International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
137
ZIYORAT TURIZMINI RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLI YO‘LLARI
Odilbekova Muxtasarxon Iqboljon qizi
TDIU magistratura talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ziyorat turizmini istiqbolli yo‘llariti yoritilib
berilgan. Musulmon ziyoratchilar uchun qanday qulayliklar yaratish ularning ziyorat
qilishlarida hech qanday to‘siqlar bo‘lmasligi uchun nimalarga e’tibor qaratish
kerakligi batafsil bayon e’tilgan. Maqolada yurtimizda ziyorat turizmini
rivojlantirishda islom dining ahamiyati haqida ham ma’lumotlar berib o‘tilgan.
Yurtimizda ziyorat turizmini rivojlantirish uchun takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
ziyorat turizmi, diniy turizm, islomiy turizm, ziyorat, ziyoratgoh.
Introduction:
Ziyorat turizmi turli din vakillarining ziyorat sayohatlari majmuidir. An'anaga
ko'ra, u diniy maqsadlarda ziyorat qilish uchun qo'llaniladi, ammo bu ziyoratchi
uchun alohida ahamiyatga ega bo'lgan dunyoviy sayohatga ham ishora qilishi
mumkin. Ziyorat turizmining ahamiyatini ikki xususiyatga ko‘ra asoslash mumkin:
•
Ziyorat turizmi ziyoratgoh uchun qanchalik muhim.
•
Ziyoratchilar uchun ziyorat turizmi qanchalik muhim?
Ziyorat ham ko‘pchilik uchun og‘ir damlarda ma’naviy ozuqa olish
imkoniyatidir. Odamlar diniy ma'rifatni his qilish uchun ma'lum manzillarga sayohat
qilishadi. Ko'pincha uzoq va ba'zan qiyin bo'lgan sayohat odamlar uchun fikr yuritish
uchun imkoniyatdir. Ziyoratlar din bilan munosabatlarni chuqurlashtirishning bir
usuli bo'lishi mumkin. Bu, albatta, sizning e'tiqodga qanchalik sodiq ekanligingizni
ko'rsatishning bir usuli, shuningdek, bu dinning o'zi haqida ko'proq ma'lumot olish
imkoniyatidir. Sayohat shakli sifatida ziyorat odamlarga muqaddas joylarni ziyorat
qilish imkonini beradi. Diniy maqsadlarda sayohat qiluvchi sayohatchi - muqaddas
joylar va diniy markazlarni ziyorat qilish uchun olti oydan ortiq bo'lmagan muddatga
doimiy yashash mamlakatidan tashqariga chiqqan shaxs. Diniy turizm deganda
muqaddas joylarga va diniy markazlarga odatdagi muhitdan tashqarida sayohat
qiluvchi sayohatchilarga xizmat ko'rsatish va ularning ehtiyojlarini qondirish bilan
bog'liq faoliyat tushunilishi kerak. O‘zbekistonning ko‘p asrlik tarixi hamda islom,
xristian va budda dinlari bilan bog‘liq madaniy meros obyektlari ziyorat turizmini
rivojlantirish uchun katta salohiyatga ega ekanligidan dalolat beradi. Vatanimiz
hududida dunyoga mashhur qadamjo va ziyoratgohlar borki, ularni ziyorat qilish
islom dinida alohida ahamiyat kasb etadi. Bu esa, o‘z navbatida, ziyorat turizmini
yanada rivojlantirish orqali yurtimizning turizm salohiyatini yuksaltirish imkonini
beradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
138
Methods: Bugungi kunda yurtimizda jami 7476 ta moddiy madaniy meros
obyekti davlat muhofazasiga olingan bo‘lib, shundan 4308 tasi arxeologiya, 2079 tasi
arxitektura va 694 tasi monumental san’at yodgorligi, 395 tasi esa diqqatga sazovor
joy sanaladi. Yodgorliklarning 75% dan ortig‘i respublikaning markaziy turistik
shaharlarida joylashgan. Turistik rekreatsion obyektlarning 114 tasi Toshkent
shahrida, 118 tasi Samarqandda, 201 tasi Buxoroda va 310 tasi Xiva shahrida
joylashgan bo‘lib, hozirgi kunda bu turistik resurslarning 3/1 qismigina turizm
sohasida faoliyat ko‘rsatmoqda, qolganlari esa turistik infratuzilmaning shakllanishi
va yangi turmahsulotlar tayyorlashni talab etadi. Jumladan, 2020-yil 24-yanvar kuni
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasida ham
yurtimizda 8000 ga yaqin madaniy meros obyektlari mavjud bo‘lib, turizm
marshrutlariga uning atigi 500 nafari kiritilgani tanqidiy ta’kidlab o‘tildi [3].
So‘nggi yillarda mamlakatimizda ziyorat turizmini rivojlantirish borasida jadal
islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning “O‘zbekiston Respublikasida ichki va ziyorat turizmini yanada
rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 9-fevraldagi PF-6165-son
Farmoni hamda mazkur farmon ijrosini ta’minlash maqsadida Vazirlar
Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasida ichki va ziyorat turizmini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” [2] 2021-yil 24-fevraldagi 100-son
Qarorining qabul qilinishi muhim ahamiyatga ega. Ushbu farmon va qarorlarda
yurtimizda nafaqat islom dini bilan bog‘liq turizm obyektlari, balki turli xil dinlarga
va madaniy, tarixiy, me’moriy, arxeologik ahamiyatga ega ziyorat maskanlariga
xorijiy hamda mahalliy ziyoratchilarni jalb qilish nazarda tutilgan [1].
Hozirgi kunda ziyorat turizmiga katta e’tibor qaratilmoqda, chunki islom tarixiy
jihatdan diniy ahamiyatga ega bo‘lgan sayohatlarning ayrim iqtisodiy va ijtimoiy
vazifasini qamrab olgan. Islom dinida haj, umra va ziyorat tushunchalari mavjud
bo‘lib, o‘ziga xos jihatlari bilan farqlanadi. Jumladan, haj va umra diniy ibodat
bo‘lib, ularni aniq, belgilangan tartibga rioya etgan holda amalga oshirish talab
etiladi. Shu sababli haj va umra turizm yoki ziyorat tushunchasi hamda turizm
obyekti maskanlarini ziyorat qilish bilan tenglashtirilmaydi. Haj ma’lum geografik
doirada, ya’ni Saudiya Arabistoni qirolligidagi Makka va Madinaga qadar bo‘lgan
hududda amalga oshiriladigan faoliyatdir. Haj – unga qodir bo‘lgan musulmonlar
uchun farz amal bo‘lib, Zulhijja oyining 9- va 10- kunlarida (hijriy yilning oxirgi
oyida) amalga oshiriladi. Umra esa butun yil davomida bajarilishi mumkin bo‘lgan
ziyoratdir.
Mazkur safarlarda qatnashayotgan musulmonlar odob-axloq, muayyan bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari darkor, chunki haj va umrada axloqsizlik harakatlari va
tortishuvlar bo‘lmasligi lozim. Bu safarlar islom dinidagi eng sharafli va ulug‘
amallar hisoblanadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
139
Islom dinida ziyorat turizmi musulmonlar tomonidan amalga oshiriladigan
sayyohlik safarlarida, ularning diniy, ma’naviy qadriyatlarini inobatga olgan holda
xizmatlarni taqdim etishni o‘z ichiga oladi. Mutaxassislarning fikrlariga ko‘ra, ziyorat
turizmi bu diniy va dam olish turizmini birlashtiradigan sayohatning bir turidir.
Musulmonlar dunyo bo‘ylab turli maqsadlarda tarixiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan
turistik faoliyat turlarini amalga oshiradilar. Sayohat mobaynida musulmonlar
kundalik turmush tarzining ajralmas bir qismi, ya’ni ularning e’tiqodiga mos
keladigan xizmatlarni taqdim etish, ibodat qilish uchun sharoit yaratilganligi muhim
ahamiyatga egadir. Shubhasiz, musulmonlar ma’lum bir joylarga sayohat qilganlarida
ularning diniy e’tiqodlari ushbu maskanlardagi xatti- harakatlari va munosabatlariga
ta’sir qiladi.
Bugungi kunda ziyorat turizmi, diniy turizm, islomiy turizm kabi atamalar ilmiy
adabiyotlar hamda kundalik hayotda keng qo‘llanmoqda. Ziyorat turizmi, diniy
turizm keng qamrovli tushunchalar bo‘lib, turli xil din vakillarining diniy
maqsadlardagi sayohatini anglatsa, islom turizmi aynan musulmonlarning sayohatini
qamrab oluvchi tushuncha hisoblanadi. Jumladan, ilk bor islomiy turizm atamasi
2000-yilda Islom hamkorlik tashkilotining yig‘ilishida muhokama qilingan. Ushbu
yig‘ilish ishtirokchilari islomiy mamlakatlar bo‘ylab daromad olish va mamlakatlarni
rivojlantirish maqsadida sayohat qilish g‘oyasini taklif qilganlar.
Musulmonlar ziyorat turizmida asosan islom dini bilan bog‘liq obyektlar
bo‘ylab sayohatlarni, turlarni amalga oshiradi. Ziyorat turizmi musulmon
sayyohlarning jismoniy, ijtimoiy va ma’naviy qoniqishi hamda Allohga bo‘lgan
ishonchni oshirishga xizmat qiladigan turistik faoliyatlardan biri hisoblanadi. Ziyorat
turizmi sayohatchini buyuk va ezgu maqsadlar sari chorlaydi. Sayohatning maqsadi
turlicha bo‘lishi mumkin, ya’ni sayohatni ibodat bilan bog‘lash, dunyoqarashni
kengaytirish, insonlarda Allohga va Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning
sunnatlariga nisbatan hurmatni oshirish, shuningdek, Alloh yaratgan mo‘jizalar
haqida o‘ylash va bu buyuk olam go‘zalligidan sayohat orqali bahramand bo‘lish
hamda mavjud ne’matlar uchun shukronalik hissini ifoda etish, qadrlashdir.
Sayohat qilish inson qalbida Allohning yagonaligiga bo‘lgan kuchli ishonchni
shakllantirish uchun juda muhimdir. Sayohat qilish orqali musulmon sayyohlar o‘z
salomatliklari va farovonliklarini yaxshilaydilar, ruhiy zo‘riqishni kamaytiradilar va
Allohning yaratganlari borasida tafakkur qilishdek buyuk ibodat uchun imkon
topadilar. Ziyorat turizmining o‘ziga xos talablaridan biri shundaki, sayohat
davomida islomiy qadriyatlar doirasida zavq olish istagi amalga oshadi. Ziyorat
turizmi xarid qilish, tibbiyot, sport, do‘stlar va qarindoshlarning uylariga tashrif
buyurish kabi tadbirlarni ham qamrab oladi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
140
Bundan tashqari, sayyohlar tashrif buyuradigan maskan, sarf- xarajatlarning
miqdori, sayohat mobaynidagi sayyohning faoliyat turlari va unga hamrohlik qilish
uchun munosib gid tanlash sayohatning sifatiga juda katta ta’sir ko‘rsatadi.
Results and discussion:
Ko‘plab azizlarning qabrlari, qabrlari qayta tiklanib, asl holiga keltirilmoqda.
Ular orasida Bahoviddin Naqshbandiy, G‘ijduvoniy, Imom al-Buxoriy, Maxdumi
A’zam, Shohizinda, Motirudiy, Hakim at-Termiziy, Zangiota kabi aziz avliyo va
imomlar maqbaralari musulmonlar uchun beqiyos, go‘zal ziyoratgoh va ma’naviy
ilhom maskanidir. aylantirildi. Ayniqsa, Imom Al-Buxoriy majmuasini muhim
ziyoratgohga aylantirish xalqaro ahamiyatga ega. Chunki bu ziyoratgoh musulmon
olamida Makka va Madina shaharlaridan keyin eng muhim ziyoratgoh hisoblanadi.
Shu boisdan ham tashrif buyurish uchun qulay shart-sharoit yaratish, ya’ni
infratuzilmani shakllantirish bugungi kunning muhim masalasi sifatida qaralmoqda.
Bu yerda asosiy vazifa xorij fuqarolarining ortiqcha qiyinchiliksiz tashrif buyurishini
ta’minlashdan iborat.
Mustaqillik yillarida davlatimiz tomonidan diniy maskanlarga katta e’tibor
qaratildi. Ulug‘ ajdodlarimiz o‘zlari qo‘nim topgan maskanlarni, ziyoratgohlarni
ta’mirlash, obodonlashtirish, ta’mirlashga jiddiy e’tibor berganliklari bois
Bu 1,5 milliard musulmon dunyosini o'ziga jalb qiladi. Ayni paytda ziyorat
turizmini rivojlantirishni o‘z oldimizga asosiy maqsad qilib olgan ekanmiz, eng
avvalo, mamlakatimizda diniy turizmni hududiy tashkil etish va rivojlantirishga
jiddiy e’tibor qaratish zarur. Xususan, Janubi-Sharqiy Osiyo va G‘arbiy Osiyo
davlatlaridan
ziyoratchilarni
jalb
qilish
uchun
jozibador
infratuzilmani
rivojlantirishimiz kerak. Shu maqsadda har bir viloyat, tuman, qishloq aholisi
tomonidan muqaddas hisoblangan ziyoratgohlarni aniqlash va umumlashtirish,
respublika va viloyatning diniy turistik kartalarini yaratish, ziyoratchilar uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratish maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz., va transport
imkoniyatlarini o'rganish.
Conclusion:
O‘zbekistonda islom dini o‘zining boy tarixi va madaniy merosi tufayli ziyorat
turizmini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda ziyorat turizmi uchun
islom dinining muhimligining bir necha asosiy sabablari:
Tarixiy ahamiyati: Oʻzbekiston islom sivilizatsiyasining uzoq tarixiga ega,
Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlar islom taʼlimoti va madaniyatining koʻzga
koʻringan markazlari hisoblanadi. Bu shaharlarda muhtasham masjidlar, madrasalar
va maqbaralar joylashgan bo‘lib, ziyoratchilar va sayyohlarni o‘ziga tortadi.
Diniy obidalar: O‘zbekistonda ko‘plab muhim islom diniy obidalari joylashgan,
masalan, Samarqanddagi Registon maydoni, Bibixonim masjidi va Shoh-i-Zinda
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
141
nekropoli joylashgan. Bu joylar musulmonlar uchun diniy ahamiyatga ega va butun
dunyodan ziyoratchilarni jalb qiladi.
Madaniy
meros:
Islom
dini
Oʻzbekistonning arxitekturasidan tortib
oshxonasigacha, musiqa va sanʼatigacha boʻlgan madaniy merosiga chuqur taʼsir
koʻrsatdi. Bu madaniy boylik O‘zbekistonning islom tarixi va an’analariga sho‘ng‘ish
istagida bo‘lgan musulmonlar uchun ziyoratgoh sifatidagi joziba bag‘ishlaydi.
Ziyorat yoʻllari: Oʻzbekiston Sharq va Gʻarbni bogʻlagan qadimiy Ipak yoʻli
boʻylab joylashgan. Bu tarixiy savdo yoʻli tovarlar, gʻoyalar va dinlar, jumladan,
islom almashinuvini osonlashtirgan. Bugungi kunda Ipak yo'li bo'ylab ziyorat yo'llari
qadimgi sayohatchilarning izidan qaytishga va muhim diniy obidalarni ziyorat
qilishga qiziqqan musulmon ziyoratchilarni jalb qilmoqda.
Turizm infratuzilmasi: O‘zbekiston o‘zining sayyohlik infratuzilmasiga sarmoya
kiritib, ziyoratchilarning diniy joylarga borishi va diniy tadbirlarda ishtirok etishini
osonlashtirmoqda. Bunga diniy turistlar uchun moʻljallangan turar joy, transport va
qulayliklarni rivojlantirish kiradi.
Madaniy tajribalar: O‘zbekistondagi ziyorat turizmi an’anaviy islomiy
marosimlarda qatnashish, so‘fiylar musiqasi chiqishlarida qatnashish va islomiy
ashyolar va hunarmandchilik buyumlari sotiladigan mahalliy bozorlarni o‘rganish
kabi noyob madaniy tajribalarni taqdim etadi.
Umuman
olganda,
islom
dini
O‘zbekistonda
ziyorat
turizmining
harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib xizmat qiladi va dindor musulmonlar va qiziquvchan
sayohatchilarni mamlakatning boy islom merosi va ma’naviy ahamiyatini
o‘rganishga jalb qiladi.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning PF-5611-son
Farmoni. (2019). “O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”. www.lex.uz –
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning PF-6165-son
Farmoni. (2021). “O‘zbekiston Respublikasida ichki va ziyorat turizmini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. www.lex.uz – https://lex.uz/docs/-5283956
3.
Jafari, J. & Scott, N. (2014). Muslim world and its tourisms. Annals of
Tourism Research, 44, 1-19.
4.
Gladstone, D.L. (2013). From pilgrimage to package tour: Travel and
tourism in the third world.London: Routledge
