International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
214
DUNYOVIY DAVLATNING DINGA MUNOSABATI
Parmonqulova Munisa Zulfiqor qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institute Milliy gʻoya, maʼnaviyat asoslari va huquq
taʼlimi 1-24 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dunyoviy davlat tamoyillarining dinga bo‘lgan
munosabati yoritiladi. Xususan, dunyoviylik tushunchasi, uning tarixiy va huquqiy
asoslari, hamda diniy erkinlik bilan uyg‘unligidagi o‘zaro aloqalar tahlil qilinadi.
Dunyo tajribasi va O‘zbekiston misolida davlatning din sohasidagi betarafligi, diniy
konfessiyalar tengligi, e’tiqod erkinligi va bu jarayonni huquqiy tartibga soluvchi
qonunlar ko‘rib chiqiladi. Maqola shuningdek, dunyoviylik va diniy qadriyatlar
uyg‘unligi orqali jamiyatda bag‘rikenglik, totuvlik va barqarorlikni ta’minlashning
ahamiyatiga e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar:
dunyoviy davlat, din, e’tiqod erkinligi, huquqiy asoslar, diniy
betaraflik, konfessiyalar tengligi, jamiyat, bag‘rikenglik, huquqiy davlat, O‘zbekiston
tajribasi.
Bugungi globallashuv sharoitida davlat va din o‘rtasidagi munosabatlar har bir
jamiyatda o‘ziga xos yo‘nalishda shakllanmoqda. Ayniqsa, dunyoviy davlat
tamoyillari asosida tashkil etilgan mamlakatlarda dinga nisbatan yondashuv ham
siyosiy betaraflik, huquqiy tenglik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan.
Ushbu maqolada aynan dunyoviylik tamoyillarining mohiyati, tarixiy shakllanishi,
huquqiy asoslari va din bilan uyg‘unligidagi o‘zaro aloqalar chuqur tahlil
qilinadi.Dunyoviylik – bu davlatning diniy ideologiyadan mustaqil, barcha
fuqarolariga e’tiqod erkinligini kafolatlaydigan va diniy tashkilotlar ustidan
betaraflikni saqlaydigan boshqaruv shaklidir. U jamiyatdagi turli e’tiqod vakillariga
nisbatan tenglikni, hech bir diniy qarashni ustun qo‘ymaslikni va har qanday diniy
majburlashdan voz kechishni ta’minlaydi. Dunyoviylikning ildizlari tarixda uzoq
yillik ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, xususan, g‘arbiy Yevropa mamlakatlaridagi
ma’rifiy harakatlar, inqiloblar va konstitutsiyaviy islohotlar bilan bog‘liq bo‘lib,
ularning tajribasi orqali davlat va dinning alohida bo‘lishi yo‘nalishi huquqiy mezon
sifatida mustahkamlangan.O‘zbekiston misolida bu masalaga yondashadigan bo‘lsak,
Konstitutsiyamizning 61-moddasida O‘zbekiston Respublikasi dunyoviy davlat ekani
aniq belgilab qo‘yilgan. Bu esa davlat diniy tashkilotlardan ajratilganini, hech bir din
davlat dini deb e’tirof etilmasligini anglatadi. Shu bilan birga, fuqarolarning diniy
e’tiqod erkinligi kafolatlanadi. O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan turli diniy
konfessiyalar – islom, pravoslav xristianligi, protestantlik, yahudiylik va boshqa
e’tiqodlar davlat tomonidan qonuniy asosda tan olingan va ular teng huquqlarda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
215
faoliyat olib boradi. Dunyoviy davlatning din bilan munosabatidagi eng muhim
jihatlardan biri – bu diniy sohadagi betaraflikdir. Ya’ni davlat hech qaysi diniy
tashkilot yoki e’tiqodga afzallik bermaydi, diniy masalalarni siyosiy jarayonlarga
aralashtirmaydi va diniy erkinlikni qonuniy asosda himoya qiladi. Bu esa jamiyatda
konfessional bag‘rikenglik, dinlararo muloqot va madaniyatlararo o‘zaro hurmat
muhitini shakllantiradi.O‘zbekiston tajribasi shundan dalolat beradiki, davlat
dunyoviylik tamoyiliga asoslanib, diniy erkinlikni kafolatlagan holda, diniy
qadriyatlarni ham ijtimoiy birlik va ma’naviy taraqqiyot manbai sifatida qadrlaydi.
49
Diniy-ma’rifiy sohada olib borilayotgan islohotlar, diniy bilimlarni oshirishga
yo‘naltirilgan ilmiy izlanishlar, madaniyat va ma’naviyatni uyg‘un rivojlantirishga
xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ekstremizm, radikalizm va boshqa diniy niqob
ostidagi buzg‘unchi harakatlarga qarshi kurashish borasida ham davlat qat’iy chora-
tadbirlar ko‘rmoqda.Xulosa qilib aytganda, dunyoviylik va din o‘rtasida qarama-
qarshilik emas, balki hamkorlik va o‘zaro muvozanat mavjud bo‘lishi zarur.
Dunyoviy davlat dinga qarshi emas, balki uni ijtimoiy hayotning muhim qismi
sifatida tan olgan holda, uning siyosiylashuviga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qiladi. Bu
esa jamiyatda totuvlik, tinchlik, bag‘rikenglik va barqarorlikni ta’minlashning asosiy
omillaridan biridir. O‘zbekiston misolida bu yondashuvning amaliy samarasini
ko‘rish mumkin – turli din vakillari o‘rtasida tinch-totuv hayot, e’tiqod erkinligining
kafolatlanganligi va diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati bunga yaqqol misoldir.
Shu ma’noda, maqolada ko‘tarilgan masala zamonaviy jamiyat hayotida dolzarb
ahamiyatga ega bo‘lib, uni ilmiy-nazariy va amaliy nuqtai nazardan chuqur o‘rganish
muhimdir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, dunyoviy davlat
tamoyiliga asoslangan boshqaruv tizimini tanladi. Bu tamoyil Konstitutsiyaning bir
necha moddasida mustahkamlab qo‘yilgan. Jumladan, 61-modda: "Din davlatdan
ajratilgan. Din erkinligi kafolatlanadi." – degan normativ asos orqali har bir
fuqaroning e’tiqod erkinligi, diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati va davlatning bu
sohadagi betarafligi belgilanadi. Shu orqali O‘zbekiston jamiyatida din
siyosiylashtirilmaydi, balki ijtimoiy-ma’naviy hayotning tarkibiy qismi sifatida
qaraladi.Mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan barcha diniy tashkilotlar – Islom dini
bilan bir qatorda xristianlik, pravoslav cherkovi, katoliklar, protestant jamoalari,
yahudiy jamoalari ham qonuniy asosda ro‘yxatdan o‘tgan. Ularning diniy marosimlar
o‘tkazish, ibodat qilish, diniy ta’lim berish va diniy adabiyotlarni tarqatish huquqlari
amaldagi qonunlar bilan himoyalangan. Shu bilan birga, O‘zbekistonda Diniy
tashkilotlar ishlari bo‘yicha qo‘mita va boshqa mas’ul organlar orqali diniy soha
monitoringi va tartibga solinishi ochiq, qonuniy va betaraf shaklda amalga
oshiriladi.Yana bir muhim jihat – bu din va ma’naviyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni to‘g‘ri
anglashdir. O‘zbekiston jamiyatida Islom dini ma’naviy boylik, urf-odatlar, milliy
49
Karimov, I. A.
(2008).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat. 67-b
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
216
qadriyatlarning ajralmas qismi sifatida e’tirof etiladi. Islom dini tinchlik,
bag‘rikenglik, halollik, mehr-oqibat, ilm olish kabi insonparvar tamoyillarni targ‘ib
qiladi. Shu sababli, davlat diniy qadriyatlarni milliy g‘oya, ma’naviy tarbiya va
madaniy rivojlanish yo‘lida qo‘llab-quvvatlaydi.
50
Bu esa dunyoviylik va diniy
qadriyatlar o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlaydi.Shuningdek, ekstremizm va diniy
radikalizmga qarshi kurashda ham dunyoviy davlatning qat’iy pozitsiyasi muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining antiekstremistik siyosatida diniy
e’tiqod erkinligiga putur yetkazmagan holda, har qanday ekstremistik g‘oyalarni rad
etadi. Bu yo‘nalishda diniy-ma’rifiy sohani rivojlantirish, yoshlar orasida sog‘lom
dunyoqarashni shakllantirish, diniy savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.Mamlakatimizda Imom Buxoriy, Imom
Termiziy, Imom Moturidiy kabi buyuk allomalar merosi o‘rganilmoqda, Islom
sivilizatsiyasi markazlarini tiklash bo‘yicha xalqaro darajadagi tashabbuslar ilgari
surilmoqda. Shuningdek, Buxoro, Samarqand, Toshkent, Xiva, Termiz kabi tarixiy
markazlarda diniy-ma’rifiy merosga oid obidalar, madrasa va masjidlar restavratsiya
qilinib, turizm va ilmiy tadqiqot yo‘nalishlarida faoliyat olib bormoqda.Xulosa qilib
aytganda, dunyoviy davlatning dinga nisbatan betaraf, ammo hurmatli munosabati –
barqarorlik, tinchlik, konfessional muvozanat va fuqarolik jamiyatini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, dunyoviylik va
diniy qadriyatlar o‘rtasida uyg‘unlikni topish, ularni jamiyat taraqqiyoti yo‘lida
uyg‘unlashtirish orqali sog‘lom mafkuraviy muhit yaratiladi. Bu esa, o‘z navbatida,
kelajak avlodni sog‘lom e’tiqod, chuqur bilim va yuksak ma’naviyat asosida
tarbiyalash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Abdullayev, A.
(2018).
Dunyoviylik va diniy bag‘rikenglik: O‘zbekiston
tajribasi
. Toshkent: Ma’naviyat.
2.
Asqarov, M.
(2020).
Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda
huquqiy mexanizmlar
. Toshkent: Adolat.
3.
Bozorov, O.
(2017).
Dunyoviy davlat va diniy tashkilotlar: hamkorlik
yo‘llari
. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita nashriyoti.
4.
G‘aniyev, Sh.
(2016).
Konstitutsiyaviy huquq va diniy erkinlik
.
Toshkent: Yuridik adabiyotlar.
5.
Karimov, I. A.
(2008).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent:
Ma’naviyat.
6.
Qur’on va uning ma’nolari tarjimasi
(2013). Tarjima: Alouddin
Mansur. Toshkent: Hilol nashriyoti.
50
Sobirov, A.
(2019).
Dunyo davlatlarida din va davlat munosabatlari
. Toshkent: Sharq. 12-bet
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
217
7.
Rahmonov, B.
(2021).
Dunyoviylik va diniy qadriyatlar uyg‘unligi:
nazariya va amaliyot
. Toshkent: Innovatsiya.
8.
Sobirov, A.
(2019).
Dunyo davlatlarida din va davlat munosabatlari
.
Toshkent: Sharq.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
(2023). Toshkent: “Adolat”
nashriyoti.
10.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning chiqishlari va nutqlari
(2017–
2023).
Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va islohotlar yo‘li
. Toshkent: O‘zbekiston.
