International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
119
“
GARRI POTTER” TURKUM ROMANLARIDA SO‘Z QO‘LLASH BILAN
BOG‘LIQ USLUBIY MAHORAT”
Qodirova Nurxon Yusufjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti erkin tadqiqodchisi
Barziyev Oybek Habibullayevich
Farg‘ona davlat universiteti Filologiya va tillarni o‘qitish fakulteti o‘qituvchisi.
Falsafa fanlari doktori, PhD
СТИЛИСТИЧЕСКОЕ УМЕНИЕ, СВЯЗАННОЕ С УПОТРЕБЛЕНИЕМ
СЛОВ В РОМАНАХ СЕРИИ «ГАРРИ ПОТТЕР».
Кадирова Нурхана Юсуфжановна
Независимый исследователь Ферганского государственного университета
Барзиев Ойбек Хабибуллаевич
Преподаватель факультета филологии и преподавания языков Ферганского
государственного университета. доктор философи
A STYLISTIC STILL RELATED TO THE USE OF WORDS IN THE
NOVELS OF THE “HARRY POTTER” SERIES.
Kodirova Nurkhan Yusufjanovna
Independent researcher of Fergana State University
Barziyev Oybek Habibullayevich
Teacher of the Faculty of Philology and Language Teaching of Fergana State
University. Doctor of Philosophy, Ph.
https://orcid.org/0009-0001-4782-9954
https://orcid.org/0009-0008-2965-4514
Annotatsiya
: Ushbu maqolada Joanna Ketlin Rouling qalamiga mansub “Garri
Potter turkum romanlari”da foydalanilgan so‘z qo‘llash bilan bog‘liq uslubiy mahorat
ilmiy tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: uslub, metafora, ekspressiv ma’no, nutq, badiiy tasvir, jargon,
argo.
Аннотация:
В данной статье научно анализируются стилистические
навыки, связанные с использованием слов, использованных в «романах серии о
Гарри Поттере», написанных Джоанной Кэтлин Роулинг.
Ключевые слова:
стиль, метафора, выразительный смысл, речь,
художественный образ, сленг, сленг.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
120
Abstract
: In this article, the stylistic skills related to the use of words used in the
"Harry Potter series novels" written by Joanna Kathleen Rowling are scientifically
analyzed.
Key words:
style, metaphor, expressive meaning, speech, artistic image, slang,
slang.
KIRISH ( INTRODUCTION )
Har bir yozuvchi tashqi olamdan o‘zicha ta’sirlanadi, uni o‘zicha tushunib, idrok
etadi hamda o‘quvchiga o‘zgacha yetkazishga intiladi. Yozuvchilar har qanday
faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik,
grammatik va fonetik tanlash va ishlatishda bir-birlaridan ma’lum darajada farq
qiladilar. Til vositalaring bunday tanlab olinishi nutqning xilma-xil ko‘rinishlarining
paydo bo‘lishiga olib keladi. Nutqning bu xilma-xil ko‘rinishlari esa nutq uslublari
deb yuritiladi.
USLUBIY MAHORAT (METHODOLOGICAL SKILL)
Tajriba va kuzatishlardan ma’lumki, J.K.Rouling yozuvchining bir emas, bir
necha asarlarini o‘qir ekanmiz ular orasida shakily va mazmuniy o‘xshashliklar u
yoki bu darajada yaqinlik borligiga guvoh booo‘lamiz. Shuning uchun ham biror bir
yozuvchining uslubi haqida fikr yuritganimizda ana shu o‘xshash tomonlarga,
yaqinliklarga qarab ulardagi umumiy tomonlarni aniqlab olamiz. Shuni alohida
ta’kidlash joizki, har qanday uslub (so‘zlashuv uslubi, rasmiy ish uslubi, ilmiy uslub,
publitsistik uslub, badiiyuslub va b.) ning asosi, uning yuragi til hisoblanadi.
Nutq uslublari, asosan, beshta katta turga bo‘linadi:
1. So‘zlashuv uslubi.
2. Rasmiy ish uslubi.
3. Ilmiy uslub.
4. Publitsistik uslub.
5. Badiiy uslub.
Garri Potter turkum romanlarini uslubiy tarafdan tadqiq qilinar ekan, avvalo,
badiiy uslubga to‘xtalib o‘tish joizdir. Badiiy uslub-inson amaliy faoliyatining barcha
sohasini qamrab olishi, umumga qaratilganligi, barcha kasbkor egasi uchun
mo‘ljallaganligi bilan boshqa nutq uslublaridan farqlanib turadi
. Badiiy uslubda
hayot voqealari va kishilar to‘g‘risida oddiy axborotlar bcrilmaydi, aksincha, ular
o‘quvchi ko‘z o‘ngida, jonli tarzda, so‘z bo‘yoqlari yordamida barcha detal va
xarakter xususiyatlari xayol pardasi ortida gavdalantirilib, o‘quvchida estetik zavq
uyg‘otiladi, salbiy yoki ijobiy shaxs, hodisalarga nisbatan jiddiy qarash, kurash
tuyg‘usi hosil etiladi, shuningdek, o‘quvchi voqelik ichiga tortiladi va natijada
yuksak badiiy zavq oladi. Demak, badiiy uslubning vazifasi estetik zavq va voqelikka
18
Dcnivcrov A. Bodiiv nutc stiiistikcsidor; materidlar. Guliston. !988. 10-b.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
121
biror yo‘sinda munosabat uyg‘otishdir. Badiiy uslub boshqa uslublar kabi o‘z ichki
bo‘linishlariga (podstillariga) ega. Masalan, poetik uslub, masal uslubi, ertak uslubi
kabilarga bo‘linadiki, ularning har biri o‘ziga xos tasvir vositalariga ega. Badiiy
uslubning vositasi ham tildir. Lekin bunda til aloqa vazifasini obraz, xarakter va nafis
manzaralar yaratish orqali bajaradi, shu yo‘l bilan uning ta’sir etish, harakatga
keltirish vazifasi namoyon bo‘ladi. Badiiy uslubda so‘z, ibora va gaplar sayqal
topadi, yangi ottenka va mazmun kashf etadi. Masalan “Quyosh g‘uborsiz ko‘kda
taltayib porlaydi” gapida “taltayib”, “porlaydi” “g‘uborsiz” so‘zlari alohida sayqal
topgan, alohida jilo, alohida joziba kashf etgan. Gap esa bir butun holda aloqa
vazifasi Quyosh osmonga ko‘tarilgandan tashqari estetik zavq, badiiy taassurot,
ko‘tarinki ruhiyat baxsh etishga xizmat qilgan. Bunday misollar yuksak mahorat bilan
yaratilgan har qanday asardan ham istagancha topiladi. Ma’lumki, obrazlilik har
qanday san’at asarining bosh mezonidir. Badiiy obrazlilik so‘z, ibora, gap ishlatish
san’ati va mahorati demakdir. Adabiyot shu xususiyati bilan san’atning boshqa
turlaridan ajralib turadi.
Yozma nutqda har bir so‘zning nominativ, denotativ va konnotativ ma’nolari
jiddiy hisobga olinishi lozim. Aks holda fikr noaniq yoki xira bo‘lib qolishi mumkin.
So‘z tanlashda quyidagi xatolar sodir bo‘lishi mumkin:
1. So‘zni noto‘g‘ri qo‘llash.
2. So‘zni o‘rinsiz takrorlash.
3. So‘zni ortiqcha qo‘llash.
4. So‘zni tushirib qoldirish.
Asarning deyarli har bir qatoridan noto‘gri qo‘llangan so‘zlar, takrorlashlar,
so‘zlarni keragidan ortiqcha qo‘llash va tushirib qoldirishlardan foydalanilgan.
Uslubiy jihatdan olib qaralganda, so‘zlarni ko‘chma ma’noda ishlatilgan tarafiga
e’tibor berdik.
So‘zni ko‘chma ma’noda qo‘llash So‘zlovchi fikr ifodalash jarayonida
narsa va hodisalarning turli xususiyat va belgilarini bo‘rttirish, tinglovchida yanada
aniqroq, ta’sirliroq
, shu bilan unda emotsional tuyg‘u
uyg‘otish maqsadida so‘zni ko‘chma ma’noda qo‘llaydi. Bunda u predmet, jonivor va
hodisalarga xos bo‘lgan xususiyat – belgini insondagi shunga o‘xshash belgi-
xususiyatga, harakatga qiyoslaydi. Shunday qilib, ko‘chma ma’noda ishlatilgan so‘z
uslubiy bo‘yoq oladi va tinglovchida fikr obyekti haqida aniq tasavvur hosil qiladi.
Masalan: tosh yurak, «Lola»da ovqatlandik kabi.
Metafora (gr. metafora) narsa va hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlikka asoslanib,
so‘zni ko‘chma ma’noda ishlatishdir. O‘zbek tiliga oid barcha manbalarda
polisemantik so‘zlar ham metafora usuli bilan ko‘chish deb talqin qilinadi. Lekin
polisemantik so‘zlarda ma’no ko‘chishi sezilmas holga kelib qolgan bo‘ladi va
ularning har biri nominatsiya vazifasini bajaradi. Shu sababli ularni metaforalar
sirasiga qo‘shish to‘g‘ri emas. Metafora ma’lum so‘zning nutqda gap tarkibida
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
122
boshqa ma’no uchun vaqtincha xizmat qilishidir! Metaforalar nutqni obrazli qiladi,
kishida emotsiya, estetik zavq uyg‘otadi, obraz yaratishga xizmat qiladi, ona
tilimizning inson faoliyati tabiat hodisalarining eng nozik nuqtalarigacha bo‘lgan
barcha tomonini nafis ifoda eta olishga qodir bo‘lgan rango-rang serjilo vositalari
mavjudligini ong-shuurimizda ravshan namoyon etadi. Masalan: “Garri bizbizak
singari ortga o‘girildi. Uning qarshisida qop-qora kiyimi tungi shamolda
hilpirayotgan, teri qoplamasasining rangi siniqqan, qiyg‘irburun, yog‘li sochi
yelkasiga tushgan Severus Sneg turibdi.” “Sneg o‘z xizmat xonasini tark etishga
majbur bo‘ldi. Lekin xonadon chiqib ketishdan oldin Garri bilan Ronga ochiqdan
ochiq nafratga to‘lgan nigoh tashlab qo‘ydi. Bolalar quturgan burgut qiyofasini kasb
etgan professor Makgonagall bilan yuzma-yuz qolishdi.” “Nevill kulchayuz bola
bo‘lib, ahmoqona holatlarga tushib qolish bo‘yicha unga bas keladigan odam
hozircha yo‘q”. Birinchi metaforada Garrini orqaga qarashini xuddiki bizbizak
tezligiga o‘xshatish bo‘lsa, ikkinchisida professor Makgonallning jahli chiqib turishi
quturgan burgutdan kam emasdek go‘yo. Nevillning yuzi esa kulchadek dumoloqqina
tarzida tasvirlangan. Asarda metonimiya, sinegdoxa, antonimlar, sinonimlar, jargo,
argo kasbga oid so‘zlar, arxaizmlar, tarixiy so‘zlar, neologizmlar xullas so‘z
qo‘llashda xilma xillikni keltirib chiqaradigan barcha uslubiy mahorat topiladi.
Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Тожибоева М. Жадид адабиёти ва мумтоз анъаналар. – Тошкент:
MUMTOZ SO‘Z, 2011. – 142 б.
2.
Тожибоева М. Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти. – Тошкент:
MUMTOZ SO‘Z, 2011. – 142 б.
3.
Tojiboyeva M. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. – Toshkent:
MUMTOZ SO‘Z, 2017. – 208 b.
4.
Тожибоева М. Жадид адиблари ижодида мумтоз адабиёт
анъаналари маҳорат масалалари. Монография. – Тошкент: MUMTOZ SO‘Z,
2017. – 260 б.
5.
Турдиев Ш. Чўлпон ва адабий алоқалар // Чўлпоннинг бадиий
олами. Тошент: Фан, 1993. – 130 б.
6.
Тўйчиев У. Ўзбек адабиётида бадиийлик мезонлари ва уларнинг
маромлари. –Тошкент: Янги аср авлоди, 2011. – 508
7.
Тўхлиев Б. Адабиёт ўқитиш методикаси. – Тошкент: Янги аср
авлоди, 2006. – 182 б.
8.
“Туркистон вилоятининг газети” га тузилган библиографик
кўрсаткич. (1870 1916 йиллар.) (Тузувчи: Файзуллаева Р.) – Тошкент: Алишер
Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, - 2008. – 107 б
9.
Телия В. Н. Русская фразеология. Семантический, прагматически
10.
лингвокультурологический аспекты. – М.: Наука, 1986. – С.9.
11.
Умархўжаев М. “Қизил китоб” га тушмас туйғулар: қомусий луғат.
– Т. Akademnashr, 2019. – С.27
