International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
98
OʻSMIRLIK DAVRIDA XAVOTIRLANISH HOLATI NAMOYON
BOʻLISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПРОЯВЛЕНИЯ
ТРЕВОЖНОСТИ В ПОДРОСТКОВОМ ВОЗРАСТЕ
PSYCHOLOGICAL FEATURES OF THE EXPRESSION OF ANXIETY IN
ADOLESCENCE
Abduraxmanova Munira Abduxolikovna
Alfraganus universiteti pedagogika va psixologiya yunalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola oʻsmirlik davrida xavotirlanish holatining
namoyon boʻlishining psixologik xususiyatlari, bu keng tarqalgan ruhiy salomatlik
muammosiga hissa qoʻshadigan omillarning murakkab oʻzaro taʼsiri, oʻsmirlarda
tashvishning namoyon boʻlishining oʻziga xos xulq-atvor shakllari, oʻsmirlardagi
salbiy xulq-atvorni korreksiya qilish toʻgʻrisida toʻliq fikr bayon qilingan.
Kalit soʻzlar:
xavotirlanish holati, psixologik xususiyatlari, salomatlik
muammosi, xarakterli xususiyatlar, ijtimoiy munosabatlar.
Аннотация:
В статье представлен комплексный обзор психологических
особенностей проявления тревожности в подростковом возрасте, сложного
взаимодействия факторов, способствующих возникновению этой широко
распространенной
проблемы
психического
здоровья,
специфических
поведенческих моделей тревожности у подростков, а также коррекции
негативного поведения у подростков.
Ключевые слова:
тревожное состояние, психологические характеристики,
проблемы со здоровьем, черты характера, социальные отношения.
Abstract:
This article provides a comprehensive overview of the psychological
characteristics of the manifestation of anxiety in adolescence, the complex interaction
of factors contributing to this widespread mental health problem, the specific
behavioral patterns of anxiety in adolescents, and the correction of negative behavior
in adolescents.
Keywords:
anxiety, psychological characteristics, health problem, character
traits, social relationships.
Kirish.
Oʻsmirlikning oʻtish davri asosiy jismoniy, hissiy va kognitiv
oʻzgarishlar bilan ajralib turadigan muhim davr sanaladi. Oʻsmirlar duch keladigan
koʻpgina masalalar oʻrtasida xavotirlanish ularning farovonligi va takomillanishiga
taʼsir qilishi mumkin boʻlgan muhim psixologik tashvish sifatida paydo boʻladi.
Oʻsmirlik davrining xarakterli xususiyatlaridan biri - bu davrda ularda kuzatiladigan
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
99
oʻsmirlik avtonomiyasi holatidir. Oʻsmirlik avtonomiyasining huquqiy avtonomiya,
emotsional avtonomiya kabi turlari farqlanadi.
Xavotirlanish holatini boshdan kechirayotgan oʻsmirlar asosan haddan tashqari
tashvish, xayolparastlik va halokatli fikrlash bilan tavsiflangan kognitiv naqshlarni
namoyish qiladilar. Ular diqqatni jamlashda muammolarga duch kelishlari, oʻz-
oʻzidan salbiy gapirishdan azob chekishlari va tahdid va xavf hissini kuchaytiradigan
intruziv fikrlarni boshdan kechirishlari mumkin. Mazkur kognitiv buzilishlar tashvish
va qochish xatti-harakatlarining kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Adabiyotlar tahlili va metodlar.
Psixologik xususiyatlarni namoyon
boʻlishining yosh xususiyatlari oʻrganilar ekan, shuni nazarda tutish joizki, yosh
psixologiyasida turli yosh davrlari bir-biridan sezilarli farqlanadi. Bular: chaqaloqlik,
ilk bolalik, maktabgacha taʼlim yoshi, kichik maktab yoshi, oʻsmirlik, ilk yoshlik,
yoshlik, yetuklik va keksalik davrlari sanaladi. Bu davrlarning har biri oʻziga xos
xususiyatlarga, sifatlarga ega boʻlib, ular bir-biridan odamning xronologik yosh
koʻrsatkichlariga koʻragina emas, balki mazkur davrda inson ruhiyatida boshdan
kechiradigan voqealar, sodir boʻladigan oʻzgarishlar, uning ruhiyatidagi umumiy
qonuniyatlarga koʻra ham farqlanadi.
Oʻsmirlik davridagi tashvish, qoʻrquv va qoʻrquvdan tortib, asabiylashish va
hissiy portlashlargacha boʻlgan turli xil hissiy reaktsiyalarni keltirib chiqaradi.
Oʻsmirlar oʻzlarining his-tuygʻularini tartibga solish uchun kurash olib borishlari
mumkin, bu esa kayfiyatning oʻzgarishiga, stress omillariga sezgirlikning oshishiga
va umumiy bezovtalik tuygʻusiga olib keladi. Muvaffaqiyatsizlik, rad etish yoki
ijtimoiy tekshiruvdan qoʻrqish koʻpincha bu hissiy reaksiyalar asosida yotadi va
ularning tashvish belgilarini kuchaytiradi.
Oʻsmirlarda tashvishning namoyon boʻlishi asosan oʻziga xos xulq-atvor
shakllari bilan birga keladi. Maktabni tashlab ketish, oʻzlarini ijtimoiy vaziyatlardan
ajratish yoki vazifalarni kechiktirish kabi qochish xatti-harakatlari tashvish
uygʻotuvchi stimullarni yengillashtirish uchun odatiy javobdir. Baʼzi oʻsmirlar
tashvish belgilaridan vaqtinchalik xalos boʻlish vositasi sifatida marosim yoki
majburiy xatti-harakatlar bilan shugʻullanishi mumkin.
Xavotirlanish holati oʻsmirlarning ijtimoiy munosabatlariga va oʻzaro
munosabatlariga sezilarli taʼsir qilishi mumkin. Xavotirlanish holati boshdan
kechirayotgan oʻsmirlar ijtimoiy chekinishni, doʻstlikni takomillashtirish va
saqlashda muammolarni va ijtimoiy sharoitda oʻz-oʻzini tushunishni koʻrsatishi
mumkin. Hukm qilish yoki rad qilish qoʻrquvi ularning samarali muloqot qilish,
oʻzini haqiqiy ifoda qilish va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullanish qobiliyatiga
toʻsqinlik qilishi mumkin, bu esa oʻzlarining izolyatsiya tuygʻularini yanada davom
ettirishi mumkin.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
100
Oʻsmirlardagi bezovtalikning jismoniy koʻrinishlari turli-xil boʻlib, bosh
ogʻrigʻi, oshqozon ogʻrigʻi, mushaklarning kuchlanishi va charchoq kabi somatik
shikoyatlar sifatida paydo boʻlishi mumkin. Uyquning buzilishi, ishtahaning
oʻzgarishi va bezovtalik ham oʻsmirlarda tashvish bilan bogʻliq umumiy jismoniy
alomatlardir. Mazkur somatik alomatlar asosan psixologik stress bilan birga boʻlib,
oʻsmirlarning farovonligiga tashvishning umumiy taʼsirini kuchaytiradi.
Natijalar.
Psixologlarning fikricha yosh psixologik xususiyatlari faqatgina
yolgʻiz biologik tomondan yetilishi va taraqqiyot yetilishining natijasi boʻlmay balki
bolaning ijtimoiy hayot sharoitlari va faoliyatlarining oʻzgarishi, shuningdek bu
jihatdan yangi ijtimoiy omillarning paydo boʻlishi natijasida oʻsmirning taraqqiyotiga
va unga beriladigan maktabdagi taʼlim va tarbiya berishni aniq tashkil etish
oʻsmirlarning aniq hayot sharoitlari va faoliyatning mahsuli deb qarab boʻlmaydi. Bu
vaqtda yurak qon tomirlari sistemasining taraqqiyotida mos kelmaslik hodisasi sodir
boʻladi.
Bolalar kattalar kabi bir maromda shakllanmaydi, shuningdek, ijobiy va salbiy
psixologik xususiyatlar, nisbatan barqaror va tinch osoyishta kechadigan davrlar
mavjud. Kattalarga qaraganda xulq-atvoridagi ijobiy va salbiy munosabatning paydo
boʻlishi, negativizm singari noxush xulq-atvor alomatlari oʻz–oʻzidan kelib
chiqadigan bevosita jinsiy yetilish sababli paydo boʻladigan belgilar boʻlmay, balki
ular bilvosita taʼsir qiladigan oʻsmir yashaydigan ijtimoiy shart–sharoitlar vositasi
yordamida uning tengdoshlari, turli jamoalardagi mavqei sababli, kattalar bilan
munosabati, maktab va oilasidagi oʻrni munosabatlari tufayli paydo boʻladigan
xarakter belgilaridir.
Koʻpgina oʻsmir yoshi davridagi maktab oʻquvchilarida oʻzidan qoniqmaslik
holati sodir boʻladi. Shuningdek, oʻzi toʻgʻrisida mavjud gʻoyalarining bugungi
kunda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarga toʻgʻri kelmayotganligi oʻsmirni
asabiylashishiga olib keladi. Bu esa oʻsmirda oʻzi toʻgʻrisida salbiy fikr va qoʻrquvni
yuzaga keltirishi mumkin. Bunday oʻsmirdagi oʻzgarishlarni uchun atrofdagilar,
kattalar, shuningdek ota–onasiga qarshi chiqayotganligini tushuna olmayotganligi
tashvishga soladi.
Muhokama.
Oʻsmirlardagi salbiy xulq-atvorni korreksiya qilish maqsadida
umumtaʼlim maktablarida turli ijtimoiy, motivatsion psixologik trening mashgʻulotlar
va olib borilsa amaliy-psixologik maslahatlar korreksion texnikalar va salbiy xulq-
atvorni bosqichma-bosqich oʻzgartirish mumkin yaʼni, shaxsning oʻzini-oʻzi va oʻz
his-tuygʻularini tushunish, oʻz shaxsini qayta baholash, hissiyotlar ustida ishlash,
salbiy xulq-atvorni anglash, shaxslararo munosabatdagi qiyinchiliklar, kognitiv
jarayonlarni takomillashtirish, barkamollikka harakat qilish, ota-ona va pedagoglar
bilan ishlash kabi mashgʻulotlar majmui foydalaniladi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
101
Oʻsmir organizmida sodir boʻlayotgan oʻzgarishlar shundan iboratki, bola
shakllanishining ayni shu davrida biologik, fiziologik yetukligi borasida tub
oʻzgarishlar amalga oshadi. Fiziologik rivojlanish va jinsiy balogʻatga yetish
jarayonining yangi bosqichi boshlanadi. Organizmdagi oʻzgarishlar bevosita oʻsmir
endokrin sistemasining oʻzgarishi bilan boshlanadi. Bu davrda gipofiz bezining
vazifalari faollashadi. Uning old qismidan ajralib chiqadigan garmon organizm
toʻqimalarining oʻsishi va boshqa asosiy ichki sekretsiya bezlari ishlashini
kuchaytiradi.
Oʻsmirlik davrida endokrin va nerv sistemalari faoliyatining bolalik vaqtida
mavjud boʻlgan muvozanati buziladi, yangisi esa endigina oʻrnatilayotgan boʻladi.
Bunday qayta qurilishlar albatta oʻsmirning ichki holati, kayfiyati, ruhiyatiga taʼsir
qiladi va asosan uning umumiy noturgʻunligiga, taʼsirchanlikligiga, harakat
faolligiga, vaqti-vaqti bilan barcha narsalarga befarq boʻlib qolishlari va lanjligiga
asos boʻladi. Jinsiy balogʻatga yetish va jismoniy rivojlanishdagi oʻsish oʻsmir
ruhiyatida yangi psixologik tuzilishlarning yuzaga kelishida asosiy ahamiyatga ega.
Xulosa.
Yakuniy xulosa qilinsa, oʻsmirlik davridagi xavotirlanish holatining
namoyon boʻlishining psixologik xususiyatlarini tushunish oʻsmirlarning ruhiy
salomatligi muammolari orqali ularni tan olish, hal qilish va qoʻllab-quvvatlash
uchun muhim ahamiyatga ega. Oʻsmirlardagi tashvishning kognitiv, hissiy, xulq-
atvori, ijtimoiy va jismoniy oʻlchamlarini tan olish orqali ota-onalar, oʻqituvchilar va
ruhiy salomatlik mutaxassislari oʻsmirlarga rivojlanishning ushbu notinch bosqichini
chidamlilik va qoʻllab-quvvatlash bilan boshqarishga yordam berish uchun
moslashtirilgan tadbirlarni taqdim etishlari mumkin. Mehr-shafqatli va tushunarli
muhitni yaratib, biz oʻsmirlarga oʻzlarining tashvishlarini samarali boshqarish va
hayotning ushbu oʻzgaruvchan bosqichida rivojlanish imkoniyatini berishimiz
mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1
.
Yoshlarning ijtimoiy-psixologik muammolari, sabab va yechimlari. Maqolalar
to‘plami. Toshkent. 2020.
2
.
Tadjieva S.X., Sabirova D.G‘. “Tanglik vaziyatida qolgan bolaga psixologik
yordam ko‘rsatish”. Toshkent. RBIMM, 2011
3. Karimova V. Ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy amaliyot. Toshkent. 1999.
4.
Mullaboeva N.SH., O’smirlarda yolg’izlik hissi shakllanishining
psixoprofilaktikasi va psixokorrektsiyasi. Psixologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori
dissertatsiyasi avtoreferati. Mullaboeva Nargiza Sgaropalievna. Toshkent, 2019.
5. Jumanova N. O‘smirlarda stressning paydo bo‘lishi va uning oldini olish va
bartaraf etish usullari. Zamonaviy ta’limda pedagogika va psixologiya jurnali, 2023.
