THE INFLUENCE OF MATERNAL AGE ON PERINATAL OUTCOMES IN ASSISTED REPRODUCTIVE TECHNOLOGIES: A REVIEW OF CURRENT DATA

Arin, N. (2016). A Brief History of Philosophy. Kandahar: Sadaqat Publishing Society.

Ayobi, M. N. ( 2009). Philosophy. Lahore: Sahaf Publishing Institute.

Azari, H. A. (2013). Philosophical Lessons. Peshawar: Sapi Pashto Research and Development Center.

Durani, A. ( 2003). What is Philosophy? Peshawar: Danesh Publishing Society.

Elham, M. W. (2018). A Study of Sufism in Contemporary Literature. Nangrahar: Nangarhar University.

Esaqzai, A. Z. ( 2014). Irfan and Literature. Nangarhar: Momand Publishing Society.

Ghulam, G. H. (?). Explanations of the Genius in Solving Different Problems. Lahore: Madrasa Hadika al-Ahnaf.

Haqani, G. A. (?). Miraj al-Tasawuf. Peshawar: Maktaba Farouqiya.

Hassan, M. ( 2017). Noor al-Huda fi Tabkit al-Adha. Peshawar: General Publisher.

Kamwal, S. (1999). Sufism and Islam. Peshawar: ?

Nagar, F. W. (2016). The Ghazals of Hamza Baba and Irfan. Nangarhar: Nagar Publishing Society.

Qadri, M. (2014). Sufism. Kandahar: Sidiqi Publishing Society.

Ranjur, A. (?). Philosophy in Simple Language. Belgium: Judicial Philosophy Department in Belgium.

Shkulai, A. (2015). Sufism and Literature. Nangarhar: Momand Publishing Society.

TASHBIH BADIIY SAN’ATINING O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA QIYOSIY TAHLILI: ALISHER NAVOIY G‘AZALLARI TARJIMASI MISOLIDA

Toshxonova Muborak Sur’at qizi

ToshDO‘TAU Qiyosiy tilshunoslik, lingvistik tarjimashunoslik: ingliz tili mutaxassisligi 1-kurs magistranti,

misstoshxonova@gmail.com

Annotatsiya. Ushbu maqolada tashbih badiiy san'atining o‘zbek mumtoz adabiyotida o‘rganilishi, uning turlari va qo‘llanilishi ingliz adabiyot nazariyasidagi “simile” va “metaphor” badiiy san’atlari bilan qiyoslangan holda o‘rganilgan. Tashbihning tarkibiy qismlariga ko‘ra turlarini taqqaoslash maqsadida Alisher Navoiy g‘azallaridan baytlar ularning yetakchi tarjimonlar tomonidan qilingan ingliz tilidagi tarjimalari bilan chog‘ishtirib tahlilga tortilgan. Tarjimada badiiy san' atlarni saqlagan holda tarjima qilishda kerakli tavsiyalar keltirilgan.

Kalit so‘zlar: tashbih, mushabbih, mushabbihun bih, vajhi shabah, vositai tashbih, tashbihi mufassal, tashbihi mujmal, tashbihi muyaqqad, badiiy san’atlar, simile, metafora, g‘azal, qiyosiy tahlil.

COMPARATIVE ANALYSIS OF LITERARY DEVICE “TASHBIH” IN UZBEK AND ENGLISH: IN THE EXAMPLES OF TRANSLATIONS OF ALISHER NAVOI’S GHAZALS

Tashkhanova Muborak Sur’at qizi

TSUULL, 1st year master’s degree student of “Comparative linguistics, linguistic translation studies: English”

Annotation: This article explores the study of the literary device tashbih in Uzbek classical literature, analyzing its types and applications in comparison with the literary devices, “simile” and “metaphor”, in English literary theory. To compare the types of tashbih based on their structural components, verses from Alisher Navoi’s ghazals and their English translations by leading translators have been analyzed comparatively. The article also provides recommendations on preserving stylistic devices in translation maintaining the original literary essence.

Key words: tashbih, mushabbih, mushabbihun bih, vajhi shabah, vositai tashbih, tashbihi mufassal, tashbihi mujmal, tashbihi muyaqqad, simile, metaphor, ghazal, comparative analysis.

Badiiy san’at she’riyat olamini bezab turgan chamanzor kabidir, alvon gullarning jilvasidan ko‘zingiz zavqlanib, hididan bahri dilingiz qanday yayrasa, she’rda mahorat bilan qo‘llanilgan san’atlardan ham shunday estetik zavq olasiz. Tashbih (yoki tashbeh) esa mana shunday badiiy san’atlar orasida o‘ziga xos xususiyati bilan ajralib turadi.

O‘zbek mumtoz adabiyotida adabiyot nazariyasiga oid ilk mukammal asar Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog‘a” risolasi bo‘lsa, badiiy san’atlarning to‘liq ta’rifi Atoulloh Husayniynig “Badoye-us-sanoye” asarida o‘z ifodasini topgan . Aynan Taroziyning risolasida tashbehning 7 navi (xili) sanab o‘tilgan va uni ma’naviy san’atlar sirasiga kiritgan. Tashbih “biror predmet yoki hodisaning xususiyatini shu xususiyati bor boshqa narsa yoki hodisa orqali tasvirlashga asoslanadi” . Ingliz adabiyotida tashbih “simile” san’atiga to‘g‘ri keladi. Unga Cambridge Dictionaryda shunday ta’rif beriladi: an expression comparing one thing with another, always including the words "as" or "like" – har doim bir narsani boshqa biror narsa bilan “kabi” yoki “-dek” vositalari orqali qiyoslash usuli . Jahon adabiyotida adabiyot nazariyasi haqida dastlabki asar Aristotel (“Ritorika”) tomonidan yozilgan va uning ta’kidlashicha, “Similes are useful in prose as well as in verse; but not often, since they are of the nature of poetry” (o‘zbekcha tarjimasi: similelar (o‘xshatish) nasrda ham nazmda ham foydali, lekin har doim ham emas, chunki ular ko‘proq she’riy xususiyatga ega) . Anvar Hojiahmedovning ta’rificha: “Tashbih san’ati tasvirlanayotgan shaxs, buyum yoki tushunchani o‘quvchi ko‘z o‘ngida aniqroq, jozibaliroq gavdalantirishga xizmat qilib, asar timsollari ma’naviy qiyofasini yorqinroq ochish, binobarin, shoir g‘oyasini o‘quvchi ongiga to‘laroq yetkazishga imkon beradi” . Ingliz tilida ham “simile” tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilganda uning turli sohalarda turli vazifa bajarishini ta’kidlab o‘tishgan va aynan adabiyotdagi o‘rniga shunday izoh berilgan: “In literary texts - be it fiction, poetry or drama - similes fulfil an aesthetic function, and are usually creative, a way of talking about something in a surprising way” (tarjimasi: o‘xshatishlar badiiy matnlarda, xoh u badiiy asar bo‘lsin, xoh she’r yoki drama bo‘lsin, ularning estetik xususiyatini oshiradi, odatda ular ijodiy bo‘lib, biror narsa haqida hayratlanarli tarzda ma’lumot berish usuli hisoblanadi )

Yuqorida aytib o‘tilganidek, tashbihning tarkibiy qismlariga qarab bir nechta turlari mavjud. Tashbihning tarkibiy qismlari esa quyidagilar:

- Mushabbih – o‘xshayotgan narsa;

- Mushabbihun bih – o‘xshatilinayotgan narsa;

- Vajhi shabih – qiyoslash jihati, ya’ni mushabbih va mushabbihun bih orasidagi munosabat;

- Vositai tashbih – o‘xshatish uchun ishlatilgan vosita.

Lekin ingliz adabiyotida simile hech qanday tarkibiy qismlar yoki turlarga bo‘linmaydi. Aksincha, tashbehning boshqa ko‘rinishlari similega o‘xshash umuman boshqa bir badiiy san’at, ya’ni “metaphor” sifatida namoyon bo‘ladi. Aristotel bu haqda shunday keltiradi: “The Simile also is a metaphor; the difference is but slight.” (tarjimasi: Simile ham metaforadir, ularning faqat ozgina farqi bor, xolos)

Vositai tashbih (kabi, singari, yanglig‘, -dek, -day) qatnashgan o‘xshatish turlari, ya’ni tashbihi mufassal va tashbihi mujmal ingliz tilida aynan “simile” deb nomlanadi. Ingliz tilida o‘xshatish vositalari quyidagilar: as, like, as…as, so…as. Misol sifatida Alisher Navoiyning “Sarvi ozodimni bog‘ ichra xiromon istaram” deb boshlanuvchi g‘azalining quyidagi baytini keltirishimiz mumkin:

Naf’ etar bo‘lsa xino yanglig‘ kafi poyingg‘a qon,

Chok etib ko‘ksum ani bag‘rimda pinhon istaram.

(“Navodir ush-shabob”, 427-g‘azal)

Baytning nasriy bayoni: Agar qon xino yanglig‘ tovoningga foyda yetkazadigan bo‘lsa, ko‘ksimni chok etib, uni bag‘rim qoniga botirishingni istayman (D. Yusupova sharhi) .

Birinchi misrada tashbihi mufassal san’ati qo‘llanilgan: qon – mushabbih, xino – mushabbihun bih, naf’ etar bo‘lsa – vajhi shabih, yanglig‘ – vositai tashbih.

Bayt Aidaxon Bumatova tomonidan quyidagicha tarjima qilingan:

Should your palm and heel benefit from the blood as from henna,

For my chest to fling open and your limbs there warm seeing I long.

So‘zma-so‘z tarjimasi: Sening kafting va tovoningga xinodan foyda yetkandek qonimdan ham foyda bo‘lsa, ko‘ksimni ochib (yorib) oyoq qo‘llaringni u yerda isitishingni istayman.

Bu yerda: blood – mushabbih, henna – mushabbihun bih, benefit – vajhi shabih, as – vositai tashbih.

Ko‘rib turganimizdek, tarjimon mahorat bilan mazmun, shakl va tashbih badiiy san’atini (“simile”ni) ingliz tilida hamohang ravishda to‘liq qayta yarata olgan.

Quyida Alisher Navoiyning “Mutribo, g‘am bazmida…” deb boshlanuvchi g‘azalining bir baytini ko‘rib chiqamiz:

Chok etib el ko‘nglin, etting g‘unchadek ko‘nglum girih

Ochting el ko‘nglin agarchi bizni diltang aylading.

(“G‘aroyib us-sig‘ar”, 346-g‘azal)

Baytning nasriy bayoni: El ko‘nglini chok etib, g‘unchadek ko‘nglimga tugun solding, elning ko‘nglini ochding, ammo bizning qalbimizni qayg‘uga to‘ldirding. (D. Yusupova sharhi)

Bu yerda: ko‘nglum – mushabbih, g‘uncha – mushabbihun bih, -dek – vositai tashbih, vajhi shabih qatnashmaganligi uchun bu tashbihi mujmal hisoblanadi. Endi esa uning Qosimboy Ma’murov tomonidan qilingan tarjimasini ko;rib chiqamiz:

By breaking folks’ souls, tied my little soul like a bud,

Folks’ souls you opened though made our souls so sad.

So‘zma-so‘z tarjimasi: Xalqning qalbini sindirib, mening g‘unchadek kichik qalbimni tugding. Garchi xalqning ko‘nglini ochgan bo‘lsang ham bizning ko‘nglimizga xafagarchilik solding.

Bu yerda: soul -mushabbih, bud – mushabbihun bih, like – vositai tashbih. Demak, bu tarjimada ham tashbih san’ati ingliz tilida to‘liq o‘z ifodasini topgan.

Keyingi misolimiz Alisher Navoiyning “Ey nasimi subh, ahvolim…” deb boshlanuvchi g‘azalining matla’si:

Ey nasimi subh, ahvolim diloromimg‘a ayt,

Zulfi sunbul, yuzi gul, sarvi gulandonimg‘a ayt.

(“G‘aroyib us-sig‘ar”, 84-g‘azal)

Baytning nasriy bayoni: Ey tong shamoli, mening g‘arib ahvolimni diloromimga, zulfi sunbul bo‘lgan, gul yuzli, sarvi qomatli gulbadanimga borib ayt. (sharh bizniki)

Bu yerda: zulf, yuz– mushabbih, sunbul, gul – mushabbihun bih. Demak, ushbu tashbihda vositai tashbih qo‘llanilmagani uchun tashbihi muyaqqad yuzaga kelgan. Lekin tashbihi muyaqqad ingliz tilida “simile”ga emas “metaphor” badiiy san’atiga to‘g‘ri keladi. Quyida tarjimon L. Kmetyuk ingliz tilida ushbu san’atni qay darajada saqlagan holda tarjima qilganini ko‘ramiz:

O breeze of dawn, go and describe my state to the one who is joy of my heart,

Tell my beauty whose curls are black and whose face is tender as a flower.

So‘zma-so‘z tarjimasi: Ey tonggi shabboda, borib mening holatimni qalbimning huzuri bo‘lgan insonga ta’riflab ber. Jingalak sochlari qora va yuzi guldek nafis go‘zalimga borib ayt.

Bu yerda: “curls are black” jumlasi zulfi sunbul tashbihiga mos emas, chunki soch qora rangga o‘xshatilmaydi, u o‘zi qora bo‘lishi mumkin, demak bu yerda metafora mavjud emas. Ikkinchi tashbihda face – mushabbih, flower – mushabbihun bih, tender – vajhi shabah, as – vositai tashbih. Ko‘rinib turibdiki aslida metaphor bo‘lib tarjima qilinishi kerak bo‘lgan tashbihi muyaqqad tarjimada simile (tashbihi mufassil) sifatida ko‘chirilgan. Demak, tarjimon tashbihi muyaqqad san’atini ingliz tilida qayta yaratishda xatoga yo‘l qo‘ygan.

Tashbihi muyaqqad san’atini ingliz tilida to‘g‘ri yetkazib berish muhim hisoblanadi, chunki “tashbihi muyaqqad tashbihi mufassalga qaraganda o‘xshatish belgisining kuchliligi bilan ajralib turadi” . Xuddi shunday ingliz tilida ham simile va metaphor bir-biriga qiyoslanib o‘rganilar ekan, ular orasidagi farqli jihatlarga e’tibor berish kerakligi tadqiqotchilar tomonidan ta’kidlangan. Yuqoridagi ta’rifga o‘xshash fikr esa Aristotelning “Ritorika” asarida ham keltirilgan: “The simile, as has been said before, is a metaphor, differing from it only in the way it is put; and just because it is longer it is less attractive. Besides, it does not say outright that ’this’ is ’that’, and therefore the hearer is less interested in the idea.”

Tarjimasi: Simile avval aytilganidek, metafora bo‘lib uning qo‘llanilishida farq qiladi, xolos. Va u kengaygan bo‘lganligi uchun unchalik ham jozibador emas. Buning ustiga, unda aniq qilib “bu narsa mana bu narsadir” deb aytilmaydi va shuning uchun ham tinglovchi g‘oyaga unchalik qiziqish bildirmaydi. Bir so‘z bilan aytganda, o‘zbek tilidagi kuchliroq tashbihi muyaqqad ingliz tilida ham similedan ustunroq bo‘lgan metafora tarzida tarjima qilinishi muhim. Shularni inobatga olgan holda biz yuqoridagi tashbihi muyaqqadni ingliz tilida quyidagicha berishni tavsiya qilamiz:

O breeze of dawn, go and describe my state to the one who is joy of my heart,

Tell my beauty floral maiden whose curls are tendrils, and face is flower.

So‘zma-so‘z tarjimasi: Ey tonggi shabboda, borib mening holatimni qalbimning huzuri bo‘lgan insonga ta’riflab ber. Zulflari tok gajaklari, yuzi gul, gulga burkangan go‘zalimga aytib ber.

Bu yerda: curls, face – mushabbih, tendrils, flower – mushabbihun bih. Tarjimada tashihi muyaqqad saqlanib qolingan va ingliz tilida “metaphor” badiiy san’atini yaratgan. Zulfning sunbulga qiyoslanishi yorning ikki chekkasidagi gajak sochlari sunbul o‘simligining shunday qayrilgan shakliga o‘xshatilishi natijasida kelib chiqqanligi uchun tarjimada “sunbul” so‘zi ingliz adabiyotida sunbul vazifasida qo‘llaniluvchi boshqa bir o‘simlik, ya’ni “tendrils of grapevines” (uzum ko‘chatidagi jingalak novdachalari) ga alishtirildi. Chunki “sunbul” so‘zi transliteratsiya orqali tarjima qilinsa unga izoh berishga to‘g‘ri keladi, bu esa tinglovchidan diqqatni buzishni talab qiladi. Natijada she’rdan olinadigan estetik zavq va silliqlik yo‘qolishi mumkin. Shuning uchun xorijlik o‘quvchiga tushunarli va tez assotsiatsiya hosil qilish uchun “tendrils” so‘ziga ekvivalent sifatida olindi va zulfga qiyoslanib metafora badiiy san’atini yaratdi.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Alisher Navoiy g‘azallari o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yuksak namunalaridandir, undagi mazmun, shakl va badiiy san’atlarni uyg‘un holda tarjima qilish esa juda murakkab jarayon. Ayniqsa, badiiy san’atlar g‘azalning kulminatsiya qismini yasashda muhim rol o‘ynaydi. Tarjimon esa mana shu kulminatsiya nuqtasini tarjimada uzatmasligi, ularning ingliz tilidagi muqobili bo‘la turib o‘sha badiiy san’atni tushirib qoldirishi she’rning ma’nosi susayishiga olib kelishi mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

“A.NAVOIY. Mutribo, g‘am Bazmida...” Jahon Adabiyoti, no. 09/2018 (2018): 208. https://n.ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?start=200.

“A.NAVOIY. Sarvi Ozodimni Bog‘ Ichra...” Jahon Adabiyoti, no. 246 (n.d.): 6–9.

Aristotle. “Rhetoric,” n.d. http://bocc.ufp.pt/pag/Aristotle-rhetoric.pdf.

Hojiahmedov, Anvar. “Mumtoz Badiiyat Lug‘ati.” Yangi Asr Avlodi, 2008.

Nurullayeva, G. “‘Funun Ul-Balog‘a’ Asarida Badiiy San‟atlar,” 2014.

Oxfrod English Dictionary. “Tendril,” n.d. https://www.oed.com/dictionary/tendril_n?tl=true.

Parda, Yo‘ldosh. Ummondan Durlar. Toshkent: “Sharq,” 2000.

Pierini, Patrizia. “Simile in English: From Description to Translation.” CÍRCULO de Lingüística Aplicada a La Comunicación, no. 29 (2007): 2.

Sirojiddinov, Shuhrat, Dilnavoz Yusupova, and Olimjon Davlatov. Navoiyshunoslik. Tamaddun” Nashriyoti, 2018.

NEURAL NETWORKS IN DATA PROCESSING SYSTEMS

Ismaylov T.K., Orazbayev A.J. Kurbanbaev B.B., Allamuratov T.K.,

Assistant Lecturer, Nukus Branch of Tashkent university of information technologies named after Muhammad al-Khwarizmi. Nukus. Uzbekistan.

timsmaylov@gmail.com

Abstract. This paper explores methodological aspects of applying neural network technologies in data processing systems. The research highlights the role of neural networks in handling large data systems (LDS) and their relevance to the Internet of Things (IoT). Key applications such as anomaly detection, pre-semantic data processing, and quality evaluation are discussed, demonstrating the efficiency and adaptability of neural networks in addressing challenges in dynamic technical environments.

Keywords: Neural networks, large data systems, anomaly detection, Internet of Things (IoT), artificial intelligence, deep learning, data mining, edge computing.

The rapid development of the global economy, accompanied by increasing energy consumption and the complexity of technological processes, has given rise to numerous challenges. One of these challenges is the creation of large data systems (LDS), driven by the emergence of the Internet of Things (IoT) [1]. This necessitates the integration of intelligent information technologies to enhance system performance and adaptability.

An analysis of LDS capabilities and development trends reveals similarities with "living" intelligent systems. Key elements defining LDS include system, structure, goal, and technology [2]. LDS technology encompasses material, energy, and informational processes, which stem from its structure, while its objectives partially align with human goals. Humans operate on three levels of goal-setting—genetic, unconscious, and conscious [3]—shaping their functional and social technologies and influencing their movement within a "freedom space."

Among the most significant technological tools in LDS is the artificial neural network (ANN). ANNs are designed to recognize patterns and perform tasks reminiscent of evolutionary processes. They operate within a flexible "freedom space" and exhibit "genetic" goal orientation embedded in their structure. During training, ANNs acquire "unconscious" goal orientation, akin to conditional reflexes in living organisms. Despite their narrow specialization, ANNs have been applied across various domains of human activity, often outperforming humans in specific tasks [4].

Strategic applications of neural networks include information perception tasks, such as search, detection, recognition, and scene analysis. These tasks overlap significantly with Big Data and Data Mining technologies [5]. Neural networks are particularly effective in pre-semantic information processing within complex technical systems, addressing challenges that traditional methods often fail to resolve.

However, the application of ANNs in technical systems is often constrained by legal and practical limitations. Neural networks cannot always assume responsibility in critical decision-making scenarios, and their pattern libraries may be insufficient for complex situations. Training ANNs can be accelerated using advanced methods, such as the Kullback–Leibler divergence. For example, a system based on the quality assessment method proposed in [6], enhanced with a neural network trained using this measure, efficiently detects anomalous patterns while minimizing energy costs and optimizing performance.

The combinatorial capabilities of neural networks are vast. While projects like Blue Brain Project and Human Brain Project aim to simulate the human brain’s structure and dynamics, current neural networks still lack the unique combinatorial and adaptive properties of the human brain, which contains approximately 10^11 neurons and 10^15 synapses. Nevertheless, ANNs have the potential to evolve into self-replicating systems. For instance, Google's AutoML Vision demonstrates a system capable of generating optimized neural networks that interact through technologies such as Service-Oriented Architecture (SOA).

As neural networks continue to develop, their integration with advanced technologies like edge computing and decentralized networks will significantly expand their potential applications. These include fields such as healthcare, education, and autonomous systems, enabling smarter, more efficient systems capable of adapting to dynamic environments.

Experimental Study: Anomaly Detection with Neural Networks

To illustrate the practical application of neural networks in LDS, we conducted an experiment on anomaly detection in sensor-based IoT systems. The objective was to train an artificial neural network to identify anomalous readings in a dataset collected from industrial sensors.

Methodology: We used a dataset containing sensor readings over an extended period, labeled as either normal or anomalous. A deep learning model based on a convolutional neural network (CNN) and a recurrent neural network (RNN) was implemented to detect anomalies. The model was trained on historical data, using the Kullback–Leibler divergence method to optimize the classification process.

Results: The trained model achieved an accuracy of 94.3% in detecting anomalies, outperforming traditional statistical methods such as Gaussian distribution analysis. Additionally, the system exhibited robustness in handling noise and missing data, demonstrating the effectiveness of neural networks in complex technical environments.

Discussion: The experiment confirmed that neural networks are well-suited for real-time anomaly detection in LDS. The model's ability to adapt to dynamic conditions and improve its accuracy over time suggests its potential integration into industrial monitoring systems to enhance predictive maintenance and operational efficiency.

As neural networks continue to develop, their integration with advanced technologies like edge computing and decentralized networks will significantly expand their potential applications. These include fields such as healthcare, education, and autonomous systems, enabling smarter, more efficient systems capable of adapting to dynamic environments.

References:

Shilin, L.Y., Navrotsky, A.A., & Strigalev, L.S. (2017). Semantic Information Processing Technologies in Education. In *BIG DATA and Predictive Analytics* (pp. 181–183). Minsk: BSUIR.

Strigalev, L.S. (2008). Economic and Energy Aspects of Information Technologies. In *International Conference Proceedings* (pp. 257–260). Minsk: Paradox.

Strigalev, L.S., & German, O.V. (2011). Methodological Aspects of IT-Specialist Training. In *Information Technologies and Systems* (pp. 199–200). Minsk: BSUIR.

Nikolenko, S., Kadurin, A., & Arkhangelskaya, E. (2018). *Deep Learning: Immersion into Neural Networks*. St. Petersburg: Piter.

Han, J., Kamber, M., & Pei, J. (2011). *Data Mining: Concepts and Techniques* (3rd ed.). Morgan Kaufmann, pp. 233–245.

Bishop, C.M. (2006). *Pattern Recognition and Machine Learning*. Springer, pp. 185–190.

OʻZBEKISTONDA MUSTAQILLIK YILLARIDA ZIYORAT TURIZIMI

Tuxtamirzayeva Nozima Murodjon qizi

Yangi Asr Universiteti 1-kurs magistratura Tarix yo'nalishi talabasi

Annotatsiya: Maqolada Oʻzbekiston mustaqilligi yillarida ziyorat turizmining rivojlanishi, uning iqtisodiy va madaniy jihatlari hamda mamlakatdagi diniy va tarixiy merosning ahamiyati tahlil qilinadi. Ziyorat turizmi Oʻzbekistonda faqat iqtisodiy foyda keltiribgina qolmay, balki mamlakatning madaniy va diniy boyliklarini saqlash, targ‘ib qilish va xalqaro miqyosda tanitishda muhim rol o‘ynaydi. Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlarning tarixiy obidalarining saqlanishi va ziyoratchilarni jalb qilish orqali turizm sohasining iqtisodiy rivojlanishiga yordam beriladi. Shuningdek, ziyorat turizmi orqali O‘zbekistonning diniy va madaniy merosi butun dunyoga tanitilib, xalqaro obro‘-e'tiborini oshirishga xizmat qiladi.

Kalit so'zlar: Oʻzbekiston, mustaqillik, ziyorat turizmi, iqtisodiy rivojlanish, madaniy meros, diniy turizm, tarixiy obidalar, Samarqand, Buxoro, Xiva, turizm infratuzilmasi, xalqaro turizm, madaniy an'alar, diniy erkinlik, sayyohlar.

Asosiy qism

Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyin, mamlakatda turizm sohasida katta o'zgarishlar yuz berdi. Ayniqsa, ziyorat turizimi sohasida sezilarli o‘sish kuzatildi. Ziyorat turizimi nafaqat iqtisodiy jihatdan foydali, balki madaniy va diniy an'analarni saqlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekistonning boy diniy va tarixiy merosi, o'ziga xos arxitektura yodgorliklari va muqaddas joylari ziyorat turizmi rivojlanishiga zamin yaratdi.

Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda ziyorat turizmining rivojlanishi uchun bir qancha omillar muhim rol o‘ynadi. Mamlakatda diniy erkinlikning ta’minlanishi, tarixiy va madaniy obidalarining saqlanishi va yaxshilanishi, xalqaro turizm bozorida Oʻzbekistonning maqsadga muvofiq targ‘iboti ushbu turizm sohasi uchun katta imkoniyatlar yaratdi.

Oʻzbekistonning Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlari asrlar davomida islom olamining markazlari hisoblangan. Bu shaharlarda joylashgan tarixiy masjidlar, madrasalar, maqbaralar va boshqa muqaddas joylar ziyoratchilarni jalb etmoqda. Ayniqsa, Amir Temur va uning avlodlari, shuningdek, islom olamining yetakchi ulamosi bo‘lgan Ibn Sino, Imom Buxoriy kabi shaxslarning qabrlari ziyorat qilish uchun muhim joylardir.

Samarqanddagi Registon maydoni, Buxorodagi Kalyan masjidi, Xivadagi Ichan-Qala kabi obidalar faqat tarixiy jihatdan emas, balki diniy ahamiyatga ega joylar sifatida ham ziyorat qilish uchun mashhur. Bu hududlar nafaqat Oʻzbekistonning, balki butun islom dunyosining diqqat markaziga aylangan. Diniy an'analarning saqlanishi va madaniy yodgorliklarning restavratsiyasi ziyoratchilar uchun qulay sharoit yaratgan.

Shuningdek, Oʻzbekistonda ziyorat turizmi rivojlanishiga alohida e’tibor qaratilgan. Diniy sayohatlar uchun maxsus paketlar, yo‘nalishlar va xizmatlar tashkil etilgan. Ziyorat turizmi uchun turli tashkilotlar va mahalliy muassasalar birgalikda ishlashni yo‘lga qo‘ygan. Masalan, ziyoratchilar uchun yo‘nalishlarni belgilash, yirik transport va xizmat ko‘rsatish inshootlarini qurish, xavfsizlikni ta'minlash bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilgan.

Shu bilan birga, ziyorat turizmi faqat musulmonlar uchun emas, balki boshqa dinlar vakillari uchun ham o‘rganishga va tadqiqot qilishga qiziqarli bo‘lishi mumkin. Oʻzbekistondagi ziyorat joylari, o‘zining boy tarixiy va diniy merosi bilan, dunyo turizmi xaritasida muhim o‘rin egallaydi.

Ziyorat turizmining rivojlanishi nafaqat iqtisodiy foyda keltirishga, balki Oʻzbekistonning madaniy va diniy merosini saqlashga ham yordam beradi. Bu turizm turi, o‘z navbatida, madaniy almashinuv va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish, shuningdek, mamlakatning global miqyosda tanilishiga xizmat qiladi.

Shunday qilib, ziyorat turizmi Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida o‘sishning asosiy sohalaridan biriga aylangan va bu yo‘nalishdagi rivojlanish davom etishi kutilmoqda. Bu nafaqat O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyatini oshiradi, balki mamlakatning xalqaro obro‘-e'tiborini mustahkamlaydi.

Ziyorat turizmi Oʻzbekistonning iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shmoqda. Ziyoratchilar uchun yo‘l-transport infratuzilmasi yaxshilanmoqda, mehmonxonalar va turistik xizmatlar ko‘rsatilmoqda. Samarqand va Buxoro kabi shaharlar ziyorat turizmi uchun muhim markazlarga aylanishi bilan, bu hududlar iqtisodiy jihatdan yuksalmoqda. Ziyoratchilar tomonidan sarflanayotgan mablag‘lar mamlakat iqtisodiga foyda keltiradi, yangi ish o‘rinlari yaratiladi.

Ziyorat turizmi, shuningdek, mahalliy aholi uchun ham foydalidir. Ziyoratchilarga xizmat ko‘rsatadigan kafe va restoranlar, suvenir do‘konlari, mehmonxonalar va transport kompaniyalari aholi uchun ish o‘rinlari yaratadi va ularning iqtisodiy farovonligini oshiradi. Turizm sohasining rivojlanishi shahar infratuzilmasini yaxshilash, yangilanish va yangiliklar kiritish imkonini beradi.

O‘zbekistonda ziyorat turizmining o‘sishi bilan birga, yerli bizneslar ham yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Masalan, ziyoratchilar uchun maxsus turlar va dasturlarni taklif qiladigan turizm agentliklari tashkil etilmoqda. Bu xizmatlar nafaqat tashrif buyuruvchilarga, balki ularni kutib olish va qo‘llab-quvvatlash uchun mahalliy ishchilarni jalb qiladi. Shuningdek, suvenir savdosi va boshqa tijorat faoliyatlari turizmga bog‘liq ravishda rivojlanmoqda.

Ziyorat turizmi iqtisodiy jihatdan uzoq muddatli foyda keltiradi, chunki bu turizm turi yil davomida faoliyat ko‘rsatishi mumkin, ayniqsa, diniy bayramlar, muqaddas kunlar va boshqa madaniy tadbirlarda ziyorat qiluvchilar soni ortadi. Shuningdek, ushbu turizm turi nafaqat musulmon ziyoratchilarga, balki boshqa diniy va madaniy guruhlarga ham qiziqarli bo‘lishi mumkin, bu esa O‘zbekistonni global turizm xaritasida yanada ko‘proq tanitadi.

Bundan tashqari, ziyorat turizmi mamlakatning xalqaro obro‘-e'tiborini oshiradi va boshqa mamlakatlar bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi. O‘zbekistonda ziyorat turizmi sohasida yaratilgan imkoniyatlar, nafaqat mahalliy iqtisodiyotga, balki global turizm tarmog‘iga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Ziyorat turizmi faqat iqtisodiy foyda keltirmaydi, balki Oʻzbekistonda madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ziyorat joylaridagi tarixiy obidalar, masjidlar va maqbaralar nafaqat musulmonlar, balki turli madaniyatlar va dinlarga mansub sayyohlar uchun ham katta qiziqish uyg‘otadi. Oʻzbekistondagi ziyorat joylari nafaqat diniy e’tiqodlar nuqtai nazaridan, balki arxitektura, san'at va tarixiy merosni o‘rganish uchun ham qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.

Samarqand, Buxoro, Xiva kabi shaharlarda joylashgan obidalar, asrlar davomida islom sivilizatsiyasining markazlari bo‘lib kelgan. Ushbu joylar orqali ziyoratchilar va sayyohlar nafaqat o‘zlarining diniy e’tiqodlariga sodiq qolishadi, balki Oʻzbekistonning boy madaniy merosi bilan tanishib, uning tarixiy ahamiyatini yaxshiroq anglashadi. Masalan, Buxorodagi Imom Buxoriy maqbarasi, Samarqanddagi Shohizinda majmuasi va Xivadagi Ichan-Qala ko‘plab ziyoratchilarni o‘ziga jalb etadi. Har bir obida, o‘zining noyob arxitektura uslubi va tarixi bilan, Oʻzbekistonning madaniy xilma-xilligini aks ettiradi.

Ziyorat turizmi orqali islomiy madaniyatni kengroq tushunish va uni butun dunyoga targ‘ib etish imkoniyati yaratilmoqda. Bu, Oʻzbekistonning diniy va madaniy boyligini dunyoga tanitishga yordam beradi. Ziyorat joylaridagi tarixiy yodgorliklar va arxitektura inshootlari nafaqat o‘zining go‘zalligi bilan, balki chuqur tarixiy va diniy mazmuni bilan ham sayyohlarni o‘ziga jalb etadi. Bunday sayohatlar, o‘z navbatida, global madaniy almashinuvni rivojlantirishga, turli xalqlar o‘rtasida tushunishni mustahkamlashga xizmat qiladi.

Ziyorat turizmining madaniy merosga qo‘shadigan hissasi nafaqat tarixiy obidalarni saqlash va restavratsiya qilishda, balki ularni yangi avlodlarga yetkazishda ham katta ahamiyatga ega. O‘zbekiston hukumati va mahalliy idoralar bu sohada ko‘plab loyihalar amalga oshirgan bo‘lib, diniy va madaniy obidalarni saqlash va ularni ta’mirlash uchun alohida e’tibor qaratishmoqda. Bu, o‘z navbatida, nafaqat ziyorat turizmini rivojlantirish, balki O‘zbekistonning madaniy merosini dunyo miqyosida saqlash va targ‘ib qilish uchun zarurdir.

Shu bilan birga, ziyorat turizmi orqali O‘zbekistonning madaniy va diniy an'analari, xususan, o‘zbek xalqining mehmondo‘stlik, bag‘rikenglik va qadriyatlarni saqlashga bo‘lgan e'tibori dunyo miqyosida yuksak baholanadi. Bu, O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish bilan birga, mamlakatning xalqaro obro‘sini oshirishga xizmat qiladi.

Ziyorat turizmining madaniy merosga qo‘shgan hissasi o‘zining uzoq muddatli ijobiy ta'sirini davom ettiradi. Bu turizm turi, nafaqat O‘zbekistonning madaniy merosini saqlash va targ‘ib qilish, balki mamlakatning turizm industriyasining barqaror rivojlanishini ta'minlashda ham katta rol o‘ynaydi.

Oʻzbekistonning ziyorat turizmi jahonda tobora ko‘proq e'tirof etilmoqda. Mamlakatning islomiy merosi, tarixiy shaxslar va ulug‘ ajdodlarining qabrlari yurtimizni ziyorat qilishni istagan musulmonlar uchun qiziqarli va muhim manzilga aylantiradi. O‘zbekistonning ziyorat turizmi sohasidagi muvaffaqiyatlari, milliy va xalqaro turizm tashkilotlarining hamkorligi, shuningdek, diniy sayohatlar uchun maxsus yo‘nalishlarning yaratilishi O‘zbekistonni dunyo miqyosida tanitadi.

Ziyorat turizmini rivojlantirishning bir qismi sifatida Oʻzbekistonda xalqaro forumlar va ko‘rgazmalar tashkil etilishi ham muhimdir. Bu kabi tadbirlar turizmning jahon bozorida tanilishiga yordam beradi va ziyorat turizmi bo‘yicha mamlakatning global o‘rnini mustahkamlaydi.

Xulosa

Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida ziyorat turizmi sohasining rivojlanishi, mamlakatning diniy va madaniy merosini saqlash va targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynaydi. Bu soha faqat iqtisodiy foyda keltirib qolmay, balki mamlakatning xalqaro obro‘-e'tiborini oshiradi, turizm infratuzilmasini rivojlantiradi, yangi ish o‘rinlarini yaratadi va madaniy an‘analarni saqlab qoladi. Ziyorat turizmi orqali O‘zbekiston dunyo miqyosida o‘zining boy tarixiy, madaniy va diniy merosini namoyish etishda davom etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

Mirzaev, N. (2020). Oʻzbekistonning turizm sanoati: rivojlanish tendensiyalari va istiqbollari. Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qoʻmitasi.

Uzbekistan Tourism Development Committee (2021). Tourism in Uzbekistan: Trends and Development Strategies. Tashkent: Uzbekistan Tourism Agency.

Ismailov, S. (2021). Oʻzbekistonning ziyorat turizmi: tarixiy obidalar va ularning ahamiyati. Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.

Alimov, M. (2020). Oʻzbekistonning ziyorat turizmi va uning madaniy aspektlari. Toshkent: Sharq nashriyoti.

Abdukarimova, D. (2022). Ziyorat turizmi: dunyo tajribasi va Oʻzbekiston tajribasi. Xiva: Xiva turizm instituti nashriyoti.

PRAGMATIK ADABIYOTSHUNOSLIK FAN SOHASI SIFATIDA: MUTOLAA FENOMENOLOGIYASI MISOLIDA

Maxmudjonova Fariza

SamDAQU akadedmik litsey

ingliz tili fani o’qituvchisi

Annotatsiya: Jahon adabiyotshunosligi uchun badiiy matn pragmatikasi bilan bog‘liq ilmiy masalalarning hal etilishi, shuningdek, bu borada amalga oshirilgan tadqiqotlar orasida pragmatik maqsad va xarakatni ifodalash vositalarining badiiy matn poetikasidagi o‘rni va roli, badiiy pragmatik xususiyatlari borasidagi izlanishlar salmoqli o‘rinni egallaydi. SHu sababli hozirda zamonaviy adabiyotshunoslikda badiiy pragmatika hamda uning xossalarining matnda namoyon bo‘lishi masalalarini qiyosiy planda tadqiq etish, har tomonlama chuqur o‘rganishni talab qiladigan muhim ilmiy masalalardan hisoblanadi.

Kalit so’zlar: pragmatic adabikyotshunoslik, mutolaa fenomenologiyasi, semiotika.

O‘zbekistonda ijtimoiy gumanitar fanlar sohasining uzviy tarkibiy qismi bo‘lgan filologiya fanlari borasida aksariyat yangicha izlanishlar, yangiliklar, o‘ziga xos novatorlik so‘nggi yillarda ko‘proq tilshunoslik-lingvistikaga oid bo‘lmoqda. E’tirof etish joizki, nazarimizda, tilshunoslar erishgan yutuqlar, ularning ilmiy kashfiyotlari adbiyotshunoslar tomonidan nisbatan sustroq idrok etilmoqda. Buning oqibatida bir fanning ikki tarmog‘i vakillari tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar orasida uzilish, bo‘shliq paydo bo‘lib qolayotgandek go‘yo. Linvistika ilgarilab ketib, adabiyotshunoslik zamonaviy nazariyalarni idrok etishda, talqin qilishda ikkilanib joyida turib qolayotgandek tuyuladi. Vaholangki, til va adabiyot bir sohaning o‘rganish ob’ekti, shu sababli ham ilmiy tadqiqotlar jarayoni o‘zaro bog‘liq tarzda, uzviy kechmog‘i shart. Yurtimizda adabiyotshunoslik sohasida amalga oshirilgan ko‘pdan ko‘p tadqiqotlar orasida badiiy pragmatikaga oid ishlarning deyarlik yo‘qligi (bitta-ikkita maqola inobatga olinmaganda), pragmatik lingvistika oliy ta’lim tizimida alohida mustaqil fan sifatida o‘qitila boshlanganiga o‘n yillar bo‘lishiga qaramay [1], pragmatik adabiyotshunoslik to‘g‘risida hatto tushunchalar to‘liq shakllanmaganligi yuqoridagi fikrlarimizni dalillaydi hamda bu yo‘nalishida jiddiy izlanishlar zaruratini taqozo qiladi.

Aytilganidek, pragmatika filologiya sohasining alohida mustaqil bo‘limi sifatida dastlab tilshunoslikda shakllandi. Pragmatika tilshunoslikning nisbatan yangidan shakllangan, insonning nutq faoliyatini o’rganishga, bunday faoliyatning maqsadi, mazmuni, ushbu maqsad va mazmunning og‘zaki hamda yozma matnda verbal va noverbal ifodalanish vositalarini, ularning nutq aktidagi o’rnini, kommunikativ ta’sirini, so’zlovchi va tinglovchi nutqidagi turlicha munosabatlarni lisoniy belgilarda ifodalanishini o’rganuvchi fan tarmog‘idir. Lisoniy belgilarining o’ziga xos xususiyatlari haqidagi nazariyalar allaqachonlardan beri mavjud, ammo lisoniy hodisalarni o’rganishga nisbatan pragmatik yondashuv XX asrning 60-70- yillaridan boshlab jadal rivojlana boshlab, bugungi kunga kelib alohida fan tarmog‘iga aylangan bo‘lsa-da, hozirgacha “ilmiy munozaralarga sabab bo’lib kelmoqda” [2].

Pragmatika fanining shakllanishining ilk bosqichlari XIX asr oxirlari va XX asr boshlaridagi Ch. Pirs, U. Djeyms, D.Dyui, Ch. Morris kabi olimlarning falsafiy konsepsiyalariga asoslanadi. Dastlab pragmatika tushunchasi lisoniy vaziyat strukturasini-tarkibini (so’zlovchi va tinglovchi munosabatlari sifatida) dinamik protsessual aspektda o’rganishga bag‘ishlangan semiotik ilmiy tadqiqotlarda qo’llanila boshlandi va «pragmatika» atamasi ilmiy tadqiqotlar nazariyasiga amerikalik olim Charlz Morris tomonidan kiritildi. U S.Pirsning bu boradagi qarashlarini yanada rivojlantirib semiotikani lisoniy belgilarni o’rganuvchi fan sifatida uch bo’limga: lisoniy belgilarning o‘zaro munosabatini o’rganuvchi sintaktika, lisoniy belgilarning ob’ektlarga munosabatini o’rganuvchi semantika va til belgilarining so’zlovchi va tinglovchi munosabatlarini o’rganuvchi pragmatikaga bo’lib o’rganish g‘oyasini ilgari surdi. Bular to‘g‘risida pragmatik lingvistikaga oid tegishli adabiyotlardan ko‘plab ma’lumotlarni olish mumkin...

Shu tarzda G‘arb tilshunosligida, keyinchalik o‘zbek tilshunosligida ham, pragmatikaning lingvistik fan sifatida ajralib chiqishi bilan bir qatorda, xorijda so‘z san’ati - badiiy adabiyot borasidagi izlanishlar asta-sekinlik bilan pragmatik adabiyotshunoslik tomon ham qadam tashladi. Pragmatik adabiyotshunoslik sohasining o‘ziga xos predmeti sifatida matnning o‘zidagi muayyan usullar va figuralar tizimida va real mutolaa amaliyotida voqelanadigan badiiy muloqot-kommunikatsiya xizmat qiladi.

Pragmatik adabiyotshunoslikni badiiy pragmatika va matn pragmatikasi kabi badiiy asar va muayyan matn doirasidagi pragmatik tahlil masalalari bilan shug‘ullanish kabilardan farqlash kerak. Zero, pragmatik adabiyotshunoslik alohida fan sohasi xisoblansa, badiiy pragmatika esa matnning lisoniy xossasini anglatib, matnning pragmatik tahlilida kontekst doirasidagi umumiy va xususiy ma’nolarni tushunish muhim. Ular o‘rtasidagi aloqadorlikni rad etib bo‘lmaydi, ammo shu bilan birga mavjud farqni ham anglash muhimdir.

Rus olimlarining fikrlariga ko‘ra, adabiy matn va uning adresanti o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish so‘nggi yillarda eng ko‘p “toptalgan yolg‘izoyoq so‘qmoqqa aylandi” [3]. Ammo, xalqaro miqyosdagi tadqiqotlar etarli darajadaligi va hatto ko‘pligiga qaramasdan, O‘zbekistonda adabiyotshunoslik pragmatikasi alohida fan sifatida o‘rganilmasdan e’tirof etilmay kelinayotir. Zero, sohaga oid tadqiqotlar etarli emas, barmoq bilan sanarlidir. Bundan tashqari, pragmatik adabiyotshunoslik sohasining shakllanish tarixi, o‘rganish predmeti va sohalari ham hali hamon batafsil va yaxlit tarzda bayon etilmagan. Holbuki, hozirda badiiy muloqot yoki kommunikatsiya pragmatikasi ulkan hajmdagi va fanlararo refleksiyadan iborat. Shu sababli xalqaro miqyosda o‘tkazilgan ko‘plab tadqiqotlar natijasida jamlangan mavjud ma’lumotlar asosida, pragmatik adabiyotshunoslik fanining tarkibiy qismlarini shunday sohalar tashkil etishi e’tirof qilinadi [4]: 1) mutolaa fenomenologiyasi; 2) adabiy vosita ta’siridagi hatti-xarakatlarni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar; 3) badiiy retsepsiyalarning tadrijiy tarixi; 4) hikoyachilikning pragmatik nazariyasi.

Pragmatik adabiyotshunoslik fanining predmeti, maqsad va vazifalari hamda ahamiyati to‘g‘risida istiqbolda ilmiy asoslangan mulohaza yuritish va g‘oyalarni ilgari surish uchun, fanning sanab o‘tilgan sohalaridan birinchisi tavsifiga batafsil to‘xtalamiz.

Mutolaa fenomenologiyasi yoki badiiy idrok fenomenologiyasi tushunchasi, tilshunoslar tili bilan aytganimizda esa paradigmasi, G‘arbiy Yevropa gumanitar tafakkurida XX asrning 60-yillarida – Rolan Bart [“Muallif o‘limi”, 1968] va Mishel Fuko [“Muallif nima o‘zi?”, 1969] kabilarning mashhur asarlarida nazariy jihatdan asoslangan “muallif o‘limi” konsepsiyasining shakllanishi bilan parallel ravishda - faol shakllana boshlaydi.

Mutolaa fenomenologiyasi borasidagi fikrlarimizni davom ettirishdan oldin, pragmatik va kognitiv adabiyotshunoslikning G‘arb ijtimoiy madaniyatshunosligida nazariy asoslarining shakllanishida muhim metodolik vazifani bajargan R.Bartning “muallif o‘limi” g‘oyasi borasidagi O‘zbekistonda to‘rt-besh yil avval kechgan bahsni yodga olish muhim. Zero, yurtimizdagi eng nufuzli nashrlardan bo‘lgan “Sharq yulduzi” jurnali sahifalarida tashkil etilgan ushbu bahsda ishtirok etgan taniqli adabiyotshunoslar, tarjimonlar va yozuvchilarning fikrlari, ushbu g‘oyaning idroki va talqinlari so‘z san’ati nazariyasi bilan bog‘liq bugungi holatni o‘zida yaqqol aks ettirganligi bilan e’tiborga molik [5].

Yurtimizda R.Bart qarashlari borasidagi bahsni boshlab bergan taniqli yozuvchi va adabiyotshunos, hurmatli Ulug‘bek Hamdam ushbu mavzuda bir necha qismdan iborat maqolani yozishining boislariga to‘xtalib, dastlab plagiat-adabiy o‘g‘rilik, ko‘chirmachilik kabi sharmandalik borasidagi voqealarni haqli ravishda qoralaydi. Maqolaning intertekstuallik nazariyasi va adabiy taqlid san’atiga to‘xtaladi, sub’ektiv fikrlarini bayon qiladi.Olim intertekstuallik borasida G‘arb olimlari qarashlari qo‘shilmaydi: “matn muallifi intertekstual o‘yin proeksiya qilinadigan bo‘shliq deb tushuniladi, matnga esa individning maqsadli faoliyati emas, ongsiz tarzda amalga oshuvchi “intertekstual o‘yin” mahsuli sifatida qaraladi. Bu esa badiiy ijodda individuallikni inkor etib, tabiiy ravishda “sub’ekt o‘limi” (Fuko), “avtor o‘limi” (R.Bart) konsepsiyalariga bog‘lanadi” [5]. Olimning bu borada o‘z qarashlari izchillik bilan bayon etiladi, muayyan konsepsiya yaratiladi: “muallifning paydo bo‘lishi ham tabiiy jarayon edi. XX asrga kelib, muallifning “o‘limi” haqida gapirar ekanmiz, demak, biz bu bilan insonning individuallashishining barham topgani haqida bong urayotgan bo‘lib chiqmaymizmi?.. Nahotki? Axir, bu gap “ko‘cha”dagi mavjud haqiqatga zid-ku!.. YOki bu hol tamomila yangi bir jarayondan darakmi?.. Nazarimda, masala shu nuqtai nazardan ham jiddiy tadqiq etilishi kerak.” [5] U.Hamdam maqolasining uchinchi qismida ““muallif o‘limi” masalasi o‘z yo‘lida ko‘plab boshqa yondosh (taqlid, ko‘chirmakashlik, o‘xshab qolish, atayinlik, chalkashlik, ijodiy ta’sirlanish, ta’sir va taqdir, mushtarak sharoit va o‘xshash ijod, an’anani davom ettirish, mushtarak mavzu, mimesis va h.k.) masalalarni ham qamrab olar ekan” ularga ham to‘xtalish zarur deygan fikrdan kelib chiqib, bu hodisalarning sharhiga to‘xtaladi, ma’naviy-estetik xulosalar chiqaradi. Bu xulosalar maqolaning to‘rtinchi qismida yana bir karra mantiqiy chuqurlashtiriladi, boyitiladi. Olimning an’anaviy ijtimoiy-gumanitar adabiyotshunoslik pozitsiyasida turib aytgan fikrlariga qo‘shilish mumkin. To‘g‘ri, o‘zlari aytganlaridek, bahslashish mumkin bo‘lgan o‘rinlari ham yo‘q emas. Ushbu maqoladan so‘ng katta bahsga qo‘shilishgan N.Rahimjonov, M.Maxmudov, H.Boltaboev, Q.Quronov boshqalar ham o‘z fikrlarini bayon qilishadi. Biroq bahs, R.Bart maqolasini asosiy maqsadidan, ta’bir joiz bo‘lsa mantiqidan anchayin chetlashib ketadi. Professor H.Boltaboev ushbu bahsga qo‘shilib, haqli ravishda ta’kidlaganlaridek, “Aslida, R.Bart maqolasi Balzak novellasi haqida ham, intertekstuallik haqida ham emas... Maqola muallifi “yangi tanqid” tarafdorlarining “muallif individi” haqidagi konsepsiyasiga tayanib ish ko‘rishlariga qarshi munaqqidlar diqqatini badiiy matn strukturasiga burmoqchi bo‘lgan. Aytish mumkinki, maqola biz tushungan ma’nodan tashqarida, adibning...hozirgi kunda retseptiv estetika sifatida qabul qilinayotgan professional kitobxon mahorati haqidagi qarashlarni qamrab olganki, “Adabiyotshunoslik lug‘ati”dagi talqinlar ham, R.Bart maqolasi va uni U.Hamdam tomonidan sharhlanishi-yu bundan M.Maxmudovning R.Bart Balzakni tanqid qilgan deb gumon qilib aytgan so‘zlaridan... ancha yiroqda” [6]. Ko‘rganimizdek, yurtimizdagi eng etakchi ustozlarning ba’zilari badiiy matn talqinining yangicha nazariyasiga talqiniga nisbatan turlicha yondoshadilar. Afsuski, uni yaxshi anglab tushunganlar ham, fikrlarini chuqurlashtirmasdan, batafsillikdan cheklanishadi. O‘sha bahs ishtirokchilaridan bo‘lgan muhtaram I.G‘afurov teranlik bilan ta’kidlaganlari bejiz emas: “nazariyada turg‘unlik, tanqidning inqirozi, amaliyotda qanday natijalar ko‘rsatayotganligiga rang-barang, bir-biridan achinarli misollar keltiriladi”[7]. Ustoz bu fikrlarini adabiyotimiz va tanqidchiligimizning bugungi holatiga nisbatan aytganlar albatta. Ammo uni kengroq ma’noda, yangi nazariyalarni to‘g‘ri idrok etish, chuqur anglab zamonaviy milliy adabiyotimiz tadqiqotlariga qo‘llash jihatlaridan talqin etsak ham foydadan holi bo‘lmaydi. Zero, R.Bart o‘sha maqolasining o‘zida muammoning qanchalik muhimligini alohida ta’kidlaydi, keskin urg‘u beradi: “Matn turli tuman madaniyatlardan kelib chiqqan va o‘zaro dialog, parodiya, bahs munosabatlariga kirishuvchi ko‘pdan ko‘p yozuv turlaridan shakllanadi, ammo bu ko‘plik muayyan bir nuqtaga jamlanadi, bu nuqta esa yaqingacha ta’kidlangan muallif bo‘lmasdan, balki o‘quvchidir. O‘quvchi – bu shunday makonki, unda matnni shakllantiruvchi barcha jihatlar oxirgi iqtibosgacha aks etadi... Shu sababli eng yangi yozuvni qandaydir gumanizm nomidan qoralashga urinish, o‘zini inson huquqlari himoyachisi deb riyokorona ko‘rsatish kulgulidir. An’anaviy-mumtoz yo‘nalish tanqidchilarining o‘quvchi-kitobxon bilan hech qachon ishlari bo‘lmagan, ular uchun adabiyotda faqat yozuvchi mavjud edi... Endi biz bilamiz: yozuv (bu erda asar-A.E.) kelajagini ta’minlash uchun, u haqidagi mifni unutish kerak – kitobxonning tug‘ilishi uchun Muallif o‘limi bilan tavon to‘lashga to‘g‘ri kelyapti”.[8, 390 s.]

Kitobxonning mazmun shakllantiruvchilik faoliyatiga mutoalaa fenomenologiyasi doirasida ikki xil qaraladi:

a) matn semantikasini tashkillashtirishga yo‘naltirilgan xarakat sifatida;

b) ekzistensial plandagi semantikani shakllantirishga yo‘nalti-rilgan xarakat sifatida.

Agar birinchi nuqtai nazardan mazmun-ma’no shakllantiruvchi ob’ekt sifatida matn qaralsa, ikkinchisi doirasida – o‘quvchining o‘z vaziyati, bu vaziyatning ma’no mazmuni anglashiladi. Idrok etish aktida bu tarkibiy qismlar (matnni tushunish va o‘zini tushunish) – o‘quvchi ongining intensionalligi-biron ob’ektga yo‘nalganligi sababli – o‘zaro o‘ta mustahkam aloqaga kirishadi. “Biroq retseptivistika ularni nazariy refleksiyaning turlicha predmetlari sifatida farqlaydi, differensiatsiyalaydi”[4]. O‘quvchi faoliyati to‘g‘risidagi nazariy refleksiyaning variantlarini ikki aspektda ham o‘rganib chiqamiz. Birinchi akt o‘quvchi faoliyatini matn semantikasini tashkillashtirishga yo‘naltirilgan xarakat sifatida bayon qilishni nazarda tutadi. Ushbu muammo nazariyasi G.G. Gadamer tomonidan nazariy jihatdan ishlangan bo‘lib, retsepsiyalanish davomida adabiy asar bilan nima sodir bo‘lishini hamda o‘quvchining matn ustida ishlashining mohiyati nimadan iborat ekanligini o‘rganish bilan bog‘liq. Bu masalalar majmui R.Ingarden va Konstansiya maktabi faoliyatidan boshlab tizimli ravishda ishlanadi. Ma’lumki, Ingarden o‘quvchi faoliyatini lisoniy materialni konkretlashtirilishi sifatida tavsiflaydi. Bu akt davomida o‘quvchi semantik jihatdan mavhum o‘rinlarni individual ma’no bilan to‘ldiradi va bu yo‘l bilan badiiy asarning “sxematikligini” engib o‘tadi [4].

Buning oqibatida matn kitobxon ongida “jonli voqelik” tarzida namoyon bo‘ladi. “Adabiy matnning geshtaltini yaratish” va “bunda xayotiyga o‘xshash tasavvurning paydo bo‘lishi” jarayoni har doim “kitobxonni bu voqelikka jalb etish” bilan birga kechadi. Izer bu jarayonni “illyuziyalar shakllanishi” deb ataydi, xususan, kitobxon matnda mazmunan “bo‘m-bo‘sh” ko‘ringan joylarni o‘z tasavvurlari xisobidan “to‘ldiradi”.

Illyuziya-xayoliy tasavvurlarning mutolaa aktida shakllanish jarayonini Izer xayotiy tajribani o‘zlashtirish jarayoniga o‘xshatadi, bu jarayon mexanizmi badiiy matn tomonidan ishga tushiriladi. Shu sababli olim mutolaa jarayonini kitobxon o‘qigan narsalari olami bilan identifikatsiyalash-tenglashtirish tushunchalari doirasida bayon qilishni rad etadi. Uning fikricha, mutolaa jarayonida identifikatsiyalash emas, balki “kitobxon shaxsiyatini sun’iy o‘zgartirish” sodir bo‘ladi, inentifikatsiya-tenglashtirish esa, mutolaa hosilasi, “o‘zgalar tajribasini o‘zlashtirish” mexanizmining bir ko‘rinishidir. “O‘quvchi tomonidan badiiy mazmunning yaratilishi” o‘z-o‘zini yaratish, shaxsiyatni takomillashtirish jarayonidan ajralmasdir: bu jarayon kitobxonga “o‘zligini shakllantirish” va shaxsiy xayotiy tajribasini asoslash uchun yangidan yangi asoslar topish imkoniyatini beradi. V. Izer o‘zining “Der Lesevorgang” asarida shunday yozadi: “Adabiyot bizning, shaklantirilmagan (matn muallifi tomonidan) narsalar orqali shakllanish imkoniyatini beradi” [“Mutolaa jarayoni”, 10, 275 s.].

Kitobxon-o‘quvchi shaxsiyatini shakllantirishda matnning roli nimadan iborat ekanligi masalasiga Pol Reker ham to‘xtaladi. Uning konsepsiyasi doirasida o‘z shaxsiyatini yaratishda kitobxoning faoliyati doimo vositali kechadi, ya’ni unga doim madaniy asori atiqalar, birinchi o‘rinda, nasriy badiiy asarlar katta ta’sir ko‘rsatadi. “O‘zingni tushunish matn oldida o‘zingni tushunishni anglatadi ” deb yozadi P.Riker [11, 87 s.]. Ushbu nazariyaga muvofiq inson o‘zini faqat nasriy-hikoyanavislik usulidagi matnlar bilan aloqaga kirishganida tushunishi mumkin. Yoki bunga faol anglab etishi (kitobxon bo‘lsa), yoki yaratishi, nasriy intrigalarni yozishi (narrativ muallifi bo‘lsa) orqali erishishi mumkin. Bunda Riker hikoyachilik faoliyatini maqsad nuqtai nazaridan uni hosil qilgan sub’ektni anglashga yo‘naltirilgan faoliyat sifatida belgilaydi. Hikoyachilik faoliyatining har qanday shaklidan maqsad (xat, hikoya, mutolaa), Riker fikriga ko‘ra, doimo bir xil – uning sub’ektini (muallifini, hikoyachini yoki o‘quvchini) o‘z-o‘zini anglashga bo‘lgan xarakatdir.

Shu o‘rinda umum e’tirof etayotgan pragmatik adabiyotshunoslik fanining tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan mutolaa fenomenologiyasiga to‘g‘risida batafsil fikrlardan to‘xtalamiz. Nazariyamizda keltirilgan dalillar pragmatik adabiyotshunoslikning tarkibiy qismlaridan birini ilmiy asoslash va ilmiy jihatdan muhimligini ta’kidlash uchun uchun etarli bo‘ldi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

Mirziyoev Sh. Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir mavzusida O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzasi // Xalq so‘zi. 2019 yil, 4-avgust.

4.Апресян Ю.Д. Дейксис в лексике и грамматике и наивная модель

мира// Семиотика и информатика. 1986, вып. 28.-с.5-33.

5. Апресян Ю.Д. Прагматическая информация для толкового словаря

Текст.//Прагматика и проблемы интенсиональности.М.:Ин-т языкознания АН СССР, 1988. - С. 7-44.

6. Арнольд, И.В. Импликация как прием построения текста и предмет

филологического изучения // Вопросы языкознания, 1982.- №4.-С. 83-91.

7. Арутюнова, Н.Д. Истоки, проблемы и категории прагматики. // Новое

в зарубежной лингвистике. М.: Прогресс, 1985. - Вып. XVI: Лингвистическая

прагматика. - С.3-42.

8. Арутюнова, Н.Д. Типы языковых значений: Оценка. Событие. Факт.-

М.: Наука, 1988. - 341 с.

Сафаров Ш.С. Прагмалингвистика. Тошкент, 2008.- 285,б.

EKOLOGIK PEDAGOGIKADA EKOLOGIK ONGNI SHAKLLANTIRISHNING O’ZIGA XOS JIHATLARI

Avazov SH

Toshkent davlat pedagogika universiteti professori

Utebaeva A.D

Nukus davlat pedagogika instituti o’qituvchisi

Annotatsiya. Ekologik pedagogika nuqtai nazaridan ekologik ma’rifatning maqsadi ekologiy shaxsni, keng ma’noda, ekologik madaniyatli shaxs va jamiyatni shakllantirishdan iborat. Ekologiy shaxs - ekologik ongning antropotsentrik emas, balki ekotsentrik turiga ega bo’lgan shaxsdir. Maqolada ekologik ong shakllanishining ayrim o’ziga xos xususiyatlari ochib berilgan.

Kalit so‘zlar: tabiat, ekologiya, atrof-muhit, odam, shaxs, ekologik pedagogika, ekologik fafakkur, ekologik ong, ekologik ong tuzilmasi, ekologik ongning tarkibiy qismlari, ekologik ongning antropotsentrik turi, ekologik ongning ekotsentrik turi, ekotsentrik ekologik ongning o'ziga xos xususiyatlari, ekologik madaniyat.

СПЕЦИФИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ В ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ ПЕДАГОГИКЕ

Авазов Ш

Профессор Ташкентского государственного педагогического университета

Утебаева А.Д.

преподаватель Нукусского государственного педагогического института

Аннотация. С позиции экологической педагогики целью экологического образования является формирование экологичной личности, в широком смысле, экологически культурного человека и общества. Экологичный человек - это человек, обладающий экоцентрическим, а не антропоцентрическим типом экологического сознания. В статье раскрываются некоторые особенности формирования экологического сознания.

Ключевые слова: природа, экология, окружающая среда, человек, личность, экологическая педагогика, экологическое мышление, экологическое сознание, структура экологического сознания, компоненты экологического сознания, антропоцентрический тип экологического сознания, экоцентрический тип экологического сознания, специфические черты экоцентрического экологического сознания, экологическая культура.

SPECIFIC ASPECTS OF THE FORMATION OF ECOLOGICAL CONSCIOUSNESS IN ECOLOGICAL PEDAGOGY

Avazov Sh

professor of Tashkent state pedagogical university

Utebaeva A.D

teacher of Nukus state pedagogical institute

Annotation. From the point of view of ecological pedagogy, the goal of ecological education is to form an eco-friendly personality, in a broad sense, an ecologically cultured person and society. An eco-friendly person is a person who has an ecocentric, rather than an anthropocentric, type of ecological consciousness. The article reveals some features of the formation of ecological consciousness.

Key words: nature, ecology, environment, human, personality, ecological pedagogy, ecological thinking, ecological consciousness, structure of ecological consciousness, components of ecological consciousness, anthropocentric type of ecological consciousness, ecocentric type of ecological consciousness, specific features of ecocentric ecological consciousness, ecological culture.

Ma’lumki, ekologik pedagogika uchta ilmiy fan: odam ekologiyasi, ekologik psixologiya va pedagogika tutashgan joyda paydo bo’lgan. “Ekologik pedagogika - ekologik tarbiyalanganligi, ekologik dunyoqarashi, ekologik ongi, ekologik tafakkuri va ekologik madaniyati bilan tavsiflanadigan ekologiy (beziyon) shaxsni shakllantirish qonuniyatlarini o’rganadigan pedagogika fanining tarmog’i” [1, 77-b.]. Bu pedagogika ko’pincha axloqiy pedagogika deb ham ataladi, chunki uning asosini shaxsning ma’naviy-axloqiy tarbiyasi tashkil qiladi. Odam o’zini Yer sayyorasida tur sifatida saqlab qolish, hayvonot va o’simlik dunyosi uchun ma’naviy javobgarlikni o’z zimmasiga olgan. U yer yuzida o’ziga xos “ma’naviy-axloqiy uyushmalar” yaratishga qodir va shunga undalgan. Ekologik pedagogika yangi ekologik axloqni yuzaga keltiradi. Bu zo’ravonlik qilmaslik, inson salomatligini saqlash va mustahkamlash, sog’lom turmush tarzini shakllantirish pedagogikasidir. Ekologik pedagogika XX asrning ikkinchi yarmida ekologik inqirozlar va halokatlarga, sayyoramiz resurslari cheklanganligiga, inson va tabiatning begonalashuviga javoban vujudga kelgan.

Ekologik pedagogikaning ob’ekti ekologik ma’rifat jarayonidir.

Ekologik pedagogikaning predmeti - bu inson va o’zgaruvchan tabiiy muhit o’rtasidagi optimal o’zaro ta’sir sifatida koevolyutsion (birgalikda) rivojlanish qonuniga asoslangan ekologik bilim, ko’nikma, kompetentsiya va munosabatlarga ega bo’lgan ekologiy shaxsni shakllantirishning dalillari, mexanizmlari va qonuniyatlari hisoblanadi. Boshqacha aytganda, ekologik pedagogikaning predmeti - ekologik ma’rifat (ekologik ta’lim, ekologik tarbiya) hamda ekologik madaniyatni shakllantirishning nazariy va amaliy vazifalarini hal etuvchi ilmiy tadqiqotlar majmuidir.

Ekologik pedagogikaning vazifalari quyidagilardan iborat:

ekologik ma’rifat va ekologik madaniyatning kelgusi holatini bashorat qilish imkonini beradigan qonunlar va qonuniyatlarni aniqlash;

uzluksiz ekologik ma’rifiy tizimni rivojlantirish uchun ob’ektiv tadqiqot metodlarini ishlab chiqish, o’quv-metodik bazani yaratish;

ekologik ma’rifatni va ekologiy shaxsni rivojlantirishning metodologik yondashuvlari va tamoyillarini ishlab chiqish, shuningdek ekologik ma’rifatning yaxlit birlashtiruvchi va tizim yaratuvchi sifatida tutgan o’rnini belgilash;

ta’lim tashkilotlari muhitini ekologiyalashtirish qonuniyatlarini aniqlash.

Ekologik ma’rifatning vazifalari quyidagilardan iborat:

Ekologik bilimlar tizimini shakllantirish. Aniq tabiiy ob’ektlar majmui sifatida megaolam, makroolam va mikrolam haqidagi tasavvurlar tizimi. Jamiyatning moddiy va ma’naviy quvvat manbai sifatida tabiatning ko’p qirrali qadriyatlarini tushunish.

Tabiatga, atrof-muhitga ijobiy, ehtiyotkor va mas’uliyatli ekologik munosabatni shakllantirish. Tabiat, atrof-muhit bilan muloqotda bo’lish ehtiyojlarini shakllantirish.

Ekologik (atrof-muhitni muhofaza qilish) faoliyat ko’nikmalarini shakllantirish. Atrofdagi tabiiy va ijtimoiy muhit bilan o’zaro munosabat strategiyalari va texnologiyalarini o’zlashtirish.

Tabiatdagi tabiiy obektlar va faoliyatni tahlil qilishda muqobil va bashoratli tafakkurni, ekologik ong, ekologik mentalitet va ekologik madaniyatni rivojlantirish.

Ekologik pedagogika nuqtai nazaridan ekologik ma’rifatning, ya’ni ekologik ta’lim va ekologik tarbiyaning maqsadi ekologiy shaxsni, keng ma’noda, ekologik madaniyatli shaxs va jamiyatni shakllantirishdan iborat. Mazkur gapda ikkita termin: “ekologiy” va “ekologik” so’zlari ishtirok etmoqda. Bu terminlar o’rtasida farq bor. Manbalarda keltirilgan dalillar tahliliga ko’ra, “ekologik" termini (inglizcha ecological - ekologik) ma’no jihatidan atrof-muhitga (ekotizimga) ta’sir qiluvchi jarayonlar va hodisalarni, uning tabiiy sifati va odamlar hayotida tutgan o’rni hamda ahamiyatini o’rganadigan ekologiya fani bilan bog’liqdir. Standartlar, o’quv materiallari, darslar, tadbirlar, o’yinlar va shu kabilar ekologik bo’lishi mumkin. “Ekologiy” termini (inglizcha harmless – bezarar) esa tabiatga yoki atrof-muhitga zararli ta’sir ko’rsatmaydigan va ekologik standartlarga mos keladigan, deb tushuniladi. Transport (mashina, avtomobilь, samolyot), ishlab chiqarish, energetika, asbob-uskuna, yoqilg’i va shu kabilar ekologiy bo’lishi mumkin. Shunga asosan, ekologiy shaxs - ekologik ongning antropotsentrik emas, balki ekotsentrik turiga mansub bo’lgan shaxsdir.

Ta’kidlash joizki, antropotsentrik ekologik ong quyida keltirilgan xususiyatlarga egaligi bilan tavsiflanadi:

Odam - eng oliy qadriyat; tabiatdagi qolgan hamma narsa odam uchun foydali bo’lsagina, qadr-qimmatga ega bo’ladi. Tabiat insoniyat mulki deb e’tirof qilinadi va unga insonning huquqi bor, deb hisoblanadi.

Olamning ierarxik manzarasi: piramidaning tepasida odam turadi, bir oz pastda - odam tomonidan va odam uchun yaratilgan narsalar va undan ham pastda - tabiatning turli xil ob’ektlari joylashgan bo’lib, ularning o’rni odamga foydaliligi bilan belgilanadi.

Tabiat bilan o’zaro munosabatda bo’lishdan maqsad u yoki bu foydaga asoslangan ishlab chiqarish, ilmiy va boshqa ehtiyojlarni qondirish, ma’lum bir foydali mahsulotni olish hisoblanadi.

Tabiat bilan o’zaro munosabatlarning tabiati “pragmatik imperativ” (foyda ko’zlangan talab) bilan belgilanadi: odam va insoniyat uchun foydali bo’lgan barcha narsaga ruxsat etilgan.

Tabiat faqat inson manipulyatsiyasi (turli xil taktikalar yordamida harakatlarni amalga oshirish va undan foyda ko’rish) ob’ekti sifatida idrok etiladi.

Axloqiy me’yorlar va qoidalar faqat inson olamida amal qiladi va tabiat olami bilan o’zaro munosabatlarga tatbiq etilmaydi.

Tabiat taraqqiyoti inson taraqqiyotiga bo’ysunishi (xizmat qilishi) kerak bo’lgan jarayon sifatida tasavvur qilinadi [2].

Yuqorida qayd etilganlardan farqli ravishda, ekotsentrik ekologik ong quyida xususiyatlari bilan ajralib turadi:

Inson va tabiatning uyg’un taraqqiyoti eng oliy qadriyat hisoblanadi. Tabiatda odam ishtiroki yoki ta’sirisiz hosil yoki sodir bo’lgan tabiiy mavjudlik foydali yoki foydasiz va hatto odamlar uchun zararli bo’lishidan qat’i nazar, "xuddi shunday" mavjud bo’lish huquqiga ega bo’lgan tabiatan qadr-qimmatli deb tan olinadi. Odam tabiatning egasi (xo’jayini) emas, balki tabiiy uyushma a’zolaridan biridir.

Olamning ierarxik manzarasini inkor qilish (rad etish). Insonning aql-idrokka egaligi qandaydir maxsus imtiyozlarga egalik sifatida e’tirof etilmaydi, aksincha, uning aql-idrokka (mulohaza yuritish qobiliyatiga) ega bo’lishi unga atrofidagi tabiatga nisbatan qo’shimcha vazifalarni yuklaydi. Odamlar (insonlar) olami tabiat olamiga qarama-qarshi emas, ular ikkalasi ham yagona tizimning yaxlit unsurlari hisoblanadi.

Tabiat bilan o’zaro munosabatda bo’lishning bosh maqsadi ham inson ehtiyojlarini, ham tabiiy uyushmalar ehtiyojlarini eng yuqori darajada qondirishdir. “Tabiatga ta’sir” tushunchasi “o’zaro ta’sir” tushunchasi bilan almashtiriladi.

Tabiat bilan o’zaro munosabatlarning xususiyati o’ziga xos “ekologik imperativ" (ekologik talab) bilan belgilanadi: tabiatda mavjud bo’lgan ekologik muvozanatni buzmaydigan narsalarga ruxsat etiladi.

Tabiat va barcha tabiiy narsalar odam bilan o’zaro munosabatlarning to’liq huquqli sub’ekti sifatida qabul qilinadi.

Axloqiy me’yorlar va qoidalar nafaqat odamlar o’rtasidagi, balki tabiat olami bilan o’zaro munosabatlarga ham birdek qo’llaniladi.

Tabiat va inson taraqqiyoti koevolyutsiya (birgalikdagi evolyutsiya) jarayoni, o’zaro manfaatli birlik sifatida tasavvur qilinadi [2].

Bundan kelib chiqadiki, ekologik tafakkur va ongga ega inson tabiat qonunlarini biladi, tabiiy resurslarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’ladi va zararli ta’sirlardan qochib, boshqalarga nisbatan o’z harakatlarini nazorat qila oladi.

Tahlillar shuni ko’rsatdiki, keyingi o’n yilliklarda ekologik ongni shakllantirish, ekologik ta’lim va tarbiyaning psixologik asoslari bo’yicha qator tadqiqotlar olib borilgan (A.L.Vernik, S.D.Deryabo, M.M.Zabrotskiy, E.G.Kobernik, V.S.Krisachenko, I.V.Kryaj, A.M.Levochkina, V.A.Skrebets, M.M.Filonenko, V.A.Yasvin va boshqalar). Respublikamizda ekologik ongni shakllantirishning psixologik va pedagogik jihatlari ma’lum darajada tatqiq qilingan (M.R.Akramov, B.Mahkamov va boshqalar) [3; 4]. Biroq amalga oshirilgan tadqiqotlarda o’quvchi va talaba yoshlarda ekotsentrik ekologik ongni shakllantirish vazifasi qo’yilmagan.

Ekologik ongni uning tuzilmasi va tuzilmaviy tarkibiy qismlarini aniqlamasdan shakllantirish mumkin emas. Ilmiy adabiyotlarda ekologik ongning tarkibiy qismlarini aniqlashga bir necha yondashuvlar mavjud. Xususan, xorijiy mualliflar ekologik ong tuzilmasida quyidagi tarkibiy qismlarni ajratib ko’rsatganlar [5, 303-b.]:

affektiv (asabiy, hayajonli) tarkibiy qism – sub’ektning tabiiy muhit holati haqidagi hissiy-emotsional kechinmasini o’z ichiga oladi;

dispozitsional (ma’lum bir vaziyatlardagi xulqiy hatti-harakatlarga oldindan shakllangan tayyorlik, moyillik) tarkibiy qism – sub’ektning proekologik (atrof-muhitga zararni kamaytirishga qaratilgan yoki unga foydali ta’sir ko’rsatadigan) xatti-harakatlar doirasida o’z samaradorligi haqidagi shaxsiy tasavvurlari majmuini o’z ichiga oladi;

kognitiv (aqliy, bilish bilan bog’liq) tarkibiy qism – sub’ektning ekologik bilimlari, dunyoqarashi va ekoqadriyatlar tizimini birlashtiradi;

faol (intensiv) tarkibiy qism – sub’ektning ekologik harakat va atrof-muhitni muhofaza qilish faoliyati doirasidagi aniq harakatlarini o’z ichiga oladi.

Demak, shaxs ekologik ongining ekotsentrik turi quyidagi uchta asosiy xususiyati bilan tavsiflanadi:

insonning tabiat olamiga psixologik aralashuvi;

tabiiy ob’ektlarni idrok etishning sub’ektiv tabiati;

tabiat olami bilan nopragmatik (foydali natijaga asoslanmagan) o’zaro munosabatga intilishi.

Mos ravishda, xuddi shu xususiyatlar ekologiy shaxsga ham xosdir.

Ma’lumki, hududlar ekologik manzarasini anglash yoki atrof-muhitga ekologik qarash bolalikdan, maktab davridan shakllanib, butun umrga amal qiladi. Odam o’zida allaqachon shakllangan ekologik qarashlarga kamdan-kam shubhalanadi, tabiiyki, unga ishonadi. Afsuski, aksariyat odamlar o’zining ekologik fikrini, o’zi bilib-bilmagan holda, o’ziga qarshi ishlatadi. Agar odam o’z ekologik fikrlarini diqqat bilan tahlil qilsa, ularning aksariyati noto’g’ri yoki cheklangan ekologik qarashlaridan kelib chiqqanligini anglaydi. SHu bois, odam tabiat bilan o’zaro munosabatlarga kirishishga qiynalsa, o’z ekologik qarashlarini qayta ko’rib chiqishi talab etiladi. Xususan, kimdir o’z hayotiy faoliyatida tuproq (er), suv, havo, o’simlik yoki hayvonot dunyosi bilan bog’liq muammolarga to’qnash kelaversa, demak, o’zining ular haqida qanday fikrda ekanligini qayta o’ylab ko’rishi kerak. Masalan, qoraqalpog’istonlik fermer suv taqchilligi sharoitida o’z xo’jaligida suv resursidan amal-taqal foydalanib, shartnoma rejasini arang bajarib, oilasi va o’zini mablag’ bilan ta’minlay oladi, ammo bundan ortig’iga qurbi yetmaydi, deylik. Bunday vaziyatda uning ongiga “mening dalamda hech qachon yetarlicha suv bo’lmaydi”, “suv bo’lmasa, hech qachon yetarlicha pul ham bo’lmaydi” qabilidagi ikki salbiy fikr chuqur o’rnashib olib, unga doimiy ta’sir etadi va oxir-oqibat, u o’ziga-o’zi shu fikrlariga mos bo’lgan hayotiy faoliyatni yaratib oladi va ko’nikadi.

Tajribadan ma’lumki, aksariyat salbiy fikrlar o’ziga o’xshash qarash va xayollarni ergashtirib yuradi. Agar bu fermerning fikrlari obdan tahlil etilsa, unda dalaga suv keltirish va pul topishga to’sqinlik qiluvchi bir qator buzg’unchi fikrlar shakllanganligi ma’lum bo’ladi: “mening dalam kanalning eng oxirida joylashgan, suv kelsa - sug’oraman, bo’lmasa - yo’q”, “suv bemalol keladigan dalalarning bari boshqa fermerlar tomonidan egallab olingan”, “omadli fermerlar xudbin (egoist), men bunday bo’lishni xohlamayman”. Endi bu fikrlar ma’nosiga e’tibor bering: fermerni qanchalik chegaralovchi va kamsituvchi qarashlar! Bunda fermerning omadsizligi yoki dalasiga suv kelishi haqidagi fikrlari ajablanarli emas, balki boy yoki omadli fermer bo’lsam, men ham xudbin bo’lib bo’laman, boshqalarga halaqit beraman, degan fikri bilan o’z ongiga o’zi ta’sir ko’rsatishi mumkin. Boshqa bir misol: boshi kasallikdan chiqmaydigan kishida “hamma joyim og’riydi”, “atrof-muhit ham, ichim ham viruslarga, mikroblarga to’la”, “kasalligim sog’ligimdan kuchli” kabi fikrlar shakllanib, doimo o’z ongiga o’zi ta’sir ko’rsatadi.

Shu sababli har bir kishi o’z botiniy (ichki) ongining maqsadidan doimiy boxabar bo’lishi, unga g’amxo’rlik qilib turishi kerak. Yuqorida ta’kidlangan fikrlardan shunday xulosa chiqarish mumkin: agar odamning ekologik ongida qandaydir noto’g’ri, notinch, salbiy, chegaralangan g’oya o’rnashib qolsa, ekologik ong uni haqiqat deb qabul qiladi va shunga moslashib ishlayveradi, ya’ni odam o’z hayotiy faoliyatida aynan shu ekologik qarashni amalga oshirish choralarini izlaydi. Masalan, agar fermer suv taqchilligiga, omadsizlik va kambag’allik muqarrarligiga ishonsa, uning botiniy ongi butun kuchi va xilma-xil usullar yordamida bu ishonchni ro’yobga chiqarishga harakat qiladi. Boshqacha aytganda, odam asossiz ekologik fikrlarni ongiga singdirib, noqulay holatga tushib qoladiki, bu holat toki uning teskari ishonch hosil qilishiga qadar unga ta’sir o’tkazaveradi.

Botiniy ekologik ong qandaydir bir fikrni qabul qildimi, bas, uning to’g’ri-noto’g’riligidan qat’iy nazar, shu ishonchni oqlovchi fikrlarni ishlab chiqaraveradi. Agar biror odam tabiat yoki uning tarkibiy qismlaridan biri (masalan, tuproq, suv, o’simlik yoki hayvonot turlari) bilan o’zaro munosabat o’rnatish oson ish emas, deb o’ylasa, uning ongga o’rnashgan bu ishonch miyasini mana bunday fikrlar bilan to’ldira boshlaydi: “men hech qachon tabiat bilan o’zaro munosabatga kirisha olmayman”, “o’simlik yoki hayvon bilan munosabat o’rnatish mumkin emas” va hokazo. Hatto odam o’ziga juda yoqadigan birorta o’simlik yoki hayvonga duch kelib qolsa ham uning miyasi: ”bu o’simlik / hayvon men o’ylagandek yaxshi bo’lmasa kerak”, “ovora bo’lishimga arzimaydi, baribir u bilan chiqisha olmayman” kabi asossiz fikrlarni qalashtirib tashlaydi. Boshqacha aytganda, salbiy fikrga qattiq ishongan ekologik ong bu fikrni isbotlovchi, mustahkamlovchi hayotiy misollarni o’ylab, to’plab, barcha ijobiy fikrlarni inkor etaveradi. Demak, miya o’z egasining ekologik qarashlarini tasdiqlab, unga moslashib, atrof-muhitdagi haqiqiy ekologik vaziyatni to’g’ri yoki noto’g’ri aks ettirish qobiliyatiga egadir. Bunday hollarda odam miyasi bu fikrlarni inkor eta olmaydigan isbotlarni topadi va uning butun faoliyati mana shu fikrni isbotlashga qaratiladi. Ikkinchi tomondan, agar odam tabiat bilan o’zaro munosabatga kirishish mumkinligiga yoki sog’ligi tiklanishiga ishonsa, shu zahoti uning miyasi bu fikrlarni isbotlovchi hayotiy dalillarni topa oladi.

Demak, odam qandaydir ekologik muammoga duch kelsa, bunday vaziyatda muammo ham, uning yechimi ham odamning o’zida bo’ladi. Bu gap biroz g’alati tuyulishi mumkin, vaholanki, ichki ziddiyat tashqaridan emas, odamning o’zidan, uning nimaga ishonishidan boshlanadi. Agar odam o’zida shakllangan qat’iy ekologik fikrni, ishonchni o’zgartira olsa, bu shaxs uchun butunlay yangi ekologik qarashlar eshigi ochiladi. Zero, odam tabiat bilan yaqinlashish qiyin ish deb o’ylasa, bu uning tabiat bilan do’stlashishni istamayotganligi, bunga tayyor emasligining tasdig’idir.

Har qanday odamda tabiat bilan yaqinlashish qiyin emasligiga qat’iy ishonch paydo bo’lgach, uning tabiat bilan o’zaro muloqoti, munosabati albatta tiklanadi; balki munosabatlar uyg’unlik darajasida shakllanmas, biroq eng muhimi - odam muammoga o’z munosabatini o’zgartira oladi. Shunda u muammo yo’qligini, uni o’zi keltirib chiqarganligini birdan anglaydi. Nihoyat, odam o’zi yashayotgan muhitda vujudga kelayotgan noqulay ekologik vaziyat uchun o’zi javobgar ekanligini anglab, unga tahliliy yondashadi, o’z ekologik qarashini o’zgartirishi shart ekanligini tan oladi. Demak, odam tabiat bilan maqbul munosabat o’rnatish qiyin masala emasligiga ishonsa, bu iqrorni tasdiqlovchi ko’plab hayotiy dalillarni topadi va ulardan har qanday ekologik vaziyatda o’z maqsadini amalga oshirish uchun unumli foydalanishga urinadi. Bunday urinishlar odam miyasida ijobiy ma’nodagi ekologik e’tiqodni hosil qiladi. Odam o’zining botiniy ekologik ongiga birorta ekologik fikr yoki g’oyani puxta o’rnashtirib, uni barqarorlashtirishga qodir ekanligini tez-tez eslatib turishi kerak. Miya buni uzluksiz qabul qilib turadi, faqat bu fikr yoki g’oyani chuqur his qilgan holda bir necha marta takrorlash talab etiladi.

Odamning miyasi o’zi hosil qilgan odatlari bo’yicha ishlaydi. Agar odam o’z miyasiga cheklangan yoki nomaqbul ekologik qarashlar ildiz otishiga imkon bergan bo’lsa, qa’tiyatlik bilan qilingan sa’y-harakatlar tufayli ularni bartaraf qilishi mumkin. Buning uchun ongdan eski ekologik fikrlar batamom siqib chiqarilishiga qadar yangi ijobiy ekologik fikrlar tez-tez takrorlab turilishi shart. Shu tariqa odam o’z miyasida o’ziga xos ekologik “tozalash” ishlarini o’tkazib, o’zida salbiy ekologik fikrlar bor-yo’qligini doimiy tahlil qilib, aniqlab borishi kerak. Barcha buzgunchi va nomaqbul ekologik fikrlarni, ular ongda chuqur ildiz otib ketgan bo’lsa ham, chiqarib tashlab, yangilariga almashtirish taqozo etiladi,

Yangi ekologik ongning paydo bo’lishi – bu eski, salbiy ekologik fikrlarni miyadan chiqarib tashlashga kuch topish degani. Millionlab odamlar noqulay ekologik vaziyatlarda o’zining hozirgi hayot-faoliyatidan qoniqib yashaydilar, hatto uni qisman o’zgartirishga urinib ham ko’rmaydilar. Shu sababli, har bir kishi o’zida shakllangan, biroq cheklangan ekologik fikrlarga qarshi yangi ijobiy qarashlarni ko’ndalang qo’yib, ularni tez-tez takrorlab, o’z ekologik ongiga qat’iy singdirib borishi lozim. Bu borada birdaniga ko’p narsaga, muvaffaqiyatga erishib bo’lmaydi, biroq odam vaqt o’tishi bilan o’zida juda kuchli ekologik e’tiqod (ishonch) paydo bo’lganligini, tabiat manfaatlariga xizmat qilayotganligini anglaydi.

Turli xil ekologik g’oyalar yosh avlodga ota-onasi, tarbiyachi va o’qituvchi, vaqtli matbuot va televidenie, internet orqali ba’zan to’g’ri, ba’zan boshqacha talqin etilib, uzluksiz qayta-qayta uqtiriladi va ekologik ongda joylashib oladi. Natijada odam o’ziga kerak bo’lgan yoki bo’lmagan juda ko’plab ekologik ma’lumotlar, yo’l-yo’riqlarga ega bo’ladi va ularning mazmuni qanday bo’lsa, ekologik faoliyat ham shundayligicha amalga oshadi.

Xulosa qilib aytganda, ekologik pedagogika uzluksiz ta’lim tizimida ekologiy shaxsni shakllantirishga xizmat qiladigan ekologik ma’rifiy (ta’limiy, tarbiyaviy) jarayonlarni ilmiy-metodik asosda samarali tashkil qilish imkoniyatini yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

Моисеева Л.В. Экологическая педагогика – теоретическая основа уральской научной школы экологического образования // Педагогическое образование в России. – 2015. – № 12. – С. 76-82.

Дерябо С.Д., Ясвин В.А. Экологическая педагогика и психология. Ростов н/Д: Феникс, 1996. - 480 с.

Акрамов М.Р. (2023). Экологик онг шаклланиши пcихологик феномен cифатида: Образование и инновационные исследования / Международный научно-методический журнал, (1), 319-323.

Маҳкамов Б. Меҳнат таълими жараёнида интерфаол усуллар воситасида ўқувчиларда экологик онгни шакллантириш. Пед. фан. номз... дисс. – Т., 2009. -174 с.

Никитин Н.А. Модель формирования экологического сознания студентов вуза в рамках внеурочной деятельности: структура, особенности внедрения в педагогический процесс // Самарский научный вестник. 2022. Т. 11, № 2.- С. 302–309.

THE INFLUENCE OF MATERNAL AGE ON PERINATAL OUTCOMES IN ASSISTED REPRODUCTIVE TECHNOLOGIES: A REVIEW OF CURRENT DATA

Topvoldiyeva Mokhitabon Ravshanjon qizi

Ferghana medical institute of public health master’s student 3-course

Abstract: Modern reproductive trends are characterized by a significant shift in the age of first-time mothers in developed countries. According to the World Health Organization (WHO, 2023), the average age of primiparous women in Europe and North America increased from 24–26 years in the 1980s to 30–32 years by the 2020s. This is due to socio-economic factors such as increased educational levels, career ambitions, changing family models, and access to contraception. However, the biological limitations of female fertility remain unchanged: after 35 years, ovarian reserve declines exponentially, and the risk of chromosomal abnormalities in embryos reaches 50–80% by age 40 [Cimadomo et al., 2022, p. 104].

Assisted reproductive technologies (ART) have become a tool to overcome age-related barriers. According to ESHRE reports (2022), the proportion of women over 40 among IVF patients increased from 12% in 2000 to 28% in 2020 [ESHRE, 2022, p. 85]. However, a successful pregnancy does not guarantee favorable perinatal outcomes. Maternal age is associated with increased risks of gestational complications (preeclampsia, diabetes), preterm birth, and congenital anomalies, raising concerns about the safety of ART for this group of patients [Sacchi et al., 2019, p. 315].

At the same time, the impact of maternal age on offspring health remains a subject of debate. On one hand, technologies such as preimplantation genetic testing (PGT-A) and cryopreservation minimize the risks of chromosomal pathologies. On the other hand, epidemiological studies indicate a persistent link between advanced maternal age and long-term cardiometabolic disorders in children, even with the use of donor oocytes [Chen et al., 2020, p. 415].

The aim of this article is to systematize data on the mechanisms by which maternal age affects perinatal outcomes in ART, assess the effectiveness of current risk-reduction strategies, and identify priority areas for further research. The relevance of the work is emphasized by the need to balance women's reproductive rights with ensuring the safety of offspring in the context of the global trend of "delayed motherhood."

Keywords: maternal age, perinatal outcomes, assisted reproductive technologies, IVF, preeclampsia, gestational diabetes, PGT-A, multiple pregnancy, long-term consequences, cryopreservation, donor oocytes.

ВЛИЯНИЕ ВОЗОАСТА МАТЕРИ НА ПЕРИНАТАЛЬНЫЕ ИСХОДЫ ПРИ ПРИМЕНЕНИИ ВРТ: ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ДАННЫХ

Топволдиева Мохитабон Равшанжон кизи

Ферганский медицинский институт общественного здоровья

магистрантка 3-курса

Введение

Современные тенденции репродуктивного поведения характеризуются значительным смещением возраста первых родов в развитых странах. По данным Всемирной организации здравоохранения (WHO, 2023), средний возраст первородящих женщин в Европе и Северной Америке увеличился с 24–26 лет в 1980-х годах до 30–32 лет к 2020-м. Это связано с социально-экономическими факторами: ростом уровня образования, карьерными амбициями, изменением семейных моделей и доступностью контрацепции. Однако биологические ограничения женской фертильности остаются неизменными: после 35 лет овариальный резерв снижается экспоненциально, а риск анеуплоидий у эмбрионов достигает 50–80% к 40 годам [Cimadomo et al., 2022, с. 104].

Вспомогательные репродуктивные технологии (ВРТ) стали инструментом, позволяющим преодолеть возрастные барьеры. Согласно отчетам ESHRE (2022), доля женщин старше 40 лет среди пациенток ЭКО увеличилась с 12% в 2000 году до 28% в 2020 [ESHRE, 2022, с. 85]. Однако успешное наступление беременности не гарантирует благополучных перинатальных исходов. Возраст матери ассоциирован с повышенными рисками гестационных осложнений (преэклампсия, диабет), преждевременных родов и врожденных аномалий, что ставит под вопрос безопасность ВРТ для этой группы пациенток [Sacchi et al., 2019, с. 315].

При этом влияние возраста матери на здоровье потомства остается предметом дискуссий. С одной стороны, технологии, такие как преимплантационное генетическое тестирование (ПГТ-А) и криоконсервация, минимизируют риски хромосомных патологий. С другой — эпидемиологические исследования указывают на сохраняющуюся связь между поздним материнским возрастом и долгосрочными кардиометаболическими нарушениями у детей, даже при использовании донорских ооцитов [Chen et al., 2020, с. 415].

Цель данной статьи — систематизировать данные о механизмах, через которые возраст матери влияет на перинатальные исходы при применении ВРТ, оценить эффективность современных стратегий снижения рисков и выделить приоритетные направления для дальнейших исследований. Актуальность работы подчеркивается необходимостью баланса между репродуктивными правами женщин и обеспечением безопасности потомства в условиях глобального тренда на «отложенное материнство».

Ключевые слова: возраст матери, перинатальные исходы, вспомогательные репродуктивные технологии, ЭКО, преэклампсия, гестационный диабет, ПГТ-А, многоплодие, долгосрочные последствия, криоконсервация, донорские ооциты.

Материалы и методы исследования

Для систематизации данных о влиянии возраста матери на перинатальные исходы при использовании ВРТ был проведен систематический обзор исследований, опубликованных в период с 2000 по 2023 год. Методология включала следующие этапы:

Источники данных:

o Поиск проводился в базах данных PubMed, Scopus, Cochrane Library и Google Scholar.

o Ключевые слова: «advanced maternal age», «ART outcomes», «IVF pregnancy complications», «perinatal risks», «epigenetics and ART».

Критерии отбора:

o Включены ретроспективные когортные исследования, мета-анализы и рандомизированные контролируемые испытания (РКИ).

o Исключены исследования с выборкой менее 100 пациенток, обзоры без оригинальных данных, статьи на языках, отличных от английского.

Скрининг и анализ:

o Из 850 найденных статей после удаления дубликатов и проверки соответствия критериям отобрано 68 исследований.

o Данные анализировались с акцентом на:

 Частоту гестационных осложнений (преэклампсия, диабет).

 Показатели преждевременных родов и врожденных аномалий.

 Эффективность методов ВРТ (ПГТ-А, криоконсервация) в снижении рисков.

o Статистическая обработка включала расчет относительных рисков (ОР) и доверительных интервалов (ДИ) для оценки значимости различий.

Результаты

Осложнения беременности

• Гестационный диабет: У женщин ≥35 лет, применявших ВРТ, риск развития диабета составил 12–18% против 6–8% у женщин <35 лет (ОР = 2.1; 95% ДИ: 1.8–2.5) (Catalano et al., 2012).

• Преэклампсия: Частота у возрастных пациенток (40+) достигала 15%, что в 3 раза выше, чем в группе <30 лет (ОР = 3.0; 95% ДИ: 2.4–3.7) (Pinborg et al., 2013).

• Многоплодие: Несмотря на стратегию eSET, 20% женщин ≥40 лет сталкивались с многоплодной беременностью из-за необходимости переноса 2–3 эмбрионов для повышения успешности ЭКО (ESHRE, 2022).

Исходы для плода

• Невынашивание: Риск спонтанных абортов у женщин 40–45 лет составил 45–50% против 15% у женщин <35 лет (Nybo Andersen et al., 2000).

• Преждевременные роды: В группе ≥40 лет 22% родов происходили до 37 недель (против 9% в группе <30 лет) (Joseph et al., 2005).

• Врожденные аномалии: Применение ПГТ-А снизило частоту трисомий с 25% до 8% у женщин 38–42 лет (Rubio et al., 2017).

Долгосрочные последствия для детей

• Неврологические нарушения: Риск аутизма у детей, рожденных матерями ≥40 лет, был на 30% выше (ОР = 1.3; 95% ДИ: 1.1–1.5) (Zhu et al., 2021).

• Кардиометаболические риски: У 12% детей от матерей старшего возраста выявлена инсулинорезистентность к 10 годам (Gårevold et al., 2019).

Эффективность методов ВРТ

• ПГТ-А: Повышение частоты живорождений на 20% у женщин 38–41 лет (Rubio et al., 2017).

• Криоконсервация: Снижение риска преэклампсии на 25% при использовании замороженных эмбрионов (Ma et al., 2020).

• Донорские ооциты: Риск анеуплоидий снижался до 5–7% (против 50% при использовании собственных ооцитов у женщин ≥40 лет) (Sauer et al., 2015).

Выводы

Возраст матери — ключевой предиктор рисков:

o Женщины ≥35 лет, применяющие ВРТ, сталкиваются с повышенной частотой гестационного диабета (в 2 раза), преэклампсии (в 3 раза) и преждевременных родов (на 30%).

o Риск врожденных аномалий у потомства остается высоким, но может быть снижен на 60–70% при использовании ПГТ-А.

Эффективность современных технологий:

o Криоконсервация и ПГТ-А улучшают перинатальные исходы, но не устраняют все риски, связанные с возрастом (например, кардиометаболические нарушения у детей).

o Применение донорских ооцитов — оптимальный выбор для женщин ≥42 лет, однако требует этического обсуждения.

Рекомендации для клинической практики:

o Обязательный скрининг на гестационный диабет и преэклампсию у возрастных пациенток.

o Активное внедрение eSET и ПГТ-А для снижения многоплодия и анеуплоидий.

o Долгосрочное наблюдение за детьми, рожденными после ВРТ, с акцентом на неврологическое и метаболическое здоровье.

Список использованной литературы

Catalano, P. M., et al. (2012). "Gestational diabetes mellitus: Pathophysiology and management." American Journal of Obstetrics and Gynecology, 206(4), 221-230.

Cimadomo, D., et al. (2022). "The impact of age on ovarian reserve and ART outcomes." Human Reproduction Update, 28(2), 100-110.

Chen, M., et al. (2020). "Maternal age and long-term cardiometabolic risks in offspring." The Lancet, 396(10259), 1450-1460.

ESHRE (2022). "Assisted Reproductive Technologies and Maternal Age." European Society of Human Reproduction and Embryology, 28(5), 75-85.

Joseph, L., et al. (2005). "Preterm birth in women aged 40 years and older." Journal of Perinatal Medicine, 33(3), 215-220.

Ma, Y., et al. (2020). "The benefits of cryopreservation on pregnancy outcomes." Fertility and Sterility, 113(2), 340-346.

Nybo Andersen, A. M., et al. (2000). "Risk of miscarriage in women of advanced maternal age." Obstetrics & Gynecology, 96(6), 885-889.

Pinborg, A., et al. (2013). "Pregnancy and perinatal outcomes among women aged 40 years or more." Human Reproduction, 28(5), 1351-1357.

Rubio, C., et al. (2017). "The impact of pre-implantation genetic testing for aneuploidy on pregnancy outcomes." Human Reproduction, 32(1), 27-36.

Sauer, M. V., et al. (2015). "The role of oocyte donation in ART." Journal of Assisted Reproduction and Genetics, 32(7), 1045-1051.

Sacchi, L., et al. (2019). "Maternal age and perinatal complications." Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine, 32(3), 315-323.

Zhu, J., et al. (2021). "Neurological outcomes in children born to mothers over 40." Pediatric Neurology, 115, 15-25.