikasi
Kompyuter
kiriminalistikasi
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
162
yaxshilanishlar, kiberxavfsizlikning huquqiy, texnik va tashkiliy asoslarini yaxshilash
bo‘yicha olib borilayotgan sa’y-harakatlar bilan birgalikda mamlakat xavfsiz va
mustahkam raqamli infratuzilmani yaratishga sodiqligini ko‘rsatadi.
Axborot xavfsizligi markazi kabi ixtisoslashgan muassasalarning tashkil etilishi
va milliy kiberxavfsizlik strategiyalarining doimiy yangilanishi raqamli aktivlar va
axborot tizimlarini potentsial kibertahdidlardan himoya qilishda muhim rol o'ynadi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonning kiberxavfsizlik bo‘yicha global tashabbuslardagi
faol ishtiroki nafaqat uning xalqaro mavqeini oshirdi, balki bilim va ilg‘or tajriba
almashish imkonini berdi.
Turli sohalarda raqamli texnologiyalarning ortib borayotgan integratsiyasi bilan
mustahkam kiberxavfsizlik choralarining ahamiyati ortib boradi. Mamlakatning
ta’lim, xabardorlik va salohiyatni oshirishga doimiy e’tibor qaratilishi kiberxavfsizlik
bo‘yicha paydo bo‘layotgan muammolarni hal qilish va raqamli iqtisodiyotning
xavfsiz rivojlanishini ta’minlashda muhim omil bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PQ–
4851-sonli
qarori “Kiberxavfsizlik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” // Lex.uz huquqiy axborot portali.
2.
Axmedova, Z. (2022). “Virtual simulyatorlarning ta’lim tizimidagi roli”.
Axborot texnologiyalari va ta’lim, 2(14), 45–51.
3.
Gulomov, O. (2021). “Kasbiy ta’limda axborot xavfsizligi yo‘nalishlari”.
Oliy ta’lim muammolari, 4(36), 60–65.
4.
Salayev N.S., Ro‘ziyev R.N Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishga oid
milliy va xalqaro standartlar. Monografiya., – Т.: ТDYU, 2018, 139-b.
5.
Карпова Д.Н. Киберпреступность: глобальная проблема и еѐ
решение. //Власть. №8. 2014. С. 46-50
