International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
233
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI SINONIMLAR VA ULARNING TURLI
SOHALARDA QO‘LLANILISHI
Mavlyan-Kariyeva Muborakxon
ToshDO‘TAU Qiyosiy tilshunoslik, lingvistik tarjimashunoslik mutaxassisligi
1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi sinonimlarning turli
sohalarda, jumladan, ilmiy, badiiy va kundalik so‘zlashuv uslublarida qo‘llanishi
haqida so‘z yuritilgan. Muallif har bir sohaga oid sinonimlar va ularning kontekstual
farqlari va o‘xshashliklari haqida fikr yuritib, tegishli misollar keltirib o‘tgan.
Tayanch so‘zlar:
sinonimlar, kontekstual sinonimlar, sinonimlarning turlari,
to‘liq va yarim sinonimlar, ekspressiv sinonimlar.
Annotation
: This article discusses the use of synonyms in English and Uzbek
across various fields, including scientific, literary, and everyday conversational
styles. The author explores the contextual differences and similarities of synonyms
specific to each domain and provides relevant examples.
Keywords:
synonyms, contextual synonyms, types of synonyms, full and partial
synonyms, expressive synonyms.
KIRISH
Tilshunoslikda sinonimlar tilning boyligi va ifoda vositalarining xilma-xilligi
sifatida alohida o‘rganiladi. Sinonimlar nafaqat tilshunoslik nazariyasida, balki
lingvistikaning amaliy yo‘nalishlari, adabiyotshunoslik, tarjimashunoslik va boshqa
sohalarda ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi
sinonimlar ilmiy jihatdan yoritilib, ularning lingvistik xususiyatlari, turli sohalarda
qo‘llanilishi va adabiyotlarda tutgan o‘rni tahlil qilinadi.
Sinonimlarning tilshunoslikdagi talqini.
Sinonimlar haqida turli nazariy
qarashlar mavjud. Sinonimlar bir-biriga yaqin ma’noni ifoda etuvchi so‘zlar to‘plami
sifatida ta’riflanadi. Biroq sinonimlar ma’no jihatidan bir xil bo‘lsa ham, uslubiy,
emotsional va kontekstual jihatdan farqlanishi mumkin.
Sinonimlarning turlari.
Tilshunos olimlar sinonimlarni turli tasniflar asosida
guruhlashadi. Shu jumladan, R. Galperin (1977) va V. Vinogradov (1963) kabi
olimlar sinonimlarni quyidagi guruhlarga bo‘lgan:
1. To‘liq sinonimlar:
To‘liq sinonimlar (absolute synonyms) ma’no jihatidan bir xil bo‘lib, bir-birini
to‘liq almashtira oladi. Bunday sinonimlar odatda kam uchraydi.
- O‘zbek tilida: "katta" – "ulkan", "go‘zal" – "chiroyli".
- Ingliz tilida: "big" – "large", "beauty" – "prettiness".
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
234
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, haqiqiy to‘liq sinonimlar kam va ko‘pincha
tarixiy rivojlanish natijasida tilga kirgan.
2. Yarim sinonimlar:
Yarim sinonimlar (partial synonyms) asosiy ma’nosi bir xil bo‘lsa-da, uslubiy
yoki emotsional jihatdan farqlanadi.
- O‘zbek tilida: "jasur" – "botir" (uslubiy farq mavjud).
- Ingliz tilida: "happy" – "joyful" (emotsional rang-baranglik).
3. Kontekstual sinonimlar:
Kontekstual sinonimlar (contextual synonyms) faqat ma’lum vaziyatda yoki
kontekstda sinonim sifatida ishlatiladi.
- O‘zbek tilida: "ochmoq" – "yoqmoq" (masalan: "derazani ochmoq" va
"chiroqni yoqmoq").
- Ingliz tilida: "open" – "turn on" (e.g., "open the door" va "turn on the light").
4.
Ekspressiv sinonimlar
:
Bunday sinonimlar tilga emotsional yoki uslubiy rang-baranglik qo‘shadi.
- O‘zbek tilida: "qashshoq" – "kambag‘al" – "nochor".
- Ingliz tilida: "poor" – "penniless" – "destitute".
Adabiyotlarda sinonimlarning qo‘llanilishi.
Sinonimlar adabiyotda badiiy
tasvir vositasi sifatida alohida ahamiyatga ega. Tilshunos olimlar sinonimlarning
adabiy asarlardagi qo‘llanilishini tilning estetik husni va uslubiy boyligini oshiruvchi
vosita sifatida ta’riflaydi.
O‘zbek adabiyotida sinonimlar.
O‘zbek adabiyotida sinonimlardan
foydalanish tilning boyligi va uslubiy xilma-xilligi uchun asosiy vositalardan biridir.
Ayniqsa, Alisher Navoiy asarlarida sinonimlarning ko‘p ishlatilishini ko‘rishimiz
mumkin.
Misol: - *"Ko‘ngul" va "dil"* so‘zlari sinonim sifatida qo‘llangan:
- "Ko‘ngul gulshanida gul bitar, dil ham hushbo‘y bo‘lar."
Bu yerda "ko‘ngul" va "dil" so‘zlari bir xil ma’noni ifodalasa-da, emotsional
ta’sirni oshirish maqsadida ishlatilgan.
Ingliz adabiyotida sinonimlar.
Ingliz adabiyotida sinonimlar uslubiy boylikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Shekspir asarlarida sinonimlarning keng
qo‘llanilishi kuzatiladi.
Misol: - Shekspirning "Hamlet" tragediyasida "madness" va "insanity" so‘zlari
ishlatilgan. Bu so‘zlar bir xil ma’noga ega bo‘lsa-da, turli kontekstlarda qo‘llanilib,
xarakterlarning ruhiy holatini turlicha tasvirlaydi.
Ilmiy tilda sinonimlarning o‘rni.
Ilmiy matnlarda sinonimlar aniq va
tushunarli ma’lumot berish uchun ishlatiladi. Biroq, ilmiy tilda sinonimlarni
ishlatishda ehtiyotkorlik talab etiladi, chunki noto‘g‘ri sinonim tanlash ilmiy
mazmunni buzishi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 9 (55) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
235
O‘zbek tili.
O‘zbek ilmiy matnlarida sinonimlar ko‘pincha terminlarning
sinonim shakllarini tushuntirish uchun ishlatiladi.
- Masalan: "Materiya" so‘zining sinonimlari: "modda", "jism".
Ingliz tili.
Ingliz tilida ilmiy maqolalar va darsliklarda sinonimlar terminologik
izchillikni ta’minlash uchun ishlatiladi.
- Masalan: "Substance" so‘zining sinonimlari: "matter", "material".
Texnologiya va ijtimoiy fanlarda sinonimlarning ahamiyati.
Texnologiya va
ijtimoiy fanlarda sinonimlar atamalarning qamrovini kengaytirish va turli
kontekstlarda foydalanish imkonini beradi.
Texnologiya sohasida.
Texnologiya sohasida sinonimlar yangi tushunchalarni
o‘zlashtirishda yordam beradi.
- O‘zbek tilida: "Ilova" – "dastur" – "app".
- Ingliz tilida: "Application" – "program" – "software".
Ijtimoiy fanlarda.
Ijtimoiy fanlarda sinonimlar jamiyat, shaxs va madaniyat
haqida turli qirralardan ma’lumot berishga yordam beradi.
- O‘zbek tilida: "Jamiyat" – "xalq" – "millat".
- Ingliz tilida: "Society" – "community" – "population".
Sinonimlarning tarjimadagi ahamiyati.
Tarjima jarayonida sinonimlar muhim
rol o‘ynaydi. Tarjimonlar sinonimlardan foydalanib, matnning mazmunini to‘la
yetkazish va uslubni saqlashga harakat qiladi.
Masalan:
- O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima: "U katta bino qurdi."
- "He built a large building."
Bu yerda "katta" so‘zining sinonimi "large" ishlatilgan bo‘lib, "big" so‘zidan
ko‘ra uslubiy jihatdan mos tushadi.
O‘zbek va ingliz tillaridagi sinonimlar tilning nozikligi va boyligini namoyon
etadigan muhim vositadir. Ular adabiyot, ilm-fan, texnologiya va ijtimoiy fanlarda
muhim o‘rin tutadi. Sinonimlarning kontekst va uslubga mos ravishda qo‘llanilishi
nutqni yanada boyitib, tilning estetik va semantik imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu
bilan birga, sinonimlar tarjima jarayonida ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, matnning
mazmunini to‘g‘ri va samarali yetkazishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Galperin R. "Stylistics." – Moscow: Higher School Publishing House, 1977.
2. Vinogradov V. "Lexicology and Lexicography." – Moscow: Nauka, 1963.
3. Alisher Navoiy. "Xazoyin ul-ma’oniy."
4. William Shakespeare. "Hamlet."
5. Crystal D. "English as a Global Language." – Cambridge University Press,
2003.
