International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
160
КЎППАРТИЯВИЙЛИК ТИЗИМИНИНГ ЖАМИЯТНИ
МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ВА ДЕМОКРАТЛАШТИРИШДАГИ
АҲАМИЯТИ
Мусаев Одил Рахматович
,
Ренессанс таълим университети
Профессори, фалсафа фанлари доктори (DSc);
Джамиев Бекзод Акромович
Сиёсий фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD)
Аннотация:
Мазкур мақолада кўппартиявийлик тизимининг жамиятни
модернизациялаш ва демократлаштиришдаги аҳамияти
таҳлил этилган.
Шунингдек унда кўппартиявийлик тизими эркин ва адолатли сайловлар,
мустақил оммавий ахборот воситалари, суд ва фуқаролик эркинликлари каби
демократик институтларни ривожлантириш ва мустаҳкамлашга ёрдам бериши
ва жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя
қилишда муҳим рол ўйнаши борасида фикр юритилади.
Калит сўзлар:
демократия, демократик сайловлар, днмократик жамият,
фуқаролик жамияти, парламент, парламентаризм, сиёсий плюрализм, сиёсий
партия.
ЗНАЧЕНИЕ МНОГОПАРТИЙНОЙ СИСТЕМЫ В МОДЕРНИЗАЦИИ И
ДЕМОКРАТИЗАЦИИ ОБЩЕСТВА
Аннотация:
В данной статье анализируется значение многопартийной
системы в модернизации и демократизации общества. Он также считает, что
многопартийная система помогает развивать и укреплять демократические
институты, такие как свободные и справедливые выборы, независимые
средства массовой информации, суды и гражданские свободы, и играет важную
роль в обеспечении верховенства закона и защите прав человека в обществе.
Ключевые слова:
демократия, демократические выборы, демократическое
общество, гражданское общество, парламент, парламентаризм, политический
плюрализм, политическая партия.
THE IMPORTANCE OF A MULTI-PARTY SYSTEM IN THE
MODERNIZATION AND DEMOCRATIZATION OF SOCIETY
Annotation:
This article analyzes the importance of a multi-party system in the
modernization and democratization of society. He also believes that a multiparty
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
161
system helps develop and strengthen democratic institutions, such as free and fair
elections, independent media, courts and civil liberties, and plays an important role in
ensuring the rule of law and protecting human rights in society.
Key words:
democracy, democratic elections, democratic society, civil society,
parliament, parliamentarism, political pluralism, political party.
Кўппартиявийлик тизими демократик тизимнинг асосий элементи бўлиб,
сиёсий плюрализмнинг ривожланишига ҳисса қўшади ва турли ижтимоий
гуруҳлар ва манфаатларнинг вакиллигини таъминлайди. Сиёсий ҳокимият бир
партиянинг қўлида тўпланган бир партиявий тизимдан фарқли ўлароқ,
кўппартиявийлик тизими кўплаб партияларнинг мавжудлиги ва рақобати учун
платформа яратади, уларнинг ҳар бири ўзига хос мафкуравий позициялар ва
дастурларни ифодалаши мумкин.
Жaҳoн ижтимoий-сиёсий ҳaётидa пaртиялaр шaкллaнишининг ўзигa хoс
умумий oмиллaри мaвжуд. Улaр жумлaсигa қуйидaгилaрни киритиш мумкин:
биринчидaн, жaмият ижтимoий тузилишининг мурaккaблaшуви ҳaмдa
ижтимoий зиддият вa қaрaмa-қaршиликлaрнинг кескинлaшуви aҳoлининг турли
хил қaтлaмлaрини сиёсий ҳaётгa жaлб қилди;
иккинчидaн, сиёсий ҳaётнинг мaркaзи сифaтидaги вaкиллик oргaнлaри
рoлининг ўсиши мoнaрхлaр ҳoкимиятининг чеклaниши, ҳoкимиятлaр
тaқсимлaнишининг пaйдo бўлиши ҳaмдa бу ҳaқдaги кoнституциявий-ҳуқуқий
aсoслaрнинг кенгaйишидa муҳим aҳaмият кaсб этди;
учинчидaн, муaйян ҳoлдa шaкллaнгaн ғoялaрнинг пaйдo бўлишигa мaълум
ҳудудлaрнинг иқтисoдий жиҳaтдaн шиддaт билaн ривoжлaниши вa ўз
мaнфaaтлaрининг шaкллaниши ҳaмдa бу билaн бoғлиқ рaвишдa aҳoлининг
aйрим тoифaлaри мaқсaд вa интилишлaрининг вужудгa келиши туртки бўлди;
тўртинчидaн, aлoқa вoситaлaрининг техник жиҳaтдaн тaрaққий этиши,
aйниқсa,
oммaвий
aхбoрoт
вoситaлaрининг
шaкллaниши
пaртиялaр
фaoлиятининг принципиaл жиҳaтдaн янги дaрaжaдaги имкoниятлaрини ярaтгaн
aхбoрoт инқилoблaригa oлиб келди
Замонавий демократик давлатларда кўппартиявийлик тизими янада
адолатли ва очиқ жамиятни шакллантиришга ёрдам беради. Бу фуқароларга
сиёсий жараёнда фаол иштирок этиш, турли сиёсий таклифлар ва раҳбарлар
орасидан ўз қарашлари ва манфаатларини энг аниқ акс эттирадиганларни
танлаш имконини беради. Томонлар ўртасидаги рақобат уларни давлат
бошқаруви сифатини оширишга ва сайловчилар олдидаги мажбуриятларини
янада масъулият билан бажаришга ундайди.
68
Ўрунов О. Сиёсий партиялар тарих силсиласида. http://huquqburch.uz/uz/view/925
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
162
Мамлакат сиёсий ҳаётига кўппартиявийлик тизимини жорий этиш сўз
эркинлиги, йиғилишлар ва уюшмалар, шунингдек, мустақил ва адолатли
сайловлар каби тегишли ҳуқуқий ва институционал шароитларни талаб қилади.
Ушбу шартлар сиёсий жараёнларнинг шаффофлиги ва ҳисобдорлигини
таъминлайди, демократик институтларни мустаҳкамлаш ва фуқаролик
жамиятини ривожлантиришга ёрдам беради.
Шундай қилиб, кўппартиявийлик тизими демократик жамият қуриш,
сиёсий қарашларнинг хилма-хиллигини таъминлаш, партиялар ўртасидаги
рақобат ва ҳамкорликни рағбатлантириш, шунингдек, фуқароларнинг сиёсий
ҳаётда фаол иштирокини таъминлашда муҳим рол ўйнайди.
Кўппартиявийлик тизими демократик жамият қуришда муҳим рол
ўйнайди. Сиёсий жараёнда турли хил қарашлар ва манфаатлар ифодаланишини
таъминлаш орқали сиёсий плюрализмни тарғиб қилади. Кўппартиявийлик
тизимининг асосий жиҳатлари қуйидагиларда намоён бўлади:
Сиёсий плюрализм: кўппартиявийлик тизими ҳар хил сиёсий
партияларнинг мавжуд бўлишига ва рақобатлашишига имкон беради, уларнинг
ҳар бири аҳолининг маълум бир қисми манфаатларини ифодалайди. Бу сиёсий
ғоялар ва дастурларнинг кенг доирасини таъминлайди, бу эса сайловларда
фуқароларни янада оқилона танлашга ёрдам беради.
Рақобат ва назорат: томонлар ўртасидаги рақобат уларни ўз
мажбуриятлари ва ваъдаларини яхшироқ бажаришга ундайди, бу эса охир-
оқибат давлат бошқаруви сифатини яхшилайди. Бошқа партиялар ҳокимиятни
суиистеъмол қилиш ва коррупциянинг олдини оладиган ҳукмрон партиянинг
ҳаракатларини кузатишда муҳим рол ўйнайди.
Манфаатларни ифодалаш: турли партиялар турли ижтимоий гуруҳлар,
табақалар ёки озчиликларнинг манфаатларини ифодалаши мумкин. Бу
ресурслар ва сиёсий ҳокимиятнинг янада адолатли тақсимланишига ёрдам
беради, бу эса ижтимоий кескинликни пасайтиради ва жамият барқарорлигига
ҳисса қўшади.
Сиёсий ҳаракатчанлик: кўппартиявийлик тизими янги партиялар ва
раҳбарларнинг ҳокимиятга келишига имкон бериш орқали сиёсий
ҳаракатчанликни ривожлантиради. Бу сиёсий элитанинг янгиланишини
таъминлайди ва сиёсий ҳаётда турғунликни олдини олади.
Фуқаролик жамиятини ривожлантириш: кўппартиявийлик тизими
фуқароларнинг сиёсий ҳаётда фаол иштирокини рағбатлантиради. Одамлар
партияларга қўшилишлари, сайлов кампанияларида қатнашишлари ва
фуқаролик жамияти ва демократик институтларни мустаҳкамлайдиган сиёсий
қарорларга таъсир ўтказишлари мумкин
69
Дюгурова А.И.Теоретический инструментарий анализа партийных систем. М. «Наука» 2008. С. 89-94.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
163
Мулоқот ва муроса: кўппартиявийлик тизимида томонлар муросага
келишга ва муҳим қарорлар қабул қилиш учун ҳамкорлик қилишга мажбур. Бу
жамиятнинг барқарорлиги ва тараққиёти учун муҳим бўлган сиёсий мулоқот ва
консенсус маданиятини ривожлантиришга ёрдам беради.
Сиёсий жараённинг инклюзивлиги. Кўппартиявийлик тизими турли
ижтимоий гуруҳларнинг сиёсий жараёнга қўшилишига ёрдам беради. Бу ёшлар,
аёллар, этник озчиликлар, ишчилар ва бошқа гуруҳларнинг манфаатларини
ифода этиш учун платформа яратади. Бу жамиятнинг барча қатламлари вакили
бўлишини ва уларнинг овозлари сиёсий мунозараларда эшитилишини
таъминлашга ёрдам беради.
Ҳокимиятни номарказлаштириш. Кўппартиявийлик тизими сиёсий
ҳокимиятни битта гуруҳ ёки партия қўлида тўпланишининг олдини олиш
орқали номарказлаштиришга ёрдам беради. Бу сиёсий тизимни янада
мослашувчан ва демократияни сақлаб қолиш учун муҳим омил бўлган
ҳокимиятни тортиб олишга уринишларга чидамли қилади.
Сиёсий масъулиятни ривожлантириш. Кўппартиявийлик тизимида
партиялар ўз ҳаракатлари учун сайловчиларга жавоб беришга мажбур. Агар
партия сайлов ваъдаларини бажармаса ёки хато қилса, сайловчилар кейинги
сайловда бошқа партияга устунлик беришлари мумкин. Бу томонларни
самарали ва масъулиятли бошқаришга ундайдиган тескари алоқа механизмини
яратади.
Фуқароларнинг таълим ва сиёсий тарбияси. Кўппартиявийлик тизими
фуқароларнинг сиёсий саводхонлигини оширишга ёрдам беради. Сиёсий
партиялар ўз дастурлари, ғоялари ва қадриятлари тўғрисида жамоатчиликни
хабардор қилиб, маърифий тадбирларни фаол олиб борадилар. Бу фуқароларга
сиёсий жараёнларни яхшироқ тушунишга ва сайловларда асосли қарорлар
қабул қилишга ёрдам беради.
Демократик институтларни мустаҳкамлаш. Кўппартиявийлик тизими
эркин ва адолатли сайловлар, мустақил оммавий ахборот воситалари, суд ва
фуқаролик эркинликлари каби демократик институтларни ривожлантириш ва
мустаҳкамлашга ёрдам беради. Ушбу институтлар қонун устуворлигини
таъминлаш ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда муҳим рол ўйнайди.
Можароларни тинч йўл билан ҳал қилиш. Кўппартиявийлик тизими сиёсий
низолар ва низоларни ҳал қилишнинг қонуний механизмларини таъминлайди.
Сиёсий кучлар зўравонлик ёки ноқонуний усулларга мурожаат қилиш ўрнига,
ўз мақсадларига эришиш учун парламент мунозаралари, музокаралар ва
сайловлардан фойдаланишлари мумкин.
Сиёсатдаги янгиликлар. Томонлар ўртасидаги рақобат уларни янги ғоялар
ва ижтимоий-иқтисодий муаммоларга ечим излашга ундайди. Бу сиёсатга
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
164
инновaцияларни жорий этишга ёрдам беради, бу эса жамиятни янада самарали
бошқариш ва ривожлантиришга олиб келиши мумкин.
Глобал интегрaция. Кўппартиявийлик тизими мамлакатнинг жаҳон
ҳамжамиятига қўшилишига ёрдам беради, чунки демократик давлатлар инсон
ҳуқуқлари, иқтисодиёт ва сиёсат соҳасидаги халқаро нормалар ва
стандартларни қўллаб-қувватлашга мойил бўлади. Бу халқаро муносабатлар ва
ҳамкорликнинг мустаҳкамланишига хизмат қилади.
Шундай
қилиб,
кўппартиявийлик
тизими
нафақат
демократик
тамойилларни қўллаб-қувватлайди, балки жамиятнинг умумий тараққиёти ва
ривожланишига ҳисса қўшади. Бу барқарор, инклюзив ва адолатли бошқарувни
таъминлашнинг муҳим механизми ҳисобланади.
Кўппартиявийлик
тизимларининг
ривожланиш
тарихи
турли
мамлакатлардаги демократия ва сиёсий институтларнинг эволюцияси билан
чамбарчас боғлиқдир. Келинг, кўппартиявийлик тизимлари тарихидаги асосий
босқичларига бир назар ташлайлик.
Қадимги дунё ва Ўрта асрлар: Қадимги даврларда ва Ўрта асрларда
кўппартиявийлик тизими тушунчаси деярли номаълум эди. Сиёсий тузилмалар
монархлар, аристократлар ва ҳарбий раҳбарлар атрофида жойлашган эди.
Масалан, қадимги Юнонистондаги демократик жамиятнинг дастлабки
кўринишларида демократик элементлар етишмаслигини эътироф этиш мумкин.
Чунки, халқ йиғинларининг ваколати чекланганлиги, ҳамманинг овоз беришда
иштирок этиши мавжуд эмаслиги, энг муҳими одамларни ягона мақсадга
йўналтирувчи ва ушлаб турувчи сиёсий партия кўринишидаги институтларнинг
йўқлиги кўзга ташланади.
18-19 асрларда кўппартиявийлик тизимларининг пайдо бўлишига
маърифатнинг таъсири: Маърифат даври сиёсий эркинликлар, инсон ҳуқуқлари
ва халқ суверенитети ғояларининг тарқалишига олиб келди. Бу демократик
институтлар ва кўппартиявийлик тизимларини ривожлантириш учун зарур
шарт-шароитларни яратди.
Америка ва Франциядаги сиёсий ўзгаришлар. Кўппартиявийлик
тизимларининг шаклланишида Америкадаги сиёсий ўзгаришлар (1775-1783) ва
Франциядаги сиёсий ўзгаришлар (1789-1799) муҳим рол ўйнади. Қўшма
Штатларда федералистлар ва демократик-Республикачилар каби биринчи
сиёсий партияларнинг шаклланиши 18-аср охирида бошланган. Францияда
сиёсий ўзгаришлардан кейин турли сиёсий клублар ва ҳаракатлар вужудга
келди, улар аста-секин партияларга айланди.
Парламентаризмнинг ривожланиши: Буюк Британияда кўппартиявийлик
тизими 19-асрда, анъанавий Виг партиясига Тори партияси, кейин эса бошқа
партиялар
қўшилганда
ривожлана
бошлади.
Парламентаризмнинг
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
165
ривожланиши ва сайлов ислоҳотлари вакилликнинг кенгайишига ва сиёсий
партиялар сонининг кўпайишига ёрдам берди.
20-аср: кўппартиявийлик тизимларининг консолидaцияси ва тарқалиши.
Биринчи жаҳон уруши ва империялар қулаганидан кейин Европада
кўппартиявийлик тизимлари фаол шакллана бошлади. Германия, Италия ва
Испания каби мамлакатларда турли ижтимоий гуруҳлар манфаатларини
ифодаловчи турли сиёсий партиялар пайдо бўлди.
Лотин Америкасида кўппартиявийлик тизимларининг ривожланиши
мустақиллик ва демократлаштириш учун кураш билан ҳам боғлиқдир. 20-асрда
минтақадаги кўплаб мамлакатлар диктатурадан демократик бошқарув
шаклларига ўтдилар, бу эса сиёсий партияларнинг пайдо бўлиши ва
ривожланишига олиб келди.
Африка ва Осиё: Африка ва Осиёда кўппартиявийлик тизимлари иккинчи
Жаҳон уруши ва деколонизaция давридан кейин шакллана бошлади. Баъзи
мамлакатларда бу жараён мураккаб ва зиддиятли бўлиб, ҳокимият учун
курашлар ва фуқаролар урушларини ўз ичига олган.
Замонавий босқич ёки глобаллашув ва интегрaция: Замонавий дунёда
глобаллашув ва халқаро ташкилотларнинг ривожланиши демократик
меъёрларнинг тарқалишига ва кўппартиявийлик тизимларини қўллаб-
қувватлашга ёрдам беради. Кўпгина мамлакатлар сиёсий ташкилотнинг
стандарти сифатида кўппартиявийлик тизимларини қабул қилдилар
Бироқ, кўппартиявийлик тизимлари популизм, сиёсий қутбланиш,
коррупция ва сайловларга аралашиш каби бир қатор муаммоларга дуч келган ва
келмоқда. Баъзи мамлакатларда партиялар фаолиятини чеклаш ва демократик
институтларни бузишга уринишлар мавжуд.
Шунга қарамасда дунёда муваффақиятли кўппартиявийлик тизимлари
шаклланиш ва ривожланишда давом этмоқда. Жумладан:
Швеция дунёдаги энг барқарор ва муваффақиятли кўп партияли
тизимлардан бирига эга. Мамлакатда кенг кўламли сиёсий қарашларни
ифодаловчи бир қанча йирик партиялар мавжуд бўлиб, мунтазам равишда
адолатли ва эркин сайловлар ўтказилади.
Ҳиндистон кўплаб миллий ва минтақавий партияларни ўз ичига олган
кўппартиявийлик тизимига эга бўлган энг йирик демократик мамлакатдир.
Қийин сиёсий ва ижтимоий шароитларга қарамай, Ҳиндистон демократик
жараёнларни қўллаб-қувватлайди ва мунтазам равишда сайловлар ўтказади.
Сиёсий пaртиялaр тaшкилий тузилиш принциплaригa кўрa ҳaм бир нечa
тургa бўлинaди:
1.
Ўз сaфлaригa сиёсaтчилaрни бирлaштиргaн вa жaмиятнинг имтиёзли
70
Морис Дюверже. Политические партии. М. «Академический Проект» 2002. С.216-221.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
166
дoирaлaригa тaяниб фaoлият oлиб бoрувчи пaртиялaр. Бунгa AҚШдaги
Демoкрaтлaр вa Республикaчилaр пaртиясини кўрсaтиш мумкин. Фaoллигидaн
қaтъий нaзaр ўз сaфлaригa имкoни бoричa кўпрoқ кишилaрни жaлб қилиш
oрқaли, улaрнинг aъзoлик пaйлaри ҳисoбигa сиёсий фaoлиятини мoлиявий
жиҳaтдaн тaъминлaб иш oлиб бoрувчи oммaвий пaртиялaр.
2.
Ички ҳaётини, уни тaшкил этиш шaкллaрини, иш oлиб бoриш
усуллaри, низoми вa шулaр aсoсидa aъзoлaрининг ўзини тутишлaрини
белгилoвчи қaтъий қoидaгa, зўрaвoнликкa - яккa хукмрoнликкa мoйил бўлгaн
пaртиялaр. Бунгa кoммунистик вa бoшқa aйрим пaртиялaрни мисoл қилиш
мумкин.
3.
Рaсмий рaвишдa aъзo бўлиш шaрт бўлмaгaн, фaқaт сaйлoв
кoмпaниялaридa пaртия кўрсaтгaн нoмзoдгa oвoз бериш oрқaли aъзoлик
бурчини aдo этувчилaрни бирлaштиргaн пaртиялaр.
Сиёсий пaртиялaр дaвлaт ҳoкимиятидa тутгaн мaвқелaригa кўрa
oшкoрaвий, ҳукмрoн, мухoлифий вa яширин ҳoлaтдa мaвжуд бўлиши мумкин
Кўппартиявийлик тизимлари тарихи шуни кўрсатадики, улар сиёсий
плюрализмни, турли гуруҳлар манфаатларини ифодалашни ва барқарор
бошқарувни тарғиб қилувчи демократик жамиятнинг муҳим элементи
ҳисобланади. Глобаллашув ва дунёнинг тез ўзгариши шароитида янги
муаммолар ва имкониятларга дуч келаётган кўппартиявийлик тизимларининг
ривожланиши бугунги кунда ҳам давом этмоқда. Хусусан:
1. Америка Қўшма Штатларида республикачилар ва демократик партиялар
ҳукмронлик қиладиган икки партияли тизим мавжуд. Бироқ, уларнинг
ҳукмронлигига қарамай, мамлакатда Либераллар ва яшиллар партияси каби
кўплаб учинчи томонлар ҳам мавжуд.
АҚШдаги кўппартиявийлик тизимининг демократия учун аҳамияти
шундаки,
ушбу
тизим
сиёсий
жараённинг
барқарорлиги
ва
рақобатбардошлигини таъминлайди. Икки асосий партия бошқарув ва сиёсатга
турлича ёндашувларни таклиф қилади, бу эса фуқароларга сайловларда онгли
равишда танлов қилиш имконини беради. Учинчи шахслар, гарчи у қадар
таъсирчан бўлмаса-да, муқобил ғоялар ва ечимларни тақдим этиш орқали
сиёсий мунозараларга ҳисса қўшадилар.
2. Германияда мутаносиб вакиллик билан кўп партияли тизим мавжуд
бўлиб, унда асосий партияларга христиан демократик Иттифоқи, Германия
социал-демократик партияси, Эркин демократик партия, яшиллар партияси ва
сўл қанот партиялар киради. Улар вакиллик парламентида аҳолининг турли
гуруҳлари фикрлари ва манфаатларини адолатли ва аниқроқ намойиш этишга
ёрдам беради. Бу коалиция ҳукуматларининг шаклланишига олиб келади, бу
71
Қирғизбоев М. Фуқаролик жамияти: сиёсий партиялар, мафкуралар ва маданиятлар.-Т.:Шарқ, 1998.-Б.43
.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
167
ерда турли партиялар ҳамкорлик қилишлари ва муросага келишлари керак, бу
эса сиёсий тизимнинг барқарорлиги ва инклюзивлигига ҳисса қўшади.
3. Ҳиндистон дунёдаги энг мураккаб кўп партияли тизимлардан бирига
эга. Мамлакатда Ҳиндистон Миллий Конгресси, Бҳаратия Жаната партияси
каби бошқа кўплаб миллий ва минтақавий партиялар мавжуд. Ҳиндистондаги
кўппартиявийлик тизими турли этник, диний ва лингвистик гуруҳларнинг
вакиллигини таъминлайди. Бу турли минтақалар ва жамоалар ўз
манфаатларини ифода этиши ва сиёсий жараёнда иштирок этиши мумкин
бўлган турли мамлакатларда инклюзивлик ва барқарорликни таъминлайди.
4. Швеция мутаносиб вакиллик билан кўп партияли тизимга эга. Асосий
партияларга социал-демократик партия, ўртача партия, Марказий партия,
Либерал партия, чап партия, яшил партия ва Швеция демократлари киради.
Уларнинг демократия учун аҳамияти шундаки, мутаносиб вакиллик ва
кўппартиявийлик тизими ҳокимиятнинг янада адолатли тақсимланишига ёрдам
беради ва турли ижтимоий ва сиёсий гуруҳларнинг вакиллигини таъминлайди.
Бу коалиция ҳукуматларини шакллантиришга ва барқарор сиёсий мулоқотга
ёрдам беради.
5. Жанубий Африкада асосий партия Африка Миллий Конгресси (ANC)
бўлган кўп партияли тизим мавжуд, аммо демократик Иттифоқ (DA),
иқтисодий эркинлик учун курашувчилар (EFF) ва бошқа партиялар ҳам мавжуд.
Жанубий Африкадаги кўппартиявийлик тизими турли этник ва ижтимоий
гуруҳларнинг манфаатларини ҳимоя қилишга имкон беради, бу апартеиддан
кейинги мамлакатда айниқса муҳимдир. Бу инклюзивликни тарғиб қилади ва
турли жамиятда демократияни мустаҳкамлайди.
6. Японияда кўп партияли тизим мавжуд бўлиб, унда асосий партия
кўпинча ҳокимиятда бўлган Либерал-демократик партия (LDP) ҳисобланади.
Шу билан бирга, мамлакатда Япония Конституциявий демократик партияси
(CDP), Япония Коммунистик партияси (JCP) ва бошқалар каби партиялар ҳам
фаол. Японияда ЛДП ҳукмронлигига қарамай, кўппартиявийлик тизими
ҳукуматни танқид қила оладиган ва ўз дастурларини таклиф қила оладиган
муқобил сиёсий кучларнинг мавжудлигини таъминлайди, бу эса сиёсий рақобат
ва парламентдаги фикрлар хилма-хиллигига ҳисса қўшади.
7. Бразилияда мутаносиб вакиллик билан кўп партияли тизим мавжуд.
Асосий партияларга ишчилар партияси (PT), Бразилия социал-демократик
партияси (PSDB), Бразилия демократик ҳаракати (MDB) ва бошқалар киради.
Бразилиядаги кўппартиявийлик тизими турли хил ижтимоий ва иқтисодий
гуруҳларнинг манфаатларини ифода этишга ёрдам беради. Бу турли минтақалар
ва жамоаларга парламентда ўз вакилларига эга бўлиш ва қарорлар қабул
қилишда иштирок этиш имконини беради.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
168
8. Францияда кўп партияли тизим мавжуд бўлиб, унда асосий партияларга
Республикачилар, Социалистик партия, Республика, Миллий Фронти ва
бошқалар киради. Франциядаги кўппартиявийлик тизими турли хил сиёсий
ғоялар ва дастурларни тақдим этади. Бу фаол сиёсий мунозараларга ва
фуқароларнинг сайловларда турли хил алтернативаларни танлаш имкониятига
ёрдам беради.
9. Канадада кўп партияли тизим мавжуд бўлиб, унда асосий партиялар
Liberal партия, консерватив партия, янги демократик партия (НДП) ва яшиллар
партияни ўз ичига олади. Уларнинг демократия учун аҳамияти шундаки,
Канада кўппартиявийлик тизими турли минтақалар ва ижтимоий гуруҳлар
манфаатларини ифода этишга ёрдам беради. Бу коалиция ҳукуматларини
шакллантиришга имкон беради ва сиёсий барқарорлик ва инклюзивликни
таъминлайди.
10. Италияда мутаносиб вакиллик билан кўп партияли тизим мавжуд.
Асосий партияларга демократик партия, Лига, беш Юлдузли ҳаракат, Forza
Italia ва бошқалар киради. Италия кўппартиявийлик тизими фаол сиёсий ҳаётни
ва коалиция ҳукуматларини шакллантиришга ёрдам беради. Бу турли
манфаатлар ва фикрларнинг ифодаланишини таъминлайди, бу эса сиёсий
барқарорлик ва инклюзивликка ҳисса қўшади
Ушбу мисоллар демократик жараёнларни ривожлантириш ва қўллаб-
қувватлаш, сиёсий плюрализм ва инклюзивликни таъминлаш, шунингдек,
барқарорлик ва турли ижтимоий гуруҳлар манфаатларини ифодалашда
кўппартиявийлик тизимларининг аҳамиятини таъкидлайди.
Кўппартиявийлик тизими демократик жамиятни мустаҳкамлашда асосий
рол ўйнайди. Сиёсий жараёнда турли мафкура ва манфаатларни намойиш этиш
имкониятини яратиб, сиёсий плюрализмни тарғиб қилади. Кўппартиявийлик
тизимида партиялар сайловчиларни қўллаб-қувватлаш учун рақобатлашади, бу
эса уларни ўз ваъдаларини янада масъулият билан бажаришга ва давлат
бошқаруви сифатини оширишга ундайди.
Турли мамлакатларнинг мисоллари шуни кўрсатадики, кўппартиявийлик
тизимлари турли хил ижтимоий, иқтисодий, этник ва маданий гуруҳларнинг
манфаатларини ҳимоя қилиш орқали барқарорлик ва инклюзивликни қандай
тарғиб қилиши мумкин. Германия, Ҳиндистон, Япония, Бразилия ва бошқа
кўплаб мамлакатларда кўппартиявийлик тизими коалицион ҳукуматларни
яратишга имкон беради, бу эса сиёсий партиялардан музокаралар олиб
боришни ва жамиятнинг барқарор ривожланишига ҳисса қўшадиган
муросаларни топишни талаб қилади.
72
Светлана Володина - Многопартийность как основа конституционного строя России. Монография. М.
“Проспект” 2016. С.79.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 2 issue 22 (44) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
169
Кўппартиявийлик тизими бир томондан ҳокимият концентрaциясини
олдини олиш ва коррупцияни камайтиришда ҳам муҳим рол ўйнайди.
Мухолифат партиялар назорат ва танқид функцияларини бажарадилар, бу эса
ҳукмрон тузилмаларнинг шаффофлиги ва ҳисобдорлигини таъминлайди.
Эркин ва адолатли сайловлар, мустақил оммавий ахборот воситалари,
қонун устуворлиги, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш
каби кучли демократик институтларнинг мавжудлиги кўппартиявийлик
тизимининг
муваффақиятли
фаолият
юритишининг
муҳим
жиҳати
ҳисобланади. Бундай шароитлар кўппартиявийлик тизимини ривожлантириш
ва демократик жараёнларни мустаҳкамлаш учун қулай муҳит яратмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, кўппартиявийлик тизими демократик жамиятнинг
ажралмас қисми бўлиб, унинг ривожланиши ва барқарорлигига ҳисса қўшади.
Бу сиёсий фикрларнинг хилма-хиллигини таъминлайди, фуқароларнинг сиёсий
жараёнда фаол иштирокини рағбатлантиради ва инклюзив ва вакиллик
ҳокимиятларини
шакллантиришга
ёрдам
беради.
Шундай
қилиб,
кўппартиявийлик тизими унинг барча аъзоларининг манфаатлари ва
интилишларини акс эттирувчи адолатли ва демократик жамият қуришнинг
муҳим воситасидир.
