International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
85
ADABIY ALOQALAR: “MING BIR KECHA” VA G‘AFUR G‘ULOMNING
“SHUM BOLA” ASARLARI MISOLIDA
Astanova Gulnora Aminovna
BuxDU O‟zbek tilshunosligi va jurnalistika kafedrasi professori, f.f.d.
Annotatsiya:
Bugungi kunda jahon miqyosida yuz berayotgan globallashuv va
integratsiyalashuv muhitida milliy qadriyat-an`analar va madaniy-ma`naviy
meroslarga bo`lgan qiziqishlar yanada ortib bormoqda. Xususan, adabiy aloqalar
borasida ham tub ma`nodagi o`zgarishlar vujudga kelmoqda, ayniqsa, adabiy
asarlarni qiyoslab o`rganish zamonaviy filologiyaning muhim yo`nalishlaridan biri
bo`lib kelmoqda.
Ushbu maqolada “Ming bir kecha” asari va “Shum bola” asarlari qiyosiy tahlili
qilingan Bunday tahlil har bir xalqlarning ma`naviy madaniyati, turmush tarzi,
xalqning tarixi, urf-odat hamda an`analari, milliy qadriyatlari bilan yaqindan
tanishishga imkon beradi. Arab va o‘zbek adabiy aloqalarining tasviriy masalalarini
muayyan ijodkorlar asarlari asosida tarixiylik va zamonaviylik tamoyillariga tayanib
yoritish yuzasidan amalga oshirilayotgan tadqiqotlar dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Kalit so`zlar:
“Ming bir kecha”, “Shum bola”, badiyat, sehr, fantastika,
adabiyot, xalq, afsona.
Аннотация:
В современных условиях глобализации и интеграции растет
интерес к национальным ценностям, традициям, культурному и духовному
наследию. В частности, коренные изменения происходят в литературных
отношениях, тем более, что сравнительное изучение литературных
произведений стало одним из важных направлений современной филологии.
В данной статье представлен сравнительный анализ произведений «Тысяча
и одна ночь» и «Шум Бола». Такой анализ позволяет нам познакомиться с
духовной культурой, образом жизни, историей, обычаями и традициями,
национальными ценностями каждого народа. Актуальными остаются
исследования по освещению вопросов иллюстративности арабо-узбекских
литературных связей на примере произведений конкретных творцов,
основанные на принципах историчности и современности.
Ключевые слова:
«Тысяча и одна ночь», «Шум бола», искусство, магия,
фантастика, литература, фольклор, легенда.
Abstract:
In the modern conditions of globalization and integration, interest in
national values, traditions, cultural and spiritual heritage is growing. In particular,
fundamental changes are taking place in literary relations, especially since the
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
86
comparative study of literary works has become one of the important areas of modern
philology.
This article presents a comparative analysis of the works "A Thousand and One
Nights" and "Shum Bola". Such an analysis allows us to get acquainted with the
spiritual culture, way of life, history, customs and traditions, national values of each
nation. Research on the coverage of issues of illustrativeness of Arab-Uzbek literary
ties using the example of works by specific creators, based on the principles of
historicity and modernity, remains relevant.
Keywords:
"A Thousand and One Nights", "Shum bola", art, magic, fantasy,
literature, folklore, legend.
"Ming bir kecha" asari haqida gap ketganda beixtiyor adib G`afur G`ulomni ham
yodga olamiz. Negaki, G`afur G`ulomning "Shum bola" asari bevosita "Ming bir
kecha" bilan bog`liq. Ma`lumki, XX asr o`rtalariga kelib, adabiyotshunosligimizda
G`afur G`ulom ham she`riyat, ham nasrda betakror mahorat ustasi bo`lib tanildi.
Xususan, "Shum bola" qissasi orqali muallif o`zining hozirjavob, so`zga usta, komik
vaziyat yaratishga mohirligini ko`rsata olgan. Adabiyotshunoslikda mazkur asarning
avtobiografik xarakter kasb etishi, janriy, g`oyaviy-badiiy xususiyati, qahramonlar
olami va yozuvchi mahorati kabi masalalar keng yoritilgan. Jumladan, "Shum
bola"dagi birgina tasvirga diqqat qilib, shu orqali adib mahorati xususida mulohaza
yuritamiz. G`. G`ulomning shoh asarlari qatoridan o`rin egallagan, o`zbek xalqining
qalb to`ridan joy olishga sazovor bo`lgan mazkur "Shum bola" asaridagi kitobning
qiziqarlilik darajasini oshirgan lavhalarni "Ming bir kecha" asarida uchratishimiz
mumkin.
Chunonchi, "Ming bir kecha" asarining birinchi jildida "Savdogar Ayyub bilan
uning o`g`li G`anim ibni Ayyub" hikoyati bor. Undagi hikoyat tafsilotiga ahamiyat
bersak, voqealar rivoji davomida quyidagicha lavha keladi: Savdogar o`g`li G`anim
otasining molini olib, Bag`dodda ishlarini yuritishnè boshlaydi. Kunlarning birida
G`anim kechga qoladi. Natijada shahar darvozalari berkitiladi. Tong otishini kutish
maqsadida shaharga yaqin qabristonga borib, bir keng maqbara ichiga kiradi va
yaxshigina joylashib oladi. Shu payt tashqaridan bir qul sandiq ko`tarib kelib, shu
maqbaraga tushishadi. Ular charchab, dam olganida bir-biriga o`z boshidan
kechirganlarini so`zlaydi. Bizning e`tiborimizni jalb qilgan narsa uch qulning
ikkinchisi so`zlab bergan voqeadir:
"Qullardan ikkinchisi so`z boshlabdi: "Men, - debdi u, - sakkiz yoshlik vaqtimda
qulfurush xo`jayinimnè har yil bir martagina yolg`on gapirib aldar edim. Bir kun
yolg`onimdan tinchsizlangan xo`jayin meni dallolga topshirdi. Aybimni aytib
sotishga buyurdi. "Aybi nima?"-deb so`radi dallol. "Yilda bir marta yolg`on
gapiradi", - dedi xo`jayin".
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
87
Bu lavha "Shum bola" asaridagi qiziqarlilik darajasini oshirgan lavhalardan
biriga juda ham o`xshaá ketadi. Eslang: asar qahramoni "Shum bola"ning Sariboy
degan bir boyning qo`lida ishlash uchun boy bilan bo`layotgan suhbati:
- Boybuva, -dedim, endi-ku, savdomiz pishdi. Shariat yuzasidan mol sotganda
hamma aybini aytib sotsa halol bo`lar ekan. Mening ham bir aybim bor, shuni
boshdan aytib qo`yganim yaxshi.
- Xo`sh, nima aybing bor? Siyg`oqmisan, tutqanoqmisan?
- Yo`q, aybim bu emas, aybim shuki, yoshligimdan odat bo`lib qolgan, har
zamon har zamonda beixtiyor yolg`on gapirib qo`yaman, shunda koyimasangiz bas.
Xizmat haqqi, mayli, siz aytgancha bo`lsin.
- Obbo bachchag`ar-ey, quv ko`rinasan-a, ha, mayli-mayli, lekin ko`p
yolg`onlamagin!"
"Ming bir kecha"da esa ikkinchi qulning yilda bir marta yolg`on gapirishi isboti
sifatida hikoyatda yanà quyidagi lavhalar keltiriladi: Shahar tashqarisida ziyofat
uyushtirgan boyning uyidan bir narsani olib kelish uchun yuborilgan haligi
"yolg`onchi" qul boyning hovlisiga yaqinlashgach, ovozi boricha dodlab yig`lashni
boshlaydi. "Xo`jayinning xotini, qizi ham ovozimni eshitgan ekan, eshikni ochib
chiqishdè. "Nima gap?! - deb so`rashdi mendan.
- Xo`jayin mehmonlari bilan bir eski poxsa devor ostida o`tirishgan edi. Poxsa
ag`darilib tushdi. Bu voqeani ko`rib nima qilishimni bilmay, tezroq sizlarga bildirish
uchun xachirni minib yo`lga tushdim, - dedim men".
Shundan so`ng boyning xotini va qizi dod-voy solib yo`lga ravona bo`lishadi.
Ulardan oldinroq boyning oldiga etib kelgan qul endi boyga yolg`on to`qiydi: "Men
uyga kirib qarasam, -dedim yig`i aralash,-uyning devori yiqilib, nuri
chashmalaringizni bosib qolgan ekan.
"Xotinim omonmi?! - dedi u hayajonlanib, "Hech kim omon qolmagan,-"
dedim."Kichik qizimchi?" - dedi u hovliqib. "Yo`q", - deb javob berdim. "Xachir-
chi?" "Yo`q! Hurmatli xo`jayin, - dedim men, - uy va molxona devorlari ag`anab
tushgan, hatto tovuq, xo`rozlar ham omon qolmay, hammasi halok bo`lgan.
Go`shtlarini allaqachon kuchuklar eb bitirgan".
Adib qahramoni shum bolaning yolg`oni esa, boyning yoniga borib, dandon
sopli pichoqning sinishi, uning tozi it terisini shilishda singani, itning harom o`lgan ot
go`shtini eb o`lgani, u oò boyning sevimli to`riq qashqa oti ekanligi, ot aravaga
qo`shilganda o`lgani, o`tni o`chirish uchun undaí foydalanmoqchi bo`lishgani haqida
so`zlashidan iborat.
"- Qo`rg`on ham yondi, ombor ham yondi, og`ilxona ham yondi, otlar ham o`ldi,
itingiz ham o`ldi, pichog`ingiz sindi"...
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
88
Shu asnoda bola boyning jondan aziz sevgan o`g`li Bo`riboyvachchaning
terakka chumchuq bolasini olaman, deb yiqilib jon berganicha bo`lgan yolg`onlarni
to`qiydi. "Boy ortiq chidab turolmadi. Hushidan ketib, yiqildi".
E’tibor bersak, G`afur G`ulomning "Shum bola" asaridagi mazkur o`xshash
lavhalar asarni qiziqarli chiqishiga olib kelgan hamda bir-biridan zavqli lavhalar
ichida eng yuqori cho`qqini egallagan. Chunki yozuvchi "Ming bir kecha"
hikoyatidagi qulning to`qigan yolg`onlarini bir oz o`zgartirib, bir oz kengaytirib,
shum bola obraziga singdirib, unga o`zbekona ruh bag`ishlagan.
G`afur G`ulomning ushbu asari asosida ishlangan kinofilm xalqimiz ichida juda
mashhur va u boshqa tillarga ham tarjima qilingan. G`.G`ulom nafaqat "Shum bola"
asari bilan balki, biz bilgan she`riyat olamidagi "Vaqt", "Sog`inish", "Kutish",
"Alisher", "Sen etim emassan" kabi betakror she`rlari hamda mehr va hamdardlikning
sharqona namunasi bo`lgan "Mening o`g`rigina bolam", "Yodgor" kabi asarlari bilan
adabiyot olamida o`z o`rniga ega. "G`afur G`ulom betakror she`riyati va "Shum bola"
asari bilan o`ziga xos maktab yaratdi, ko`plab qalamkashlarni orqasidan ergashtirdi,
ustoz san`atkor, deb tan olindi", - deb yozadi olima D. Rasulmuhammedova.
Darhaqiqat, adib "Shum bola" asari bilan xalq qalbiga kirib bordi, yillar osha, asrlar
osha o`z jozibasi, o`qimishlilik kuchini yo`qotmaydigan bir o`lmas asar yaratishga
erishdi. Bunday asarning bunyod bo`lishiga tabiiyki, "Ming bir kecha" asarining
hissasi beqiyosligini tan olmay ilojimiz yo`q.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Астанова Г. А. “МИНГ БИР КЕЧА” АСАРИДАГИ АЁЛЛАР ОБРАЗИДА
ТАДБИРКОРЛИК ВА ҚАҲРАМОНЛИК ХУСУСИЯТЛАРИНИНГ БАДИИЙ
ТАЛҚИНИ //МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА. – 2021. –
Т. 4. – №. 4.
2. Астанова Г. А. МИСР ҲИКОЯТЛАРИДА ШАРҚОНА МЕНТАЛИТЕТ
//МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА. – 2022. – Т. 5. – №. 5.
3. Астанова Г. А. “Минг Бир Кеча” Ва Ўзбек Фольклори //Miasto
Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 66-69.
4. Astanova G. A. A MASTERPIECE OF ARABIAN TALES AND WORLD
LITERATURE //Theoretical & Applied Science. – 2020. – №. 3. – С. 352-356.
5. Astanova G. A. HISTORICAL TRUTH IN THE IMAGES OF WOMEN IN
SHAKHRIZAD STORIES //Scientific reports of Bukhara State University. – 2020. –
Т. 4. – №. 1. – С. 204-207.
6. Астанова Г. А. “Минг Бир Кеча” Ва Ўзбек Фольклори //Miasto
Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 66-69.
7. Померанцева Э.М.Русские сказки. М.: 1963. – С. 4.
8. Имомов К. Ўзбек халқ насри поэтикаси. – Т.: Фан, 2008. – Б. 104.
9.Минг бир кеча. Араб эртаклари. / С.Муталлибов тарж. – Т.: 1962.8 ж.
Ж.1. – Б. 32. 10.Минг бир кеча. Араб эртаклари. /А.Расулов таржимаси. – Т.:
1965. Ж.7.75.
10. Ғулом Ғ. Шум бола. – Тошкент, 1992. – 141б.
