SANOAT KORXONALARI SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY USULLARINING XUSUSIYATLARI

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

140

SANOAT KORXONALARI SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING

ZAMONAVIY USULLARINING XUSUSIYATLARI

Begmullayev Otabek Irisaliyevich

Toshkent davlat texnika universiteti dotsenti

Suyarov Shaxzod Salim o‘g‘li

Toshkent davlat texnika universiteti Yoshlar bilan ishlash, ma’naviyat va ma’rifat

bo‘limi boshlig‘i

Annotatsiya:

Ushbu maqolada sanoat korxonalari samaradorligini baholashning

zamonaviy usullarining xususiyatlari, korxonalar faoliyati samaradorligini baholash
ko'rsatkichlarining guruhlari, benchmarking tushunchasining biznes faoliyatini
baholashda kompleks yondashuv kontekstida amalda e’tirof etilmoqda

Kalit so‘zlar:

Mehnat unumdorligi, kapital unumdorligi, rentabellik, yoqilg‘i-

energetika kompleksi, moliyaviy-xo‘jalik faoliyati, benchmarking, samaradorlik

Abstract:

In this article, the characteristics of modern methods of evaluating the

efficiency of industrial enterprises, groups of indicators for evaluating the efficiency
of enterprises, the concept of benchmarking are recognized in practice in the context
of a comprehensive approach to evaluating business activity.

Key words:

Labor productivity, capital productivity, profitability, fuel and

energy complex, financial and economic activity, benchmarking, efficiency.

KIRISH
Energetika korxonalari har qanday milliy iqtisodiyotning asosiy elementlari

hisoblanadi. Energetika korxonalari nafaqat ijtimoiy funktsiyalarni bajaradi, balki
iqtisodiyot va sanoatning metallurgiya, transport, qurilish, energetika kabi turli
tarmoqlarini rivojlantirish bo'yicha strategik siyosatni shakllantirish va nazorat
qilishda muhim rol o'ynaydi. Ijtimoiy maqsadlarni amalga oshirish ular faoliyatining
muhim qismidir. Biroq, global iqtisodiy o'zgarishlar va tashqi omillar bozorlarning
yanada tartibga solinishiga va yangi raqobat muhitining paydo bo'lishiga olib keladi.

O‘zbekistonda yoqilg‘i-energetika kompleksi korxonalarini isloh qilish muhim

vazifalardan biridir. Shu bilan birga, hozirgi vaqtda ushbu korxonalar tomonidan
ko'rsatilayotgan ijtimoiy va strategik xizmatlarni saqlab qolish zarur.

19

Elektr energiyasi ishlab chiqarish va sanoat uchun eng muhim resurs bo'lgani

uchun uni ishlab chiqarish va tarqatish jarayonini diqqat bilan muvofiqlashtirish
kerak. Korxonaning moliyaviy-xo'jalik faoliyati mezonlari boshqaruv samaradorligini

19

Многокритериальная

оценка

эффективности

деятельности

энергогенерирующих

предприятий.

http://elibrary.ru/item.asp?id=24987233

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

141

tahlil qilish uchun eng indikativ soha va ishonchli asosdir. Ushbu natijalarning har
tomonlama xarakteri nafaqat korxonaning o'zi, balki uning hamkorlari faoliyatini
ham o'z ichiga oladi. Elektr ta'minoti korxonasining o'z faoliyati samaradorligini
ushbu natijalarni chuqur tahlil qilish, keng ko'lamli tahliliy yondashuvlar va eng
zamonaviy axborot ta'minotidan foydalangan holda baholash mumkin.

Hozirgi vaqtda ishlab chiqarish faoliyati samaradorligini har tomonlama

tavsiflovchi bir qator ko'rsatkichlar asosida korxona faoliyatini ko'p mezonli
baholashning uslublari va usullari ayniqsa dolzarb bo'lib bormoqda. Energiya ishlab
chiqaruvchi korxonalarda korporativ boshqaruvning mavjud tuzilmasi ushbu
tuzilmadagi zaif bo'g'inlarni aniqlash uchun tashkilot faoliyatini miqdoriy va sifat
jihatidan baholashning bir qator turli usullaridan foydalanishni talab qiladi.

Kuchli raqobat muhitida ishlayotgan korxonalar, shubhasiz, o'z faoliyatining

samaradorligini ta'minlash talabidan kelib chiqadigan qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Agar korxona raqobatchilardan kam samarali bo'lsa, u tezda bozorda orqada qoladi.
Operatsiyalarning samaradorligini baholashda muammolar doimiy ravishda yuzaga
keladi va korxona ichidagi turli yo'llar, mahsulotlar va texnologiyalarni, shuningdek
korxonalarning bir-biri bilan raqobatini taqqoslashni o'z ichiga olgan harakatlar bilan
bog'liq.

Korxonalarning aksariyati o‘z faoliyati samaradorligini tahlil qilib borishi kerak,

chunki bu uzoq muddatli investitsiyalar kiritilishi mumkin yoki yo'qligini
aniqlashning yagona yo'li va turli xil muqobil investitsiya loyihalarini baholash bilan
bog‘liqdir. Endilikda korxonalar oʻz ishlab chiqarishining oʻsish potentsialini va
oʻzlari faoliyat koʻrsatayotgan sohaning oʻsish imkoniyatlarini baholashga imkon
beruvchi keng koʻlamli usullardan foydalanishi zarur.

Zamonaviy metodologiyalardan foydalanish biznes samaradorligi darajasiga

ob'ektiv standartlashtirilgan iqtisodiy baho berishga va ko'rsatkichlarning yetarli
darajada yuqori bo'lmaganligi sabablarini aniqlashga imkon beradi. Bu, o'z navbatida,
mavjud imkoniyatlarni kengaytirish uchun yo'l xaritasi bo'lib xizmat qiladi. Shu bilan
birga, korxona menejerlariga o'z harakatlarini sinchkovlik bilan tashkil qilish va
darhol muvaffaqiyatli va samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkoniyati
beriladi.

Umuman elektroenergetika sohasida iqtisodiy tadqiqotlar va xususan,

elektroenergetika korxonalarini moliyaviy-iqtisodiy tahlil qilishda tadqiqotning
boshqa sohalaridan turli usullarni muvaffaqiyatli olish odatiy holdir. Ushbu
yondashuvlarning umumiy soni doimiy ravishda o'sib bormoqda. Moliyaviy sektorda
sodir bo'layotgan jarayonlarning elektroenergetika korxonalarining iqtisodiy
faoliyatiga ta'sirini, kontragentlar tarmog'ining ishonchliligini, institutsional
omillarning o'zgaruvchanligi va o'zgaruvchanligini hisobga olish imkonini beradigan

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

142

yangi tushunchalar, usullar va usullar paydo bo'lmoqda. Ushbu yangi tushunchalar,
usullar ushbu omillarni hisobga olishga imkon beradi.

Mehnat unumdorligi, kapital unumdorligi, rentabellik, o'zini oqlash, likvidlik va

boshqalar kabi ko'rsatkichlar amaliyotda ko'pincha turli xo'jalik yurituvchi sub'ektlar
o'z faoliyatini qanchalik samarali amalga oshirayotganligini baholash uchun
ishlatiladi. Ko'pincha korxonalar o'zlarining reyting kartalarini ishlab chiqadilar.
Biroq, uzoq muddatli samaradorlikni ta'minlash uchun xarajatlar va samaradorlik
nisbati kontekstida korxonaning talablariga javob beradigan mezonlarni doimiy
ravishda rivojlantirish va qondirishga qaratilgan korxonaning faol pozitsiyasi talab
qilinadi.

20

Bu uzoq vaqt davomida samarali ishlash uchun zarur shartdir.

Yagona

baholash

mezonining

yo'qligi

ma'lum

bir

iqtisodiy

birlik

samaradorligini aniqlash muammosiga yechim izlashni sezilarli darajada
murakkablashtiradi. Amalda, foyda ko'rsatkichlari va foyda va xarajatlar o'rtasidagi
nisbatdan investitsiyalar samaradorligini baholash uchun foydalanish mumkin, ammo
umuman korxona samaradorligini baholash uchun emas. Ya'ni, bu ko'rsatkichlar
ma'lum bir loyihaga investitsiya qanchalik foydali bo'lganligini aniqlashga yordam
beradi, lekin umuman korxona qanchalik muvaffaqiyatli ishlayotgani haqida to'liq
tasavvurni bermaydi.

Bularning barchasi iqtisodiy bilimlar kontekstida zamonaviy bozorning

o'sishining bevosita natijasi sifatida e'tiborga olinsa, shuni ta'kidlash kerakki,
maqolada korxona samaradorligini baholash uchun muhim tushunchalar to'plami
paydo bo'lgan. xilma-xilligini beshta asosiy yondashuvga bo'lish mumkin:

- strategik rejalashtirish asosida korxona faoliyatini baholashga yondashuv;
- xarajatlarni kamaytirishga asoslangan korxonalar samaradorligini tahlil qilish

yondashuvi;

- korxonaning moliyaviy-xo'jalik faoliyatini an'anaviy hisobga olish bilan

aniqlangan samaradorlikni baholashga yondashuv.

- korxona davlat tomonidan taqdim etilgan resurslardan qanchalik samarali

foydalanishini aniqlash usuli;

- korxonalar o'z resurslaridan qanchalik samarali foydalanishini aniqlashning

integratsiyalashgan usuli.

Tashkilot

samaradorligini

aniqlash

nazariyasida

taqdim

etilgan

kontseptsiyalarning ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlash uchun birlamchi usullarning
mazmun komponentini tahlil qilish amalga oshiriladi. Bu taqdim etilgan
tushunchalarning afzalliklari va kamchiliklarini topish uchun amalga oshiriladi.

20

Симченко, Ольга Леонидовна Методический инструментарий оценки эффективности деятельности

промышленных предприятий резидентов индустриальных парков: диссертация ... кандидата экономических
наук: 08.00.05 Ижевск 2019.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

143

1. Taklif etilayotgan usul - bu tashkilotning samaradorligini aniqlashga strategik

yondashuv. Ushbu yondashuv korxonaning strategik maqsadlarini aks ettiruvchi
ko'rsatkichlar tizimini ishlab chiqishni va korxona faoliyatining turli sohalarida asosiy
samaradorlik ko'rsatkichlaridan foydalangan holda ushbu maqsadlarga erishishni
nazorat qilishni o'z ichiga oladi. Ushbu yondashuv korxona faoliyatining har bir
yo'nalishi bo'yicha asosiy ko'rsatkichlardan foydalangan holda strategik maqsadlar va
biznes-rejaga erishishda korxona samaradorligini baholashga imkon beradi.

21

Korxonaning faoliyatini baholashning ushbu usuli, bu yondashuv nafaqat rentabellik,
joriy foyda, to'lov yoki likvidlik kabi moliyaviy ko'rsatkichlarni hisobga oladi, balki
korxonaning bozodagi uzoq muddatli muvaffaqiyatiga hissa qo'shadigan turli
omillarni ham tahlil qiladi. Bunday omillarga nafaqat moliyaviy ko'rsatkichlar, balki
mahsulot sifati va narxi, marketing strategiyasi, biznes jarayonlarini boshqarish,
innovatsion texnologiyalar, korporativ siyosat va rivojlanish strategiyasi kabi jihatlar
ham kiradi. Ushbu yondashuv asosida korxona faoliyatini baholash uning
raqobatbardoshligi va bozordagi uzoq muddatli salohiyatini to‘liqroq va aniqroq
baholash imkonini beradi.

2. To'liq sifat menejmenti tizimini ishlab chiqish jarayoni SWOT tahlilini

o'tkazish jarayoniga o'xshaydi (korxonaning kuchli, zaif tomonlari, imkoniyatlari va
tahdidlarini tahlil qilish). Ushbu strategiya qanchalik sodda va tushunarli bo'lganligi
sababli, u marketing sohasida tobora ommalashib bormoqda.

22

Tahlil asosiy ekzogen

va endogen tarkibiy qismlarni, shuningdek, ularni aniqlashdan tashqari korxonaning
kuchli va zaif tomonlarini aniqlashni o'z ichiga oladi.

Strategik rivojlanishga asoslangan strategiya korxonalarga yangi mahsulot va

xizmatlarni

ishlab

chiqish,

zamon

bilan

hamnafaslashish

va

bozorda

raqobatbardoshligini saqlab qolish imkonini beradi;

Tadbirkorlik muhitini ta'minlash. Bunday strategiya umuman tadbirkorlikni

rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishga yordam beradi, bu esa
iqtisodiy o'sishni va biznesni rivojlantirishni rag'batlantirishi mumkin.

Korxonaning strategik rivojlanishiga asoslangan yondashuv potentsial

kamchiliklarga ega, masalan:

- Ushbu yondashuvning o'ziga xos strategik yo'nalishi haqiqiy biznes muhiti

haqida ma'lumot etishmasligiga olib kelishi mumkin, bu esa tashkilotning kelajakdagi
maqsadlarini belgilashda boshqaruv konsensusiga erishishni qiyinlashtiradi. Bu
samarasiz strategiya va korxonaning bozordagi o'zgarishlarga etarli darajada
moslasha olmasligiga olib kelishi mumkin.

21

Каплан Роберт С., Нортон Дейвид П. Сбалансированная система показателей. От стратегии к действию / Пер.

с англ. - М.: ЗАО «Олимп—Бизнес», 2003. - 304 с.

22

Троянова Е.Н., Фендель Д.А. Современные методы оценки эффективности деятельности предприятия //

Бизнес. Образование. Право. Вестник Волгоградского института бизнеса. - 2015. - № 4 (33). - С. 141-144.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

144

- Operatsion xarajatlardan qancha pul tejashini kuzatish orqali tashkilot

samaradorligini aniqlash usuli korxona faoliyatini to'liq baholash uchun etarli
bo'lmasligi mumkin. Buning sababi, korxona muvaffaqiyatiga ta'sir ko'rsatadigan bir
qator boshqa omillar, masalan, mahsulot sifati, mijozlar ehtiyojini qondirish darajasi,
innovatsion salohiyat va boshqalar.

Umuman olganda, strategiyani tanlashda va biznes-rejalarni ishlab chiqishda

korxonaning strategik rivojlanishiga asoslangan yondashuvning afzalliklari va
kamchiliklarini hisobga olish kerak. Korxonaning samaradorligini ishlab chiqarish
xarajatlariga qarab baholash ba'zi cheklovlarga ega. U korxonaning iqtisodiy faoliyati
samaradorligini to'liq hisobga olmaydi va raqobatdosh salohiyat va natija kabi
ko'rsatkichlarni hisobga olmaydi.

23

3. Korxonalar faoliyati samaradorligini baholashning uchinchi yondashuvi

davlatdan moliyaviy yordam oladigan korxonalarning samaradorligini aniqlashning
turli yondashuvlarini o'rganishdir. Ko'pgina tadqiqotchilar tadbirkorlik sub'ektlarini
qo'llab-quvvatlash uchun ajratilgan davlat mablag'laridan foydalanish samaradorligini
ushbu mablag'larning korxonalar faoliyatiga real ta'siridan kelib chiqib baholashni
tavsiya qiladilar.

24

ADABIYOTLAR SHARHI
E.Balekin ushbu sohadagi korxonalarni rivojlantirish samaradorligini tahlil

qilishda kichik biznes subyektlariga davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan yordamni o‘z
ichiga oladi. Ushbu maqsadga erishish uchun u turli ko'rsatkichlarni, jumladan, kichik
korxonalar soni, ushbu korxonalardagi ishchilar soni, asosiy kapitalga kiritilgan
investitsiyalar hajmi, kichik korxonalardagi aylanma va ish haqini tahlil qiladi.

25

Ushbu ko'rsatkichlar ishlab chiqarish samaradorligi ko'rsatkichlariga qo'shimcha
bo'lib, kichik biznes korxonalarini rivojlantirish samaradorligini baholashda muhim
ahamiyatga ega.

26

V.Grajdankin o‘z tadqiqotida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishining

iqtisodiyotga ta’sirini baholash uchun bir qator mezonlardan foydalanishni taklif
qiladi, bunda kichik biznes sohasida xodimlar sonini kengaytirish, soliq imtiyozlari
va tegishli byudjetga o‘tkaziladigan soliq tushumlari miqdori kiradi, bu taqdim

23

Троянова Е.Н., Фендель Д.А. Современные методы оценки эффективности деятельности предприятия //

Бизнес. Образование. Право. Вестник Волгоградского института бизнеса. - 2015. - № 4 (33). - С. 141-144.

24

Симченко О.Л., Грахов В.П. Теоретическое обоснование необходимости стимулирования и государственной

поддержки инвестиционно- инновационного сектора региона // Вестник ИжГТУ им. М.Т. Калашникова. - 2017.
- № 2 (20). - С. 128-130.

25

Анализ и систематизация основных подходов и методов оценки эффективности предприятия.

http://elibrary.ru/item.asp?id=35611255

26

Балекин Е.В. Методические аспекты государственного управления развитием и поддержкой промышленного

малого предпринимательства в Москве // Вестник Московского государственного областного университета.
Серия: Экономика. - 2010. - № 2. - С. 137-141.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

145

etilgan subsidiyalar hajmiga mos kelishi kerak.

27

Ushbu mezonlar kichik biznesni

davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash samaradorligini aholi bandligini oshirish, soliq
imtiyozlari va byudjet daromadlariga ta’siri nuqtai nazaridan baholash imkonini
beradi.

28

Korxonalarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash uchun ham tashqi, ham ichki

mablag‘lar va ular o‘rtasida qayta aloqa bo‘lishi zarur. Davlat tomonidan qo'llab-
quvvatlashning tashqi vositalariga turli xil byudjet xarajatlari, subsidiyalar, kreditlar,
lizing, imtiyozli kreditlash dasturlari, kompensatsiya va imtiyozli soliq sxemalari
kiradi. Ushbu vositalar korxonalar faoliyatini yaxshilash uchun davlat tomonidan
qo'llab-quvvatlanishi kutilmoqda.

Ushbu yondashuv mualliflari nafaqat tadbirkorlik sub'ektlari faoliyati

samaradorligini,

balki

tadbirkorlikni

qo'llab-quvvatlash

uchun

ajratilgan

mablag'lardan foydalanish samaradorligini ham hisobga oladi. Kompleks baholashga
erishish uchun turli ko'rsatkichlar, indikatorlar va koeffitsientlar qo'llaniladi. Ushbu
yondashuv nafaqat faoliyatning samaradorligini, balki davlat yordamidan foydalanish
samaradorligini ham baholashga imkon beradi.

29

4. Korxonalar faoliyatini baholash uchun ko'rib chiqilgan nazariyalar va

kontseptsiyalarning har biri o'zining afzalliklari va kamchiliklariga ega va faqat
ma'lum boshqaruv muammolarini hal qiladi. Shuning uchun korxonalarning
maksimal iqtisodiy samaradorligiga erishish uchun barcha ko'rib chiqilgan
nazariyalar va tushunchalardan eng muhim mezonlarni o'z ichiga olgan kompleks
yondashuvdan foydalanish kerak.

Shu bilan birga, mamlakatimiz iqtisodiyotining muhim tarmog‘i bo‘lgan sanoat

korxonalari davlat e’tiboridan chetda qolmasligiga alohida e’tibor qaratish lozim. Bu
biz alohida e'tibor berishingiz kerak bo'lgan narsadir. O'z navbatida, davlat nuqtai
nazaridan sanoat korxonalarining o'sishida ustuvorlik borligini ta'kidlash muhimdir.
Buning sababi, sanoat korxonalarining davlat byudjetiga soliq tushumlarini kiritish,
ish o‘rinlarini yaratish, import o‘rnini bosish bilan bog‘liq muammolarga yechim
topish va hokazo.

Natijada, biz ishlab chiqaruvchi korxonani murakkab texnik, iqtisodiy va

ijtimoiy tizim deb hisoblashga majburmiz.

Biz tushunamizki, ishlab chiqarishning ushbu usuli tejamkor hisoblanadi, chunki

u tashkilotga foydalanilgan resurslarning narxini oshirmasdan mahsulot ishlab

27

Анализ и систематизация основных подходов и методов оценки эффективности предприятия.

http://elibrary.ru/item.asp?id=35611255

28

Симченко О.Л., Грахов В.П., Максимов К.В., Чазов Е.Л. Анализ и систематизация основных подходов и

методов оценки эффективности предприятия // Вестник Челябинского государственного университета. - 2018. -
№ 7 (417). - С. 104-111.

29

Анализ и систематизация основных подходов и методов оценки эффективности предприятия.

http://elibrary.ru/item.asp?id=35611255

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

146

chiqarishni ko'paytirishga imkon bermaydi, shuningdek, tashkilotning ishlab
chiqarish hajmini bir xil darajada ushlab turishga imkon bermaydi. ma'lum turdagi
resurslar kamayadi va boshqa resurslarning narxi bir xil bo'lib qoladi. Ushbu fikr-
mulohazalar shuni ko'rsatadiki, to'liq xodimlar bilan jihozlangan biznes eng tejamkor
variant bo'ladi. Ma’lum bo‘lishicha, turli korxonalarni solishtirganda sanoat
korxonasining samaradorligini hisobga olish kerak. Bu shuni anglatadiki, agar
korxonalardan biri ma'lum bir mahsulot hajmini yaratish uchun kamroq resurslarni
talab qilsa, u boshqa korxonalarga qaraganda samaraliroq bo'ladi.

TAHLIL VA NATIJALAR
Moliyaviy-xo'jalik operatsiyalarini o'rganishga asoslangan tashkilotning

samaradorligi darajasini aniqlash metodologiyasi tadbirkorlik faoliyatini tahlil
qilishning an'anaviy yondashuvidir. Tahlil muayyan vaqt davrlari uchun har
tomonlama

moliyaviy

baholashni

ta'minlaydigan

moliyaviy

hisobotlardan

foydalanadi.

30

Jadval 1

Korxonalar faoliyati samaradorligini baholash ko'rsatkichlari guruhlari.

T/r

Ko‘rsatkichlar

guruhlari nomi

Samaradorlikni baholash ko'rsatkichlari

1.

1 GURUH. Mulk

va uning

shakllanish

manbalari

Aktivlarning tuzilishi va dinamikasi va ularni

shakllantirish manbalari

2.

2-GURUH.

Korxonaning

to'lov qobiliyati

va moliyaviy

barqarorligi

Quyidagi ko'rsatkichlarni hisoblashni o'z ichiga oladi:

- qarz va o'z mablag'lari nisbati;

- o'zining aylanma mablag'lari bilan ta'minlanish

koeffitsienti;

- moliyaviy barqarorlik koeffitsienti, sof aktivlar,

aylanma mablag‘lar;

- likvidlik koeffitsienti;

- qisqa muddatli aktivlarning aylanish muddati va

ularning alohida turlari;

- debitorlik va kreditorlik qarzlarining o'rtacha to'lash

muddati

3.

3 GURUH. Korxonaning

moliyaviy natijalari

Iqtisodiy samara va samaradorlikni baholash quyidagilar

asosida aniqlanadi:

- vaqt bo'yicha foyda (sotishdan, soliqdan oldin va keyin, sof

30

Астафурова И. С., Антоненкова С. Ю. Оценка методик формирования системы показателей деятельности

организаций // Экономика и предпринимательство. - 2014. - № 12 (ч.3). - С. 850-854.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

147

va boshqalar);

- dinamikda rentabellik (aktivlar va ularning guruhlari,

shakllanish manbalari va ularning guruhlari, sotilgan tovarlar,

sotish)

Ushbu tadqiqot metodologiyasi kontekstida, 1-jadvalda ko'rsatilganidek, ilgari

taklif qilingan g'oyalar uchta asosiy toifaga bo'linishi kutilmoqda.

Shu sababli, korxonaning moliyaviy-xo'jalik faoliyatini an'anaviy o'rganishga

asoslangan samaradorlikni o'lchashning ko'plab yondashuvlarini yagona usulda
birlashtirib, quyidagilarga ko‘proq e'tibor berish kerak:

31

Faoliyatni baholashning mavjud kontseptsiyalari korxona faoliyatining

moliyaviy jihatlariga katta e'tibor beradi, aniq tuzilishga ega, ammo korxonaning
strategik maqsadlari bilan yomon bog'liqdir. Samaradorlikni baholash asosan balans
va daromadlar to'g'risidagi hisobot ma'lumotlari asosida amalga oshiriladi, ular
cheklangan bo'lishi mumkin va korxona faoliyatining to'liq rasmini aks ettirmaydi.
Hozirgi vaqtda korxona faoliyatining barcha sohalarini to'liq ifodalay oladigan
ko'rsatkichlar tizimini ishlab chiqishning rasmiy usullari mavjud emas. Biroq,
aksariyat mahalliy firmalar byudjet tizimini o'rnatdilar va o'z faoliyatini muntazam
ravishda tahlil qiladilar.

32

Ushbu usul yordamida samaradorlikni o'lchash bir qator afzalliklarga ega,

jumladan, haqiqiy buxgalteriya ma'lumotlaridan foydalangan holda asosiy biznes
ko'rsatkichlarining keng doirasini qamrab oladigan ma'lumotlarning mavjudligi va
hisoblash qulayligi. Ushbu afzalliklar natijalarning ishonchliligi va ob'ektivligini
ta'minlaydi, bu sizga korxonaning haqiqiy holati haqida to'liq ma'lumot olish va
biznes jarayonlarini yaxshilash bo'yicha asosli qarorlar qabul qilish imkonini beradi.

33

Faoliyatni baholash usuli o'zining afzalliklariga ega bo'lsa-da, uning

qo'llanilishini cheklashi mumkin bo'lgan ba'zi kamchiliklari ham mavjud. Xususan,
bu usul korxona faoliyatini to'liq tavsiflash uchun katta hajmdagi ma'lumotlarni
to'plashni talab qiladi va ish faoliyatini faqat moliyaviy boshqaruv nuqtai nazaridan
baholaydi. Bu usul resurs samaradorligi va umumiy ishlab chiqarish xarajatlari kabi
muhim ko'rsatkichlarni hisobga olmaydi. Bundan tashqari, u mijozlar ehtiyojini
qondirish, mahsulot sifati, raqobat muhiti va raqobatdosh ustunliklarni ta'minlashga

31

Астафурова И. С., Антоненкова С. Ю. Оценка методик формирования системы показателей деятельности

организаций // Экономика и предпринимательство. - 2014. - № 12 (ч.3). - С. 850-854.

32

Анализ и систематизация основных подходов и методов оценки эффективности предприятия.

http://elibrary.ru/item.asp?id=35611255

33

Симченко О.Л., Грахов В.П., Максимов К.В., Чазов Е.Л. Анализ и систематизация основных подходов и

методов оценки эффективности предприятия // Вестник Челябинского государственного университета. - 2018. -
№ 7 (417). - С. 104-111.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

148

ta'sir qiluvchi omillarni hisobga olmaydi, bu esa korxona samaradorligini baholashda
etarli darajada aniqlik va to'liqlikka olib kelishi mumkin.

34

XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, benchmarking tushunchasi biznes

faoliyatini baholashga kompleks yondashuv kontekstida amalda e'tirof etilmoqda.

Benchmarking korxona, shuningdek, uning samaradorligiga bir qator turli

elementlarning ta'siri, kuchli va zaif tomonlarni tan olishning yanada ideal va ob'ektiv
usuli hisoblanadi. Benchmarking, uzluksiz jarayon sifatida, samaradorlikni oshirish
uchun to'liq izlash, taqqoslash, tahlil qilish va ma'lumotnoma protseduralarini
tashkilot sharoitlariga moslashtirishni o'z ichiga oladi.

Benchmarking deb nomlanuvchi ushbu usul samaradorlikni oshirish maqsadida

eng yaxshi tajribalarni topish, taqqoslash, tahlil qilish va o'z tashkilotiga
moslashtirishni o'z ichiga olgan doimiy jarayon sifatida qaraladi.

Bu usul operatsion

samaradorlikni oshirish uchun amalga oshiriladi.

Tashkiliy faoliyatni taqqoslash orqali baholash tadqiqotning aniq maqsadlariga

qarab turli xil shakllarda bo'lishi mumkin. Sanoat korxonasi yuzlab turli biznes
jarayonlariga ega bo'lishi mumkinligini hisobga olib, benchmarking jarayoniga aniq
biznes jarayonlarining 15-20 foizini kiritish tavsiya etiladi.

Reytinglarni ishlab chiqish, ball-reyting tizimlarini tanlash va integral

ko'rsatkichlarni shakllantirish ko'pincha og'irliklar, chegaralar va maqsadlarni
aniqlashning turli usullari shaklida sub'ektivlikka olib keladi. Masalan, ular ekspert
xulosalari asosida tuzilishi mumkin. Samaradorlikni nisbiy qiymat sifatida
hisoblashda, ma'lum bir "o'rtacha" ob'ektning taxmin qilingan samarali holatiga
nisbatan qiymatning yo'nalishi katta ahamiyatga ega.

Sanoat korxonalari samaradorligini baholashning asosiy usullarini o'rganib

chiqqandan so'ng, ko'pchilik korxonalar turli darajada balanslangan ko'rsatkich
kartalaridan foydalanishlari aniqlandi.

An'anaga ko'ra, biznesning energiya xizmatlari samaradorligini oshirish va

xarajatlarni kamaytirish tizimini yaratish tizimni shakllantirish uchun asos bo'lib
xizmat qiladigan operatsion samaradorlikni oshirishga qaratilgan ko'rsatkichlarni
shakllantirishdan boshlanadi. Sanoat korxonalari tomonidan ko'rsatiladigan energiya
xizmatlari haqida gap ketganda, energiya iste'moli xarajatlaridan tejalgan pul
miqdori, shuningdek, energiya ta'minoti ishonchliligini ta'minlashning aniq
belgilaridan biri. Energiya xarajatlari har xil turdagi energiya manbalari, har xil
energiya iste'moli ob'ektlari va energiya iste'moli davrlari kabi juda ko'p turli xil
tarkibiy qismlarga ega bo'lganligi sababli, ushbu xarajatlarni kamaytirish yo'llarini

34

Анализ и систематизация основных подходов и методов оценки эффективности предприятия.

http://elibrary.ru/item.asp?id=35611255

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

149

aniq aniqlash vazifasi murakkab va har bir korxona uchun individual yondashuvni
talab qiladi.

Respublika

elektr

energetikasi

korxonalari

faoliyati

samaradorligini

baholashning kompleks metodologiyasi korxonaning ichki va tashqi muhit
omillarining keng doirasini hisobga olish imkonini beradi, elektr energetikasi
korxonalarining hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish darajasiga ta'siri nuqtai
nazaridan o'rganish va hududlar ehtiyojlari va o'sish salohiyatiga mos keladigan
elektr energetikasini boshqarishning samarali vositalarini aniqlashdan iboratdir.

Yuqoridagi yondashuvlardan foydalangan holda energiya xizmatlarining

samaradorligini baholash va operatsiyalarni rejalashtirish orqali korxonalar umumiy
samaradorligini va uzoq muddatli barqarorlik qobiliyatini oshirish bilan birga
energiya xarajatlarini kamaytirishi mumkin. Ushbu energiya xizmatlari ko'rsatkichlari
tizimlari bir qator sifatlari bilan ajralib turadi, jumladan, ularning har qanday tijorat
yoki sanoat korxonasida foydalanish uchun moslashuvi, turli xil tavsiya etilgan
ko'rsatkichlarni birlashtirish qobiliyati va qo'llash samaradorligining yuqori
darajasidir. Bunday holda ishlab chiqilgan moddiy rag'batlantirish korxonada
mahsulot tannarxini pasaytirish va korxonada asosiy ishlab chiqarish jarayonini
tezlashtirish uchun ishonchli shart-sharoitlarni ta'minlaydi.

Foydalangan adabiyotlar ro‘yhati:

1.

Каплан Роберт С., Нортон Дейвид П. Сбалансированная система

показателей. От стратегии к действию / Пер. с англ. - М.: ЗАО «Олимп—
Бизнес», 2003. - 304 с.

2.

Троянова Е.Н., Фендель Д.А. Современные методы оценки

эффективности деятельности предприятия // Бизнес. Образование. Право.
Вестник Волгоградского института бизнеса. - 2015. - № 4 (33). - С. 141-144.

3.

Симченко О.Л., Грахов В.П. Теоретическое обоснование

необходимости стимулирования и государственной поддержки инвестиционно-
инновационного сектора региона // Вестник ИжГТУ им. М.Т. Калашникова. -
2017. - № 2 (20). - С. 128-130.

4.

Балекин Е.В. Методические аспекты государственного управления

развитием и поддержкой промышленного малого предпринимательства в
Москве // Вестник Московского государственного областного университета.
Серия: Экономика. - 2010. - № 2. - С. 137-141.

5.

Астафурова И. С., Антоненкова С. Ю. Оценка методик

формирования системы показателей деятельности организаций // Экономика и
предпринимательство. - 2014. - № 12 (ч.3). - С. 850-854.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

150

6.

Allaeva, G. J. (2022). Econometric Factors of Sustainable Development

of Fuel and Energy Complex Enterprises of the Republic of Uzbekistan. International
Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 9(3), 505-512.

7.

Otabek, A., & Otabek, B. (2023, January). Alternative energy and its

place in ensuring the energy balance of the Republic of Uzbekistan. In AIP
Conference Proceedings (Vol. 2552, No. 1). AIP Publishing.

8.

Akhmedov, O., & Begmullaev, O. (2020). The ways ensuring energy

balance in Uzbekistan. In E3S Web of Conferences (Vol. 216, p. 01137). EDP
Sciences.

9.

Begmullayev, O. I., Soatov, F. Y., & Irisaliyev, A. O. (2024).

O‘zbekistonda issiqlik energetikasi korxonalari rivojlanishining tashkiliy-iqtisodiy
xususiyatlari. Educational Research in Universal Sciences, 3(1), 84-92.

10.

Бегмуллаев, O., Мирсаидова, Ш., Ибрагимова, К., & Ирисалиев, А.

(2024). Анализ эффективности деятельности предприятий энергетической
отрасли Узбекистана. Interpretation and researches, 2(24).

11.

Irisalievich, B. O., & Sunnatullaevich, M. N. (2024). The Current State

of Innovation and Investment Activity at Mining Enterprises of Uzbekistan.
Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-9521), 2(4),
556-560.

12.

Бегмуллаев, О., & Мирсаитов, Н. (2024). “Ўзбеккўмир” АЖ

корхоналарида инновацион фаолиятни амалга оширишнинг замонавий холати.
Interpretation and researches, 2(5 (27)).

13.

Begmullayev, O. (2024). O‘zbekistonda elektr energiya tizimini

ta’minlash muammolari. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (8), 712-726.

14.

Begmullayev, O. I. (2024). Sanoat korxonalarini bozor sharoitlariga

moslashtirish samaradorligini oshirish (Monografiya). Interpretation and researches,
2(15).

15.

Бегмуллаев, О. И. (2008). Оценка финансово-экономического

состояния промышленного предприятия. Вопросы экономических наук, (5), 25-
26.

16.

Sayfutdinova, N., & Xikmatov, R. (2024). Investitsion muxitni

shakllanishi va baxolashning metodologik masalalari. Interpretation and researches,
2(24).

17.

Husainov, R., & Ibragimova, S. (2024). Financial literacy in uzbekistan.

Interpretation and researches, 2(24).

18.

Ibragimova, S., & Bakhodirova, K. (2023). Formation of investment

activities of energy enterprises. In E3S Web of Conferences (Vol. 461, p. 01074).
EDP Sciences.

International scientific journal

“Interpretation and researches”

Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2

151

19.

Касымова,

Н.

(2024).

Совершенствование

управления

инвестиционно-инновационными

процессами

в

автомобильной

промышленности Узбекистана. Interpretation and researches, 2(24).

20.

Muxamedjanovna, Y. D., Omilovna, K. N., & Amanovna, S. G. (2022).

Economic and mathematical modeling in the analysis and forecasting of the
automotive industry in Uzbekistan. World Economics and Finance Bulletin, 9, 157-
160.

21.

Omilovna, K. N., Muxamedjanovna, Y. D., & Saidboriyevna, I. K.

(2022). Development of mathematical models in the development of investment
activities of the automotive industry in Uzbekistan. ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal, 12(5), 21-25.

22.

Набиева,

С.

(2024).

Развитие

концепции

увеличения

инновационного

потенциала

предприятий

топливно-энергетического

комплекса. Экономическое развитие и анализ, 2(9), 152-161.

23.

Набиева, С. (2023). Современные методы инвестиционной

деятельности в развитии промышленных предприятий. Экономическое
развитие и анализ, 1(6), 33-39.

24.

Набиева, С. А. (2024). Развитие предприятий промышленности в

условиях активизации инновационной среды. Interpretation and researches, 2(24).