International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
126
MADANIY KONTEKSTLAR VA ULARNING FRAZEOLOGIYAGA TA’SIRI
Yulchiyeva Umida Dilshod qizi
JDPU o‘qituvchisi
Kirish
Til – inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, u jamiyatning madaniyati va
qadriyatlarini aks ettiradi. Frazeologiya esa har bir xalqning tarixiy tajribasi,
dunyoqarashi va mentalitetining in’ikosi sifatida til tizimida muhim o‘rin tutadi.
Frazeologik birliklar turli madaniy kontekstlarda shakllanadi va bu kontekstlar
ularning semantik, stilistik hamda ekspressiv xususiyatlariga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu maqolada madaniy kontekstlarning frazeologiyaga ta’siri keng
qamrovda tahlil etiladi. Zamonaviy dunyo globalizatsiya davriga shiddat bilan kirib
boryapti, bu, nafaqat iqtisodiy muhitga taʼsir qilyapti, balki har bir inson hayot tarzida
shiddat bilan namoyon boʼlyapti. Bu esa kundalik turmushda va professional hayotda
boshqa madaniyat va boshqa tilda soʼzlashuvchilar bilan faol aloqalarni keltirib
chiqaradi. Xullas, hozir hatto tilni juda yaxshi bilishlik ham oʼsha tilda
soʼzlashuvchilarning madaniyatini tushunmasdan turib hamfikrlikka, bir birini
tushunishga olib kelmasligi hech kimda shubha uygʼotmaydi.
Biz ijtimoiy muhitni oʼrganishimiz uchun til va jamiyat oʼrtasidagi
munosabatlarga katta eʼtibor berishimiz kerak. Hozirgi kundagi ijtimoiy muhitdan
kelib chiqib, shuni taʼkidlashimiz mumkin, ijtimoiy muhit rivojlanib bormoqda.
Muhitning ijtimoiy - ilmiy faoliyati oʼsib borgani sari, bizning tilimiz ham oʼsib,
rivojlanib boradi. Mustaqillikka erishganimizdan soʼng tilga va turli millatlar tilini
oʼrganishga boʼlgan qiziqish ortib boryapti. Tilga boʼlgan eʼtibor bizda “tilga eʼtibor
– elga eʼtibor” degan maqolni esga soladi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadi, biz
bir
millatning
tilini
oʼrganmoqchi boʼlsak, avvalo uning madaniyatini
oʼrganmogʼimiz darkordir. Chunki til bilan madaniyat bir birlari bilan uzviy
aloqadadirlar. Muloqot shakllarini milliy madaniyat bilan bogʼliq tomonlari haqida
gapiradigan boʼlsak, biz avval aytganimizdek, til orqali madaniyatni va madanit
orqali tilni oʼrganamiz.
Frazeologik birliklarning lingvistik va madaniy tahlili tashqi omillarga bogʼliq:
tarix mamlakat, uning madaniyati, kundalik hayoti va boshqalar.
1. Madaniy kontekst tushunchasi va uning frazeologiyadagi o‘rni
Madaniy kontekst – muayyan jamiyat yoki xalqning madaniy qadriyatlari, urf-
odatlari, diniy e’tiqodlari va tarixiy tajribalaridan iborat bo‘lgan ma’naviy-madaniy
muhitdir. Frazeologiya esa shu madaniy kontekstga bog‘liq holda rivojlanadi va
shakllanadi. Xalqning an’anaviy hayot tarzi, kasb-hunar faoliyati, diniy e’tiqodlari
frazeologik birliklarning mazmunini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
127
2. Madaniy kontekstlarning frazeologiyaga ta’sir etuvchi omillari
Tarixiy tajriba
Har bir xalq o‘z tarixiy tajribasi asosida frazeologik birliklarni yaratadi.
Masalan, o‘zbek tilidagi “ot minsa – odam, odam minsa – ot” maqoli tarixiy jihatdan
chorvachilik madaniyatiga asoslangan. Ingliz tilidagi “to bite the bullet” iborasi esa
harbiy tarix bilan bog‘liq bo‘lib, askarlar jarrohlik muolajalarida og‘riqni kamaytirish
uchun o‘qni tishlab turishganini anglatadi.
Diniy va falsafiy qadriyatlar
Diniy e’tiqodlar frazeologiyaning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
o‘zbek tilida “qo‘li ochiq” iborasi saxovatni anglatib, Islom dini ta’siri ostida
rivojlangan. Ingliz tilidagi “an eye for an eye” (ko‘zga ko‘z) iborasi esa Bibliyadan
kelib chiqqan bo‘lib, adolat prinsipiga asoslangan.
Geografik va iqlimiy sharoit
Tabiiy muhit va geografik sharoitlar frazeologizm yaratishda katta ahamiyatga
ega. O‘zbek tilida “suv kelsa – omad keldi” iborasi qurg‘oqchil mintaqalarga xos
bo‘lsa, skandinav tillarida qor va sovuqqa oid frazeologik birliklar keng tarqalgan.
Masalan, norveg tilidagi “å være ute i kulda” (sovuqda qolmoq) iborasi insonning
jamiyatdan chetlatilganini anglatadi.
Xalq og‘zaki ijodi va folklor
Folklor va xalq og‘zaki ijodi ham frazeologik birliklarning rivojlanishida muhim
rol o‘ynaydi. Ertaklar, maqollar va afsonalar turli frazeologik birliklarning
shakllanishiga zamin yaratadi. Masalan, o‘zbek tilidagi “Olov bo‘lsa, tutun chiqadi”
iborasi xalq donishmandligidan kelib chiqqan bo‘lsa, ingliz tilidagi “cry wolf” iborasi
esa mashhur “Bo‘ri kelmoqda!” ertagiga asoslangan.
3. Turli madaniyatlarda bir xil konseptlarning farqli ifodalanishi
Ba’zi umumiy tushunchalar turli madaniy kontekstlarda har xil frazeologik
birliklar orqali ifodalanadi. Masalan:
Baxt tushunchasi:
O‘zbek tilida: “Baxt qushi qo‘nmoq” (baxtli bo‘lish)
Ingliz tilida: “To be on cloud nine” (o‘zini juda baxtiyor his qilish)
Vaqtning tez o‘tishi:
O‘zbek tilida: “Ko‘z ochib yumguncha”
Nemis tilida: “Wie im Fluge” (uchib ketganday)
Bu holat shuni ko‘rsatadiki, har bir til va madaniyat o‘zining lingvistik va
madaniy an’analariga asoslanib, frazeologizmlarni turlicha shakllantiradi.
4. Frazeologizmlarning tarjima jarayonidagi muammolari
Frazeologizmlarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda madaniy tafovutlar
sababli turli qiyinchiliklar yuzaga keladi. Tarjima jarayonida quyidagi usullardan
foydalanish mumkin:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
128
Ekvivalent tarjima – agar boshqa tilda aynan shunday frazeologizm mavjud
bo‘lsa, uni ekvivalent orqali tarjima qilish. Masalan, “Qo‘li ochiq” – “open-handed”.
Izohli tarjima – frazeologizmlarning to‘liq ma’nosini ochib berish. Masalan,
“Ko‘z quvonchi” – “a person who brings joy to the eyes”.
Analogik almashtirish – boshqa tilda shunga yaqin ma’no anglatuvchi iborani
qo‘llash. Masalan, “Yelkasidan tog‘ ag‘darildi” iborasini ingliz tiliga “a weight off
one’s shoulders” tarzida tarjima qilish.
Xulosa
Frazeologiya tildagi madaniy xususiyatlarning eng muhim ko‘rinishlaridan biri
bo‘lib, u har bir xalqning urf-odatlari, qadriyatlari va hayot tarzini aks ettiradi.
Madaniy kontekstlar frazeologizmlarning shakllanishiga, semantik va stilistik
jihatlariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, frazeologizmlarni o‘rganish va ularni
to‘g‘ri tarjima qilish tilshunoslik va tarjimashunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi.
Madaniy tafovutlarni tushunish va ularning frazeologiyaga ta’sirini o‘rganish
nafaqat lingvistik tadqiqotlar, balki madaniyatlararo muloqot uchun ham muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Saidbakhramovna A. F. Linguoculturological aspect of phraseological units as
an object of translation //European Journal of Research and Reflection in Educational
Sciences Vol. – 2020. – T. 8. – №. 1.p104
2.Kunin А.V.Аngliyskie idiomaticheskie vrajeniya. M.,1934.
3.Rahmatullaev
Sh.
Oʼzbek
tilining
izohli
frazeologik
lugʼati.
“Oʼqituvchi”nashriyoti, Toshkent, 1978.
4.Maʼrufov Z.M. Oʼzbek tilining izohli lugʼati. – Moskva “Rus tili” nashriyoti.
5.Salomov Gʼ. Tarjima nazaryasi. – Toshkent: Fan, 1983.
6.Mironyuk L.F. Printsыpы stilisticheskom adekvatnosti perevoda s ukrainskogo
na russkiy (leksika i frazeologiya) Dnepropetrovsk, 1971.
