International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
93
OʻZBEKISTON IQTISODIYOTI VA JAMIYAT HAYOTIDA
TOʻQIMACHILIK SANOATINING OʻRNI
Obidov Madaminbek Maxmudjon oʻg‘li
Namangan Davlat Texnika Universiteti “Raqamli texnologiyalar va kompyuter
grafikasi” kafedrasi assistenti
E-mail:obidovmadaminbek527@gmail.com
Aminboyeva Zaima Umirbek qizi
Namangan Davlat Texnika Universiteti “Iqtisodiyot” ta’lim yo’nalishi 1-bosqich
talabasi
Abduqodirova Anziratxon Rustam qizi
Namangan Davlat Texnika Universiteti “Iqtisodiyot” ta’lim yo’nalishi 1-bosqich
talabasi
Anotatsiya:
Toʻqimachilik sanoati mamlakat iqtisodiyotida muhim tarmoq
boʻlib, paxta va boshqa toʻqimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish va eksport qilish
orqali mamlakatning tashqi savdosiga sezilarli hissa qoʻshadi. Ushbu soha
shuningdek, ish oʻrinlari yaratishda, ayniqsa qishloq joylarida, va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashda muhim rol oʻynaydi. Yangi texnologiyalarni joriy etish,
sohaning modernizatsiyasi va ekologik barqarorlikka e’tibor qaratilishi uning
kelajakdagi rivojlanishiga turtki boʻladi. Oʻzbekistonning toʻqimachilik sanoatining
eksport salohiyatini oshirish va iqtisodiy oʻsishga qoʻshgan hissasi shu sohani yanada
rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
Kalit soʻzlar:
Sanoat tarmoqlari, atlas, beqasam, baxmal, banoras, zandanachi,
olacha, ip gazlama, zigʻir, kanop, jut tolasidan gazlama, shoyi, jun gazlama,
notoʻqima materiallar.
Toʻqimachilik buyumlari ishlab chiqarish qadim zamonlarda paydo boʻlgan.
Gʻoʻza ekish, qoʻlda ip tayyorlash va gazlama toʻqish Hindiston, Xitoy, Misr va Oʻrta
Osiyoda mil.dan bir necha asr ilgari maʼlum boʻlgan. Toʻqimachilik sanoati
mashinalashgan ishlab chiqarishga birinchi boʻlib oʻtgan sanoat tarmogidir.
Yevropada 18-asrning 2 yarmidagi sanoat toʻntarishi shu tarmoqdan boshlangan.
Oʻzbekistonda Toʻqimachilik sanoati uzoq tarixga ega. Oʻrta yerlarda mahalliy
hunarmandlar tayyorlagan atlas, beqasam, baxmal, banoras, zandanachi, olacha kabi
mahsulotlar uzoq mamlakatlarda mashhur boʻlgan, Buyuk ipak yoʻli orqali Yevropa
va Yaqin Sharq mamlakatlariga chiqarilgan. Lekin mayda tarqoq hunarmandchilikni
birlashtirib sanoat asosini yaratish va gazlamalar ishlab chiqarish esa faqat 20-asrning
20-yillaridan boshlandi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
94
Toʻqimachilik sanoati — turli xildagi oʻsimlik tolalari, jun va sunʼiy sintetik
tolalardan turli gazlamalar, ip va boshqa maxsulotlar ishlab chiqaruvchi yengil sanoat
tarmogʻi. Toʻqimachilik sanoati tarkibiga toʻqimachilik xom ashyosini dastlabki
qayta ishlash, ip gazlama, zigʻir, kanop, jut tolasidan gazlama, shoyi, jun gazlama,
notoʻqima materiallar, toʻr toʻqish, toʻqimachilik attorlik, trikotaj, kigiz namat bosish
sohalari kiradi. Toʻqimachilik sanoati mahsulotlari kiyimbosh va poyabzal ishlab
chiqarishda, shuningdek, mebel, mashinasozlik sanoati va boshqalarda ishlatiladi.
Oʻzbekistonda Toʻqimachilik sanoati yengil sanoatning yetakchi tarmogʻini tashkil
etadi.
1926-yilda Fargʻona toʻqimachilik fabrikasining birinchi navbati ishga tushirildi
(10000 urchuq va 300 toʻquv dastgohi), 1932-yilga kelib uning 2 va 3navbatlari ham
qurildi (19900 urchuq, 906 toʻquv dastgohi). 1930-yilda Samarqand shoyi toʻqish
fabrikasi ishlay boshladi. 1932-yildan Toshkent toʻqimachilik ktini qurish boshlandi.
1935-yil bu kt gazlama ishlab chiqara boshladi (33630 urchuq, 1152 dastgoh).
Toʻqimachilik sanoati mashinalari, dastgohdari bazasini yaratishda 40-yillarda
qurilgan "Toshtekstilmash" zdining hissasi katta boʻldi. Urushgacha boʻlgan yillarda
Qoʻqon ip yigiruvpaypoq toʻquv kti, Fargʻona, Toshkent trikotaj buyumlari
fabrikalari, Margʻilon shoyi kti, Samarqand yangi trikotaj fabrikasi barpo etildi.
Urush yillarida (1941— 45) Toshkentga RostovDon shahridan trikotaj, Leningraddan
ip, Margʻilonga Ijevskdan shoyi toʻqish, Fargʻonaga yigiruvtoʻquv fabrikasi koʻchirib
keltirildi. Natijada Oʻzbekistonda Toʻqimachilik sanoati oʻsish surʼatlari tezlashdi.
50-yillarda yangi korxonalarni qurish, ishlab turgan korxonalarni kengaytirish davom
etdi. 60-yillar oʻrtalarida Namangan kastyumbop va shtapel gazlamalar kti qurila
boshlandi. Toshkentda "Malika" trikotaj ishlab chiqarishkti, Buxoro toʻqimachilik
kombinati (1973— 76), Namangan notoʻqima materiallar ishlab chiqarish birlashmasi
(1974), Pop notoʻqima materiallar kombinati (1977), Andijon ip gazlama ktining
1navbati (1981), Xiva gilam kombinati qurib ishga tushirildi. 80-yillarda yirik
toʻqimachilik korxonalarida bir qancha filiallar ochildi. Shuningdek, Paxtaobod,
Chuvama, Qoʻrgʻontepa, Marqamatda hamda Gʻijduvon va Vobkentda fabrikalar
qurilib ishga tushirildi. Filiallarda ham ishlab chiqarish texnologik siklining tugal
boʻlishiga erishildi.
Oʻzbekiston Toʻqimachilik sanoatiini rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlaridan
biri jahon bozoriga paxta tolasini chiqarish emas, balki jahon bozorida
raqobatbardosh ip gazlama ishlab chiqarishni koʻpaytirishdan iborat strategiya
tanlandi. Shu maqsadda AQSH, Italiya, Turkiya, Pokiston, Hindiston, Koreya
Respublikasi va boshqa mamlakatlar firmalari bn ip gazlama ishlab chiqaradigan
yangi qoʻshma korxonalar tashkil etildi. Korxonalarni chet el ilgʻor toʻqimachilik
texnologiyasi bn jihozlash boshlandi. 1993—94 ylarda "Buxoroteks" aksiyadorlik
jamiyatiga Shveysariya, Germaniya uskunalari oʻrnatildi. 1994-yilda Turkiyaning
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
95
"Yazeks" korporatsiyasi bn hamkorlikda Qoraqalpogʻiston Respublikasining
Ellikqalʼa tumanida toʻliq texnologik siklli toʻqimachilik majmui ishga tushirildi.
1995 — 2003-yillarda Oʻzbekiston Toʻqimachilik sanoatiga kiritilgan xorij
sarmoyalari 519,89 mln.dan ortiqroq AQSH dollarini tashkil etdi, shoʻ jumladan,
Janubiy Koreyaning "Kabul tekstaylz" kompaniyasi kiritgan investitsiya 186 mln.,
Turkiyaning "Timi", "Tipash" kompaniyasi 75 mln. (Namangandagi "Kosonsoy—
Tikmen" kostyumbop va paltobop gazlamalar, jun choyshab va qoʻlda toʻqiladigan
gilamlar uchun yigirilgan ip), "Bursel" firmasi 52,9 mln. (Chinoz toʻqimachilik kti),
"Astop" firmasi 40,3 mln ("Asnamtekstil"), Yaponiyaning "Marubeni" firmasi 60
mln. ("Silk Road", Namangan) AQSH dollaridan iborat boʻldi. Oʻzbekiston
Toʻqimachilik sanoatida eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish qajmi tobora oʻsib
bormoqda. Oʻzbekiston Toʻqimachilik sanoatida 2003-yilda 453,3 mln. m2 gazlama,
shu jumladan, 415,2 mln.m2 ip gazlama, 167 mln. juft paypoq, 28,6 mln. dona
trikotaj mahsulotlari ishlab chikarildi
Toʻqimachilik sanoati Oʻzbekistonning iqtisodiyoti va jamiyat hayotida muhim
ahamiyatga ega boʻlgan tarmoqdir. Bu soha mamlakatning ishlab chiqarish sektori,
tashqi savdo va ish oʻrinlari yaratishda katta rol oʻynaydi. Quyida toʻqimachilik
sohalarining Oʻzbekistondagi iqtisodiy va jamiyat hayotidagi oʻrni haqida batafsil
maʼlumot keltirilgan:
Toʻqimachilik sanoati Oʻzbekiston iqtisodiyotining eng muhim tarmoqlaridan
biri boʻlib, mamlakatning yalpi ichki mahsulotiga (YIM) sezilarli hissa qoʻshadi.
Asosiy ishlab chiqarish tarmoqlaridan biri sifatida, toʻqimachilik sohasida ishlab
chiqarish va eksport qilish, xususan, paxta va ip-kamfor kabi xom ashyolarni qayta
ishlashda katta imkoniyatlar mavjud. Soha iqtisodiy oʻsishga turtki boʻladi, yangi ish
oʻrinlarini yaratadi va milliy daromadning oshishiga yordam beradi.
Oʻzbekistonning toʻqimachilik sanoati tashqi bozorlarga chiqishda muhim oʻrin
tutadi. Paxta Oʻzbekistonning eng yirik eksport mahsulotlaridan biri boʻlib,
toʻqimachilik sanoatining rivojlanishi orqali eksport qilish hajmi yanada ortmoqda.
Toʻqimachilik mahsulotlari, jumladan, matolar, kiyim-kechak va trikotaj buyumlari
dunyoning turli burchaklarida talabga ega. Bu soha Oʻzbekistonning xalqaro
savdosini kengaytirishga va milliy valyuta oqimini oshirishga yordam beradi.
Toʻqimachilik sanoati Oʻzbekistonda millionlab odamlarni ish bilan taʼminlaydi,
ayniqsa qishloq joylarida. Paxta yetishtirish va uni qayta ishlash jarayonida bir
qancha ish oʻrinlari yaratiladi, bu esa ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni taʼminlashda
muhim rol oʻynaydi. Ayollar va yoshlar uchun ish imkoniyatlarini yaratish ham
toʻqimachilik sanoatining ijtimoiy ahamiyatini oshiradi.
Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda toʻqimachilik sanoatini modernizatsiya qilish,
yangi texnologiyalarni joriy etish va paxta va ip mahsulotlarini qayta ishlashda yuqori
texnologiyalarni qoʻllash boʻyicha keng koʻlamli dasturlar amalga oshirilmoqda. Bu
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
96
nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga, balki eksportni ham
kengaytirishga yordam beradi.
Toʻqimachilik sanoatining jamiyat hayotidagi oʻrni ham katta. Soha xalqaro
bozorga chiqishda va yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratishda ishtirok etish bilan
birga, mehnat bozorida tenglikni taʼminlash, ayollarni ishga jalb qilish va ijtimoiy
barqarorlikni oshirishga ham yordam beradi. Shuningdek, toʻqimachilik mahsulotlari
xalqning kundalik ehtiyojlarini qondiradi, kiyim-kechak va boshqa matolarni ishlab
chiqarish orqali turmush darajasining yaxshilanishiga taʼsir koʻrsatadi.
Toʻqimachilik sanoatining rivojlanishi bilan bogʻliq boʻlgan atrof-muhit
muammolari ham mavjud. Paxta yetishtirish uchun moʻljallangan yerlarning
kengayishi va suv resurslaridan ortiqcha foydalanish ekologik muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Shuning uchun, sohani ekologik jihatdan barqaror ravishda
rivojlantirish zarurati kundalikda koʻproq ahamiyat kasb etmoqda.
Oʻzbekistonning toʻqimachilik sanoati kelajakda yanada rivojlanishga,
modernizatsiyalashga va yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarishga oʻtishga
qaratilgan. Mamlakatda yangi ishlab chiqarish klasterlari tashkil etilmoqda, hamda
eksportni yanada oshirishga qaratilgan siyosatlar amalga oshirilmoqda. Shuningdek,
paxta ekinlarining ekotexnologiyalarga asoslangan usullarini joriy etish va ishlab
chiqarish jarayonlarini raqamlashtirish kabi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Xulosa
Umuman olganda, Oʻzbekistonda toʻqimachilik sohasi iqtisodiy barqarorlik,
ijtimoiy farovonlik va mamlakatning global bozoridagi oʻrnini mustahkamlashda
muhim ahamiyatga ega.
Toʻqimachilik sanoati Oʻzbekiston iqtisodiyoti va jamiyat hayotida hal qiluvchi
rol oʻynaydi. Bu soha nafaqat iqtisodiy oʻsish va eksport salohiyatini oshirishga, balki
ijtimoiy barqarorlikni taʼminlash, ish oʻrinlari yaratish va aholining turmush
darajasini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Rivojlanayotgan texnologiyalar va
ekologik jihatdan barqaror ishlab chiqarish usullari bilan, toʻqimachilik sanoati
kelajakda yanada muvaffaqiyatli boʻlishi mumkin. Toʻqimachilik sanoati Oʻzbekiston
iqtisodiyoti va jamiyat hayotida muhim oʻrin tutadi. Ushbu soha mamlakatning yalpi
ichki mahsulotiga, tashqi savdosiga va ish oʻrinlari yaratishga sezilarli hissa qoʻshadi.
Toʻqimachilik mahsulotlari, xususan paxta va mato, Oʻzbekistondan eksport qilinadi
va bu iqtisodiy oʻsishning davom etishiga yordam beradi. Sanoat jamiyatda ayollar va
yoshlar uchun ish oʻrinlarini yaratib, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat
qiladi. Shuningdek, sohada yangi texnologiyalarni joriy etish va ekologik jihatdan
barqaror ishlab chiqarishni ta’minlash borasida katta imkoniyatlar mavjud. Kelajakda
toʻqimachilik sanoatining rivojlanishi iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda yanada katta
muvaffaqiyatlarga erishishga yordam beradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
97
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shavkatov, A. (2020). "Oʻzbekiston iqtisodiyoti va sanoat tarmoqlari:
rivojlanish va imkoniyatlar." – Toshkent: Iqtisodiyot va tahlil nashriyoti.
2.
Sattorov, A., & Xolmatov, F. (2018). "Toʻqimachilik sanoatining
Oʻzbekistondagi roli va istiqbollari." – Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Bekmurodov, B. (2019). "Oʻzbekistonning eksport salohiyati va
toʻqimachilik sanoati." – Toshkent: Xalqaro iqtisodiyot va biznes.
4.
G‘ulomov,
S.
(2021).
"Toʻqimachilik
sanoatining
ekologik
barqarorlikdagi oʻrni." – Oʻzbekiston ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish
ilmiy jurnali.
5.
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika qoʻmitasi (2023). "Oʻzbekistonning
sanoat tarmoqlari va toʻqimachilik sanoati statistika hisobotlari." – Toshkent:
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika qoʻmitasi.
6.
UNDP (2022). "Toʻqimachilik sanoatining barqaror rivojlanishi:
Oʻzbekiston misolida." – BMT Taraqqiyot Dasturi.
