International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
31
BOLALARNI VATANPARVARLIK RUHIDA TARBIYALASHDA XALQ
RAQSLARINING AHAMIYATI
THE IMPORTANCE OF FOLK DANCES IN EDUCATING CHILDREN IN
THE SPIRIT OF PATRIOTISM
Ismoilova Muxlisa Shuhrat qizi
Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademyasi Urganch filiali talabasi
Аnnоtаtsiyа:
Ushbu maqolada xalq o‘yinlarining ijtimoiy roli, ta’lim
muassasalarida
xoreografik
mashgʻulotlar
bolalarning
axloqiy
ijodini
rivojlantirishning eng samarali usullari, hozirgi kunda zamonaviy xoreograflarning
gʻoyalari tobora hayotga tatbiq etilayotgan pop-rok musiqasi qat’iy belgilangan
infratovush chastotalari ta’siriga asoslanganligi, ommaviy «anti-madaniyat» ni faol
ravishda ommalashtirish xalq raqslarining oʻzgarishiga olib kelish muammolari
misоllаr yоrdаmidа tаhlil qilinаdi.
Kаlit sо
ʻ
zlаr:
axloqiy tarbiya, xalq xoreografiyasi, ommaviy «anti-adaniyat»,
raqs, bio-psixo-ijtimoiy salomatlik, zamonaviy raqs, vatanparvarlik, odob-axloq
me’yorlari.
Abstract:
This article analyzes the social role of folk dances, the most effective
methods of developing children’s moral creativity through choreographic classes in
educational institutions, the fact that pop-rock music, which is increasingly being
implemented by modern choreographers, is based on the influence of strictly defined
infrasound frequencies, and the problems of the active popularization of mass "anti-
culture" leading to changes in folk dances using examples.
Keywords:
moral education, folk choreography, mass "anti-culture", dance, bio-
psycho-social health, modern dance, patriotism, moral standards.
Axloqiy tarbiya - bu munosabatlarda, muloqotda va faoliyatda namoyon
boʻladigan shaxsning ijtimoiy qimmatli xususiyati va sifati.
Shaxsning tarbiyaviy va axloqiy madaniyatining eng muhim tarkibiy
qismlaridan biri bu xulq-atvor madaniyati - muloqot madaniyati, nutq madaniyati,
tashqi koʻrinish madaniyati va kundalik madaniyatning sintezidir.
Maktabdan tashqari ta’lim muassasalarida xoreografik mashgʻulotlar bolalarning
axloqiy ijodini rivojlantirishning eng samarali usullaridan biridir. Talabalarning raqs
madaniyati ularda raqsning axloqiy va estetik tamoyillari haqidagi qadriyatlarni idrok
etish orqali shakllanadi.
Zamonaviy hayotda barcha yoshdagi bolalar raqs muhitida faol ishtirok
etayotganligi sababli, jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida ma’naviy-axloqiy
shaxsni tarbiyalash masalasi dolzarb bo‘lib qolishi tabiiy. Yosh avlodning tanazzulga
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
32
uchrashi, yoshlar o‘limining ko‘payishi, giyohvandlik, jinoyatchilik kabi muammolar
tobora ko‘proq olimlar, madaniyat arboblari, o‘qituvchilar, pedagoglar, sotsiologlar,
shifokorlarni tashvishga solmoqda. Bu muammoni qanday hal qilish mumkin?
Ma’naviy-axloqiy tamoyillarni tarbiyalash bola hayotining eng dastlabki davridan
boshlanishi kerak va bu jarayonda butun atrof-muhit, ota-onalar ham, ta’lim
muassasalarining oʻqituvchilari ham, shu jumladan qoʻshimcha ta’lim tizimi ham
ishtirok etishi kerak. Xoreografik san’at hozirgi kunda eng mashhur va ommabop
san’atdir. Bolalarda jismoniy faoliyatga boʻlgan ehtiyoj shunchalik kattaki,
shifokorlar va fiziologlar bu davrni “motor isrofgarchilik davri” deb atashadi. Va bu
raqs mashgʻulotlari bu ehtiyojni ijodiy ravishda amalga oshirishga yordam beradi,
chunki doimiy xilma-xil harakatlar nafaqat ritm tuygʻusini rivojlantirishga imkon
beradi, skelet va mushaklarni mustahkamlaydi, balki bolaning xotirasini, e’tiborini,
fikrlash va tasavvurini oʻrgatadi.
Xalq xoreografiyasining raqs shakllari vaqt oʻtishi bilan sayqallanib, toʻliqlik va
badiiy qimmatga ega boʻldi. Oʻzining majoziy tizimiga ega boʻlgan xalq raqsi oʻz
qonunlariga muvofiq, an’anaviy xoreografik shaklda juda real hayot hodisalarini aks
ettiradi.
Shu bilan birga, ta’lim koʻp qirrali va har tomonlama rivojlangan shaxsni
shakllantirish uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratishga qaratilganligini tez-tez
eshitish mumkin. Bu deganda uning ikkita asosiy jarayoni, ya’ni ta’lim va tarbiya
teng faoliyat yuritadigan va bir-birini to‘ldiradigan sharoitlarni nazarda tutamiz.
Afsuski, ta’lim tizimining rivojlanishi G‘arb modeliga to‘g‘ri keladigan zamonaviy
sharoitda asosiysi o‘quvchilarning intellektual rivojlanishi va ularning yuqori
ixtisoslashgan bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashidir, bu esa, ko‘rinib turibdiki,
talabalarning muvaffaqiyatli kelajagi va ularning kasbiy faoliyatidagi xususiyatlar
ta’lim-tarbiya jarayonini ta’minlashi kerak. Ma’naviy-axloqiy tarbiya ikkinchi
darajali oʻrin tutadigan ta’limda gumanitar jihatlar rivojlanishining sustlashishi
bolalar va oʻsmirlar shaxsini rivojlantirishda jiddiy muammolarni keltirib
chiqarmoqda. Oʻquv jarayoniga faol va ijodiy faoliyatni kiritish tabiiy fanlarga
nisbatan ahamiyatsiz boʻlib qoladi. Bolalarning psixofizik va hissiy holatida
buzilishlar (surunkali charchoq, jismoniy harakatsizlik; fiziologik va psixologik
bogʻliqlikning kuchayishi: chekish va spirtli ichimliklarni keng iste’mol qilishdan
yosh avlodda Internetga qaramlik va umuman kompyuterga qaramlikgacha),
shuningdek, ma’naviy sohaning qashshoqlashuvi va hakozalar.
Zamonaviy jamiyat oʻzining madaniy va tarixiy oʻtmishi bilan ma’naviy
aloqasini amalda yoʻqotdi, bu har qanday jamiyatni doimo mustahkamlaydi va bu
zamonaviy aholining ma’naviy holatidagi koʻplab muammolarning manbai
hisoblanadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
33
Hozirgi kunda zamonaviy xoreograflarning gʻoyalari tobora hayotga tatbiq
etilayotgan pop-rok musiqasi qat’iy belgilangan infratovush chastotalari ta’siriga
asoslanganligi bugungi kunda isbotlangan. Ular odamni oʻz xohishiga qarshi ham
ma’lum bir uslubda raqsga tushishga majbur qiladilar. Xalq xoreografiyasi orqali, o‘z
navbatida, inson xalqning badiiy-tarixiy xotirasining yorqin ifodasi bo‘lgan holda
xalq ruhiyatining harakat orqali namoyon bo‘lishining yuksak madaniyati bilan
bog‘lanadi.
Ommaviy «anti-madaniyat» ni faol ravishda ommalashtirish xalq raqslarining
oʻzgarishiga olib keladi, “sof va chiroyli” ni oʻziga xos estrada shousiga aylantiradi.
Xalq o‘yinlari repertuariga ega xoreografik guruhlar va xalq o‘yinlari sof shaklda
o‘qitiladigan ta’lim muassasalari kamdan-kam uchraydi. Afsuski, bugungi kunda
reper yoki salqin “bazmchi qiz” obrazi yoshlarga yanada mazmunli va jozibali
ko‘rinadi, go‘yo bu ularga o‘zini “super” guruhga mansubligini his qilish
imkoniyatini beradi.
Xalq o‘yinlarining mashhurlik darajasi past. Bu tushunarli: oʻsmirlarga
ommaviy yoshlar madaniyati katta ta’sir koʻrsatadi. Zamonaviy raqsning
mashhurligining yagona sababi shundaki, u zamonaviylik ruhini, “ma’lum bir moda”
ni aks ettiradi. Faol begʻaraz qarz olish, zamonaviy xoreografiyaning gʻarb modellari
va uslublarini oʻylamasdan nusxa koʻchirish stereotipik shablonli xoreografik
spektakllarga olib keldi, na ishtirokchilarning oʻzlari raqsga tushayotganlarini, na
tomoshabinlar sahnada nima boʻlayotganini tushunmaydilar yoki idrok etmaydilar.
20-asrning ikkinchi yarmidan boshlab, dunyo postmodernizm deb ataladigan
davrga kirgan paytdan boshlab, zamonaviy raqsning raqs yoʻnalishi paydo boʻldi,
bunda Merce Kanningem tananing deyarli har qanday qismi uchun imo-ishorani
tasodifiy tanlash usulini taklif qiladi. Shunga koʻra, agar tasodifdan boshqa hech
narsa imo-ishorani tanlashni aniqlamasa, raqqosa har qanday kontekstdan, shu
jumladan jinsdan butunlay chiqarib tashlanadi. Inson endi axloqiy va estetik
qadriyatlar estafetasi hisoblanmaydi. Endi qiziqish uygʻotadigan narsa faqat ruhiy
asoslar bilan bogʻliq boʻlmagan sharoitlarda harakat qilish qobiliyatidir. Biror kishi
ataylab oʻzini nafaqat raqsning koʻrgazmali tabiatidan, balki raqqosaning
shaxsiyatidan ham uzoqlashtiradi va uni butunlay “insonlikdan mahrum qiladi”. U
erkak emas, ayol emas, hatto odam ham emas. U harakatlanuvchi mavjudot boʻlib,
oʻz atrofida boshqa makon yaratadi, tomoshabinni unga jalb qiladi. Shunday qilib,
endi sahnada yondashuvlarning maksimal xilma-xilligini, oʻziga xos texnikani va eng
muhimi - har qanday gʻoya va rejalarning eng samimiy taqdimotini koʻrish mumkin.
Endi taqiqlangan mavzular, “toʻgʻri” xoreografiya va majburiy rollar, tasvirlar yoki
aniq belgilar yoʻq. Hamma narsa aralashadi va tekislanadi. Bugungi kunda ijod
nafaqat mavhumlik bilan, balki “kundalik” tanani, yalangʻoch tanani namoyish qilish,
uning tabiiy biologik ehtiyojlari haqida “aytib berish” bilan ham toʻldiriladi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
34
Kommunikativ toʻliqlik va samimiylikdan mahrum boʻlgan sof tashqi
aloqalarning ustunligi insoniyatning eng muhim va asosiy illatlaridan biridir.
Jamiyatdan tashqarida, atrofdagi dunyo bilan doimiy va har tomonlama aloqada
boʻlmagan shaxs shaxs sifatida shakllana olmaydi, axloqiy madaniyatli shaxs boʻla
olmaydi.
Xalq raqslarini tanlashning sabablari ancha chuqurroq, ular uning tabiatiga mos
keladi, bu uni boshqa raqs uslublaridan ajratib turadi:
- xalq kiyimi va hayotining elementlari
- vatanparvarlik
- raqsning xalq cholgʻu asboblari bilan joʻrligi
- turli xil harakatlar, figuralar
- quvnoqlik, optimizm
- jins
Hozirgi vaqtda mamlakatimiz oʻz taraqqiyotida qiyin davrni – ma’naviy va
qadriyatlar inqirozi davrini boshdan kechirmoqda. Sivilizatsiya jarayonining jadalligi
kelajakda ma’naviyatning yoʻqolishi, madaniy merosga befarqligi, insoniyatning
tarqoqligi va boshqalar kabi jiddiy inqirozlarga tahdid solmoqda.
Yosh avlodni ijtimoiylashtirish, bola shaxsining ma’naviy-axloqiy sohasini, shu
jumladan vatanparvarlik tuygʻusini shakllantirish va rivojlantirishda oila alohida oʻrin
tutadi. Biroq, amalda koʻrinib turibdiki, zamonaviy oilalarning aksariyati bolalarni
axloqiy tarbiyalashdan koʻra koʻproq moddiy ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan.
Kundalik hayotimizda, oilada, mehmonda, koʻchada - bolalar asosan zamonaviy
ritmlar, zamonaviy musiqa bilan oʻralgan, bu har doim ham yaxshi did bilan ajralib
turmaydi.
Shuning uchun bolalarni xoreografik guruhda xalq madaniyati an’analari asosida
tarbiyalash chinakam vatanparvarlik deb hisoblanadi, chunki u fuqarolik ongini, oʻz
xalqining madaniyatini bilishni shakllantiradi, vatanga sadoqat va muhabbatni, shu
jumladan kichik bolalarni ham tarbiyalaydi.
Biroq xalq o‘yinlarining ijtimoiy roli ancha keng. Bu xalq raqs san’ati bir necha
asrlar davomida bogʻliq boʻlgan turli xil estetik va axloqiy vazifalar bilan belgilanishi
mumkin. Kundalik raqs an’analarini avloddan-avlodga oʻtkazib, xalq ularda muloqot
paytida insoniy xulq-atvor normalarini, an’anaviy bayram qonunlarini va hayotiy
axloq kodeksini saqlab qolgan.
Xulosa oʻrnida shuni ta’kidlash lozimki, insonning ichki madaniyatini
shakllantirishga xalq o‘yinlari ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Xalq o‘yinlarini o‘rganish
va amaliyotda qo‘llash xalq odob-axloq me’yorlarini o‘zlashtirish bilan uyg‘un
bog‘liq bo‘lib, uni odamlar o‘rtasida yuqori muloqot madaniyatini rivojlantirmasdan
tasavvur etib bo‘lmaydi. Chidamlilik, soddalik, benuqson xushmuomalalik, hayo,
o‘lchov hissi, o‘zgalarga e’tibor, ularning kayfiyati, xushmuomalalik va do‘stona
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
35
munosabat – bular raqs jarayonida orttirilgan va kundalik hayotda zarur bo‘ladigan
fazilatlardir. Shunday qilib, xalq raqsi mashgʻulotlari insonning xarakterini - oʻz
mamlakati fuqarosini rivojlantirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ojofeitimi S, Bronner S, Woo H. Injury incidence in hip hop dance. Scand J
Med Sci Sports. juin 2012;22(3):347-55.
2. Smith PJ, Gerrie BJ, Varner KE, McCulloch PC, Lintner DM, Harris JD,
Incidence and Prevalence of Musculoskeletal Injury in Ballet. Orthop J Sports Med
[Internet]. 6 july 2015 [cité 14 juin 2019];3(7).
3. Serdyukova Nadejda Nikolaevna “Garmoniya” raqs ansambli rahbari
Sutynews.ru: новости города Балаково | Суть
4. Smith TO, Davies L, de Medici A, Hakim A, Haddad F, Macgregor A.
Prevalence and profile of musculoskeletal injuries in ballet dancers: A systematic
review and meta-analysis. Phys Ther Sport. mai 2016;19:50-6.
5. Tjukov O, Engeroff T, Vogt L, Banzer W, Niederer D. Injury Profile of Hip-
Hop Dancers. J Dance Med Sci. 15 july 2020;24(2):66-72
