International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
133
HARBIY XIZMATCHILARDA FUQAROLIK KOMPETENSIYASINI
RIVOJLANTIRISHNING O‘ZIGA XOSLIGI
Sobirjonov Shuxrat Saydullayevich
O‘R QK Аkаdemiyаsi o‘qituvchisi
Аnnotаtsiyа
: Mаqolа harbiy xizmatchilarda fuqarolik kompetensiyasini
rivojlantirishning o‘ziga xosligi mаsаlаlаrida so‘z yuritilgan. Maqolada fuqarolik
kompetensiyalarning uslubiyаti, qo‘yilаyotgаn zаmonаviy tаlаblаr, tа’lim mаzmunini
tаkomillаshtirish, metod vа vostаlаrini аmаliyotgа keng joriy etish zаrurаtini
shаkllаntirish keng yoritilgаn.
Kalit so‘zlar
: harbiy xizmatchilar, fuqarolik kompetensiyasi, uslubiyаt,
taraqqiyot, mazmun, zаmonаviy tаlаblаr, vosita.
Аннотация
: В статье рассматриваются вопросы специфики развития
гражданской компетенции у военнослужащих. В статье широко освещены
методология
гражданских
компетенций,
современные
требования,
совершенствование содержания образования, формирование необходимости
широкого внедрения в практику методов и требований.
Ключевые слова
:
военнослужащие, гражданская компетентность,
методология, прогресс, содержание, современные требования, средствa.
Аbstrаct:
The article discusses the specifics of the development of civilian
competence in military personnel. The article extensively covers the methodology of
civil competencies, modern requirements, improvement of the content of education,
formation of the need for widespread implementation of methods and requirements in
practice.
Key words:
military personnel, civilian competence, methodology, progress,
content, modern requirements, means.
Daraxtning ildizi qanchalik chuqur va tarmoqlangan bo‘lsa, u shunchalik
mustahkam, uning umri shunchalik davomli, hosili esa mo‘l-ko‘l bo‘ladi. Insoniyat
ko‘p ming yillik taraqqiyoti davomida jamiyatni rivojlantirishning ta’lim, ilm va
hunardan samaraliroq vositasini kashf qila olgan emas. Shu sababli ham ta’lim, ilm-
fan har qanday jamiyat, millat va davlatning kelajagini belgilab beradigan, uning
taraqqiyotiga xizmat qiladigan muhim omildir. Mamlakatimizning taraqqiy etgan
mamlakatlar qatoridan o‘rin olishi uchun aholi ta’limini jadallashtirish va uning
samaradorligini
oshirish
maqsadi
ham
ilg‘or
pedagogik
tadbirlardan,
texnologiyalardan keng foydalanishimizni talab etmoqda.
Harbiy xizmatchilarda fuqarolik kompetensiyasini rivojlantirishning o‘ziga
xosligi bo‘yicha manbalar tahlil etilganda fuqarolik kompetensiyasi faoliyatining
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
134
universal xarakteristikasi sifatida rivojlantirish jarayonida ushbu jarayonning qiymati
va tipologik ko‘rsatmalari aniqlanadi. Shaxsni nafaqat o‘z sohasining mutaxassisi,
professionali, balki shaxs, jamoa, jamiyat a’zosi sifatida har tomonlama o‘qitish va
tarbiyalash zarurati kompetensiyaga asoslangan yondashuvning ijtimoiy va
gumanistik asoslarini ifodalaydi.
Mavjud qarashlarga asoslanib va kompetensiyaning ayrim tarkibiy qismlarini
aniqlashning
pedagogik
asoslarini
ko‘rib chiqqan holda, biz fuqarolik
kompetensiyasining tuzilishini shaxsiy hissiy, qiymat va motivatsion, kognitiv,
maqsadli, mazmunli, faollik va natijaviy komponentlar orqali aniqlaymiz.
Harbiy xizmatchining fuqarolik kompetensiyasini rivojlantirish quyidagilarni
o‘z ichiga oladi: asosiy maqsad va qadriyatlarga yo‘naltirilganlik; rag‘batlantirishni
yaratish ta’lim sohasida; an’anaviy va innovatsion usul va uslublardan kompleks
foydalanish; shaxsning va o‘quv guruhi xodimlarining qadriyat yo‘nalishlarini
hisobga olish; ta’limning asosiy e’tiborini harbiy kadrlar tayyorlash bo‘yicha davlat
buyurtmasini bajarish; harbiy xizmatchining fuqarolik malakasini rivojlantirishga
hissa qo‘shadigan o‘zaro bog‘langan bloklar – yaqin o‘zaro ta’sir va o‘zaro aloqada
bo‘lgan tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olgan holda harbiy xizmatchining harbiy kasbiy
tayyorgarligini tashkil etish modeli.
Harbiy xizmatchilarining fuqarolik kompetensiyasini shakllantirish jarayoni
maqsadli, mazmunli, diagnostik va samarali modullardan iborat modelni taqdim etadi.
Model o‘zining mazmunli jihatida quyidagilarni aks ettiradi:
a) harbiy xizmatchilarning kerakli fazilatlarni rivojlantirishga maqsadli modul
qiymatsemantik yo‘nalishi;
b) harbiy xizmatchilarda o‘rganiladigan fazilatlarni rivojlantirishning mazmunli
asoslari (kontent moduli);
v) harbiy xizmatchilarning fuqarolik vakolatlari tarkibiy qismlarini rivojlantirish
samaradorligini baholash.
Jarayon quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: rag‘batlantiruvchi, mazmunli,
amaliy. Birinchi rag‘batlantiruvchi bosqichda harbiy xizmatchilar maxsus ta’lim
maydoniga botiriladi. Harbiy xizmatchilarda zarur ma’lumotlarni idrok etishga
yo‘naltiruvchi va o‘rganilayotgan muammoga ijobiy munosabatni shakllantiradigan
interfaol seminar alohida ahamiyatga ega. Ikkinchi substantiv bosqichda fuqarolik
pozitsiyasining rivojlanishi sodir bo‘ladi. Uchinchi amaliy bosqichda nazariy modelni
amalga oshirish natijalarini umumlashtirish ko‘zda tutilgan.
Harbiy xizmatchilarining fuqarolik kompetensiyasini rivojlantirish modelini
amalga oshirish samaradorligi pedagogik vositalarni tanlash bilan ta’minlanadi:
tashkiliy va mazmunli shartlarga muvofiqligi va pedagogik vositalar va
texnologiyalar majmuasidan foydalanish: interaktiv seminar, “Men kelajak harbiy
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
135
xizmatchiman” munozara klubi, “Men – O‘zbekiston fuqarosiman” fakultativ kursi,
axborot, dialog va loyihalash texnologiyalari.
Tashkiliy shartlar barcha bosqichlarda faoliyatni ta’minlash uchun pedagogik
sharoitlarni hisobga olishni o‘z ichiga oladi.
Mazmun – pedagogik eksperimentni ilmiy, uslubiy va axborot bilan ta’minlash
tizimini yaratish, harbiy xizmatchilarning o‘quv jarayonining subyektlari sifatidagi
faoliyatida ehtiyojlarini rivojlantirish mexanizmlaridan foydalanish.
Fuqarolik kompetensiyasi modelining faoliyati ma’lum tamoyillarga asoslanadi.
Biz prinsiplarning ikkita guruhini ajratamiz:
1) faoliyatni tashkil etish tamoyillari o‘qitish, ong va faoliyat muammolari,
tizimli va izchil, uzluksiz va to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa va materialning qurilishi
va mazmuni, harbiy ta’lim mazmunining mosligi, nazariya va amaliyotning birligi,
vizualizatsiya, o‘qitishning mavjudligi, fuqarolik. Ushbu tamoyillar harbiy xizmatchilarda
fuqarolik kompetensiyalarini rivojlantirish jarayonida bir-biri bilan o‘zaro ta’sir qilish
uchun mo‘ljallangan. Barcha tamoyillar fuqarolik kompetensiyasini rivojlantirishning har
bir bosqichida aniq namoyon bo‘ladi, birbirini to‘ldiradi va mustahkamlaydi.
Fuqarolik kompetensiyasini rivojlantirishning o‘ziga xosligi qo‘yidagilardan
iborat: muloqot va samarali birgalikdagi faoliyatga asoslangan ta’lim yo‘nalishini
ta’minlash; motivatsiyani faollashtirish va ularning aks ettiruvchi holatga o‘tishini
rag‘batlantirish asosida harbiy xizmatchilarning fuqarolik kompetensiyasini
rivojlantirish jarayonini birlashtirish; fuqarolik kompetensiyasining uslubiy va texnologik
vositasi sifatida interfaol ta’lim texnologiyasidan foydalanish.
Kompetensiyani rivojlantirish ushbu jarayonni rejalashtirish, tashkil etish,
nazorat qilish va resurs bazasini ta’minlash asosida boshqarishni o‘z ichiga oladi.
Fuqarolik
kompetensiyasini
rivojlantirishda
yuqori
natijaga
yuqorida
tavsiflangan barcha bloklarning belgilangan pedagogik shartlar kontekstida to‘liq
ishlashi orqali erishiladi.
O‘quv jarayonida elektron o‘quv dasturlari, elektron o‘quv qo‘llanmalari,
telekommunikatsiyalar, mahalliy va oliy ta’lim tashkilotlararo elektron tarmoqlardan
foydalanish, bo‘limlar o‘rtasidagi global internet tarmog‘i orqali o‘zaro aloqalar
o‘quv jarayonini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish imkonini beradi, bu esa, harbiy
xizmatchilarning malaka oshirishga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi.
Ta’lim va ishlab chiqarishni integratsiyalashuviga asoslangan harbiy
xizmatchilarning fuqarolik tayyorgarligini tashkil etish modeli, pirovardida,
zamonaviy malakali kelajak harbiy xizmatchini shakllantirish imkonini beradi.
Harbiy xizmatchilarda fuqarolik kompetensiyasini rivojlantirish modeli biz
o‘rganayotgan muammo bo‘yicha asosiy qoidalarni o‘z ichiga oladi. Ular orasida:
vazifalar, mezonlar, funksiyalar, pedagogik jarayon, innovatsion texnologiyalar,
usullar, vositalar, shakl va yondashuvlar.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
136
Ta’lim va tarbiya usullarini to‘g‘ri tanlash zarurati fuqarolik kompetensiyasini
rivojlantirish jarayonining samaradorligini belgilaydi. Bunday usullarga quyidagilar
kiradi: ishontirish va tushuntirish, ijobiy misol, muammoli vaziyatlar va muvaffaqiyat
holatlari, nizolarni tahlil qilish xulq-atvor va qaror qabul qilish uslublari, mazmunli
dialog, suhbat, rolli o‘yinlar, jamoaviy ijodiy ish usullari va boshqalar. Bu yerda
fuqarolik haqidagi suhbatning mafkuraviy hamfikrlar jamoasining suhbati sifatidagi
o‘rni muhim. Suhbatning asosiy maqsadi harbiy xizmatchilarda ishtiyoqni
uyg‘otishdir, bu intilishga aylantirilishi va hayotda sizning maqsadlaringizga erishish
muhimligi haqidagi fikrlarga olib kelishi kerak.
Xulosa
qilib
aytilganda
shuni
ta’kidlashimiz mumkinki, fuqarolik
kompetensiyasini rivojlantirishda harbiy xizmatchilarning bilimlari, fazilatlari,
ko‘nikmalari va qadriyatlarini rivojlantirishga qaratilgan ta’lim va tarbiya usullarini
optimal tanlash muhim ahamiyatga ega. Bunday usullarni shakllarini aniqlash
zamonaviy harbiy ta’limning eng muhim vazifalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabrdagi “O‘zbekiston
Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni // PF-5847-son.
2.
Равен Дж. Компетентность в современном обществе: выявление,
развитие и реализaция .// - М., «Когито-Центр», 2002. – 256-266 с.
3.
Quronov M. Milliy tarbiya/ Respublika ma’naviyat va ma’rifat kengashi.
Milliy g‘oya va mafkura ilmiy-amaliy markazi. –T.: Ma’naviyat, 2007
