International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
209
EKSTREMIZM VA TERRORIZMNING JAMIYAAT UCHUN HAVFI
Xayitova Rushana Eshtemur qizi
Normurodova Rayhona Olim qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institute Milliy g`oya,ma`naviyat asoslari va huquq
ta`limi yo`nalishi 1-24-guruh talabalari
Annotatsiya:
Bugungi globallashuv jarayonida dunyo hamjamiyati bir qator
dolzarb muammolarga duch kelmoqda. Ularning eng xavflilaridan biri — bu
ekstremizm va terrorizmdir.Aynan bugungi maqolamiz davomida bu mavzular
bo`yicha chuqurroq fikirlar yuritamiz.
Kalit so‘zlar
:Ekstremizm va terrorizm tushunchalari,tarixi,sabablari,ijtimoiy
xavf,oldini olish choralari,oqibatlari.
Har ikki tushuncha insoniyat tinchligiga, davlatlar suverenitetiga va ijtimoiy
barqarorlikka tahdid soladi. Shuning uchun bu illatlarning mazmun-mohiyatini
tushunish, sabablarini tahlil qilish va unga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish
bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir Ekstremizm tushunchasi va uning
xususiyatlari;Ekstremizm — bu shaxs yoki guruhning siyosiy, diniy yoki ijtimoiy
e’tiqodlarni keskin shakllarda ilgari surishi va bu yo‘lda murosasizlik, tajovuzkorlik
yoki zo‘ravonlikka moyillik bilan harakat qilishidir. Ekstremistik fikrlar ko‘pincha
radikal mafkuralarga asoslanadi va jamiyatdagi mavjud tartibni o‘zgartirishni maqsad
qiladi.Ekstremizmning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:Murosasizlik va boshqa
fikrga toqatsizlik;Jamiyatda mavjud qadriyatlar va tartiblarni tan olmaslik;Yagona
haqiqat bor degan fikrni ilgari surish;Zo‘ravonlikni ma’qullash yoki targ‘ib
qilish.Ekstremistik g‘oyalar ko‘pincha yoshlar orasida tez yoyiladi, chunki ular
hayotiy tajribaga ega emas va manipulyatsiyalarga oson uchraydi.Terrorizm
tushunchasi va uning turlari;Terrorizm — bu siyosiy, diniy yoki mafkuraviy
maqsadlarda zo‘ravonlik, portlash, o‘ldirish, tahdid kabi vositalar orqali jamiyatda
qo‘rquv va vahima uyg‘otishga qaratilgan jinoyat turidir. Terroristik harakatlar
nafaqat alohida shaxslarga, balki butun bir jamiyatga qaratiladi.Terrorizmning asosiy
turlari:
46
1. Siyosiy terrorizm – hokimiyatni qo‘lga kiritish yoki uni o‘zgartirish
maqsadida amalga oshiriladi.
2. Diniy terrorizm – diniy ekstremistik g‘oyalarga asoslanadi va ko‘pincha
"jihod" nomi bilan niqoblanadi.
46
Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. – 15 dekabr 2000-yil, yangi tahrirda:
Lex.uz.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
210
3. Etnik yoki milliy terrorizm – milliy ajralish, avtonomiya yoki mustaqillik
talablariga bog‘liq bo‘ladi.
4. Xalqaro terrorizm – chegara bilmasdan turli davlatlarda amalga oshiriladigan
harakatlar.
Ekstremizm va terrorizmning sabablari;
Ekstremizm va terrorizmning kelib chiqishiga ko‘plab omillar sabab bo‘ladi:
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar: Ishsizlik, qashshoqlik, ijtimoiy adolatsizlik.
Ta’lim va tarbiyaning sustligi: Yoshlar ongiga to‘g‘ri yo‘nalish berilmagani.
Internet va ijtimoiy tarmoqlardagi targ‘ibot: Yolg‘on axborot va
manipulyatsiyalar.
Diniy savodsizlik: Dinning noto‘g‘ri talqin qilinishi.Ekstremizm va terrorizmga
qarshi kurash choralari;Terrorizm va ekstremizmga qarshi kurash nafaqat huquq-
tartibot idoralarining vazifasi, balki butun jamiyatning umumiy mas’uliyatidir. Bu
borada quyidagi chora-tadbirlar muhim ahamiyatga ega:
1. Ma’rifiy ishlar: Maktab, kollej, oliy o‘quv yurtlarida ekstremizm va
terrorizmga qarshi ma’ruzalar, seminarlar tashkil etish.
2. Diniy sohaga e’tibor: Diniy bilimlarni to‘g‘ri va ishonchli manbalardan
o‘rganishga sharoit yaratish.
3. Huquqiy tartib: Qonunchilik doirasida ekstremistik faoliyatni jazolash
mexanizmlarini kuchaytirish.
4. Ijtimoiy adolatni ta’minlash: Aholining hayot darajasini yaxshilash, yoshlarni
ish bilan ta’minlash.
5. Internet xavfsizligini ta’minlash: Yolg‘on ma’lumotlar tarqatilishini oldini
olish
Ekstremizm va terrorizm: Asosiy ma’lumotlar va chuqur tahlil:
1. Ekstremizmning psixologik va ijtimoiy ildizlari:Ekstremizm — bu shunchaki
radikal fikr emas. Bu odatda:Shaxsiy norozilik, g‘azab yoki adolatsizlik hissi
natijasida shakllanadi
47
.Ko‘pincha ijtimoiy tashvishlar — kambag‘allik, ishsizlik,
jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmaslik — odamni ekstremistik g‘oyalarga moyil
qiladi.Yoshlar radikal guruhlar tomonidan “qahramon” bo‘lish, “ma’noli hayot
kechirish”, “haqiqat uchun kurashish” degan yolg‘on shiorlar bilan jalb qilinadi.
2. Ekstremistik guruhlarning ishlash usullari;
Internet orqali yollash: Ko‘plab guruhlar ijtimoiy tarmoqlarda faol: ular diniy
yoki siyosiy niqob ostida yoshlar bilan aloqa o‘rnatadi.Psixologik manipulyatsiya:
G‘azablangan, o‘ziga ishonchi past yoki hayotida maqsadi yo‘q insonlar
“adolatparvarlik”, “xaloskorlik” kabi yolg‘on tasvirlar bilan aldab jalb etiladi.“Jannat
47
Toxtaboyev N. Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning huquqiy asoslari. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti,
2021.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
211
va’da qilish”: Ayniqsa diniy ekstremistlar tomonidan bu usul eng ko‘p ishlatiladi —
o‘zini portlatganlar “to‘g‘ri yo‘lda ketdi” degan yolg‘on bilan aldashadi.
3. Terrorizmning zamonaviy shakllari;Bugungi kunda terrorizm:An’anaviy
(portlash, qurolli hujumlar) bilan cheklanmayapti.Kiberterrorizm — davlat
muassasalariga xakerlik hujumlari orqali zarar yetkaziladi.Axborot terrorizmi —
yolg‘on, vahimali xabarlar tarqatib, jamiyatda panika keltirib chiqariladi.Yolg‘on
diniy targ‘ibot — terrorga e’tiqod ko‘rinishi beriladi.
4. Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda O‘zbekiston tajribasi
O‘zbekiston Respublikasi ushbu sohada tizimli va samarali ishlarni amalga
oshirmoqda:Qonunchilik bazasi:2000-yilda “Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi
qonun qabul qilindi.
48
2018-yildan boshlab diniy ekstremizm va radikalizmga qarshi ma’naviy-
ma’rifiy yondashuv kuchaytirildi.Ma’naviy-ma’rifiy ishlari:Maktablar, kollej va
universitetlarda profilaktika mashg‘ulotlari o‘tkaziladi.Diniy komissiyalar, ulamolar
ishtirokida targ‘ibotlar olib boriladi.Haqiqiy islom va radikal ta’limotlar orasidagi
farq tushuntiriladi.Reabilitatsiya markazlari:O‘z vaqtida ekstremistik guruhlarga
qo‘shilgan, ammo afsusda bo‘lgan shaxslar bilan ishlovchi markazlar tashkil etilgan.
Ular jamiyatga qayta ijtimoiylashtiriladi, kasbga o‘qitiladi, oilasi bilan
yarashtiriladi.5. Jahon tajribasidan namunalar Indoneziya: Madrasalarda diniy ta’lim
bilan birga milliy mafkura o‘rgatiladi Saudiya Arabistoni: Reabilitatsiya markazlari
orqali ekstremistlarga psixologik yordam ko‘rsatiladi.Fransiya, Germaniya:
Terrorizmga qarshi kurashda axborot texnologiyalaridan faol foydalaniladi (soxta
sahifalar, kuzatuv tizimlari orqali)
Xulosa o`rnida shuni ta`kidlash joizki,Ekstremizm va terrorizm — faqat harbiy
yoki huquqiy vositalar bilan hal bo‘ladigan muammo emas. Bu illatga qarshi
kurashda ma’naviyat, ta’lim, ishonch, ijtimoiy adolat asosiy vosita bo‘lishi kerak.
Jamiyatda ochiq muloqot, sog‘lom fikr, tolerantlik rivojlantirilmasa, ekstremistik
g‘oyalar har doim yangidan-yangi shakllarda namoyon bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2023.
2. “Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni.
– 15 dekabr 2000-yil, yangi tahrirda: Lex.uz.
3. “Ekstremizmga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun. – O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi, 2018-yil.
4. Toxtaboyev N. Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning huquqiy
asoslari. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2021.
48
OSCE Guidebook – Preventing Terrorism and Countering Violent Extremism and Radicalization. – Vienna, 2014.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
212
5. Qurbonov S. Diniy ekstremizm va radikalizm: mohiyati, xavflari va oldini
olish yo‘llari. – Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2020
6. Xoliqov O. Yoshlar va ekstremistik tahdidlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2019.
7. O‘zbekiston musulmonlari idorasi materiallari – www.muslim.uz
8. O‘zbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati axborotlari –
www.dxx.uz
9. International Centre for Counter-Terrorism (ICCT) – www.icct.nl
10. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) – Handbook on
Counter-Terrorism. – New York, 2019.
11. UNESCO. Youth and the Internet: Fighting radicalization and extremism. –
Paris, 2017.
12. OSCE Guidebook – Preventing Terrorism and Countering Violent
Extremism and Radicalization. – Vienna, 2014.
13.
Azamova, Sitora Ayanovna. "PROBLEMS OF FORMATION OF
ECOLOGICAL
CULTURE
IN
THE
CONTEXT
OF
ECOLOGICAL
GLOBALIZATION." BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT 3.5 (2024): 743-749.
14.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
15.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
16.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o‘g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
17.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
18.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
19.
Azamova
S.
EKOLOGIK
TA’LIM
VA
TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
213
20.
OMONOV, Bahodir. "“DASTUR UL-MULUK” VA “SADDI
ISKANDARIY” ASARLARIDA GEOSIYOSIY QARASHLAR." News of the
NUUz 1.1.2 (2024): 180-183.
21.
Nurillaevich, O. B. "THE IMPORTANCE OF RELIGIOUS VALUES
IN THE FORMATION OF A PERSONAL ECOLOGY CULTURE." Archive of
Conferences. Vol. 15. No. 1. 2021.
22.
Omonov, Bahodir. "IS ARAL SEA OR LAKE?(SOME THOUGHTS
ABOUT THE REASONS THAT TURNED THE ARAL SEA INTO THE LAKE,
MORE PRECISELY INTO THE DESERT" ARALKUM")." Theoretical & Applied
Science 3 (2016): 63-67.
23.
Nurillaevich, A. B. "Shortage and Problem of Drinking Water in Central
Asia." American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769) 1.9 (2023): 504-509.
