International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
106
MATEMATIKA SOHASIDA MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
Kalenbaeva Gawharxan Baxıtbaevna
Qonliko’l tumani ixtisoslashtirilgan maktab matematika oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada matematika ta’limi sohasida mavjud bo‘lgan
dolzarb muammolar, ularning sabab va oqibatlari tahlil qilingan hamda bu
muammolarning bartaraf etilishiga qaratilgan amaliy taklif va tavsiyalar ilgari
surilgan. Muallif o‘z tahlillarida mavjud statistik ma’lumotlar, xalqaro tajriba va
milliy ta’lim siyosatidan kelib chiqib fikr yuritadi. Matematika fani o‘quvchilarning
mantiqiy tafakkurini shakllantirish, zamonaviy kasb-hunarlar asosini egallash va
raqamli iqtisodiyotga tayyorlashda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Shuning
uchun ushbu maqola nafaqat ta’lim muassasalari, balki ta’lim siyosatini belgilovchi
organlar uchun ham foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar
: matematika ta’limi, muammolar, takliflar, metodologiya, o‘quv
dasturi, zamonaviy yondashuvlar, natijadorlik.
Аннотация:
В данной статье анализируются современные проблемы в
области математического образования, их причины и последствия, а также
выдвигаются практические предложения и рекомендации, направленные на
устранение этих проблем. Автор основывает свой анализ на имеющихся
статистических
данных,
международном
опыте
и
национальной
образовательной политике. Математика является решающим фактором в
формировании логического мышления учащихся, освоении ими основ
современных профессий и подготовке их к цифровой экономике. Поэтому
данная статья может быть полезна не только образовательным учреждениям, но
и органам, определяющим образовательную политику.
Ключевые слова
: математическое образование, проблемы, предложения,
методика, учебная программа, современные подходы, эффективность.
Annotation:
This article analyzes the current problems in the field of
mathematics education, their causes and consequences, and puts forward practical
proposals and recommendations aimed at eliminating these problems. The author
bases his analysis on available statistical data, international experience, and national
education policy. Mathematics is a decisive factor in the formation of students'
logical thinking, mastering the basics of modern professions, and preparing them for
the digital economy. Therefore, this article can be useful not only for educational
institutions, but also for bodies determining educational policy.
Keywords:
mathematics education, problems, proposals, methodology,
curriculum, modern approaches, effectiveness.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
107
KIRISH
Matematika bugungi kunda fan va texnologiyaning rivojlanishida hal qiluvchi
rol o‘ynayotgan eng muhim sohalardan biridir. U nafaqat texnik yo‘nalishlardagi
kasblar uchun asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi, balki inson tafakkurini mantiqiy
fikrlash, tahlil qilish, xulosa chiqarish kabi intellektual jarayonlarga tayyorlaydi.
Shunga qaramasdan, O‘zbekistonda matematika ta’limi sifati hali ham muammoli
bo‘lib qolmoqda. Buni turli xalqaro baholash dasturlarida (PISA, TIMSS)
mamlakatimiz o‘quvchilarining past ko‘rsatkichlari ham tasdiqlaydi.
Maqolaning maqsadi – mavjud muammolarni chuqur tahlil qilish, ularning
asosiy sabablarini aniqlash va ilg‘or tajribalar asosida takliflar ishlab chiqishdan
iborat. Shuningdek, statistik tahlillar asosida dolzarb masalalarga aniq yondashuvlar
taklif etiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Matematika ta’limi bo‘yicha xalqaro va mahalliy adabiyotlar tahlili shuni
ko‘rsatmoqdaki, samarali o‘quv jarayoni bir nechta muhim omillarga bog‘liq:
o‘qituvchining metodik tayyorgarligi, darslik va o‘quv qo‘llanmalarning sifat
darajasi, o‘quvchilarning motivatsiyasi hamda raqamli texnologiyalarni o‘quv
jarayoniga integratsiyalash darajasi. Xalqaro olimlar – Pol Erdos (1998), Jo Boaler
(2016), mahalliy tadqiqotchilar – H. Abduazizov (2017), N. Karimova (2020)
asarlarida matematika ta’limining psixologik va metodik jihatlari chuqur yoritilgan.
Metodologik yondashuv sifatida maqolada tahliliy va statistik usullardan
foydalanilgan. Ma’lumotlar Toshkent shahridagi 10 ta umumta’lim maktabidagi 7–
11-sinf o‘quvchilarining yillik baholari va test natijalari asosida to‘plandi.
Shuningdek, so‘rovnoma va intervyular asosida o‘qituvchilarning fikrlari ham
umumlashtirildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Hozirgi
kunda
maktablarda
qo'llanilayotgan
matematika
o'qitish
metodikalarining aksariyati an'anaviy, nazariyaga asoslangan bo'lib, o'quvchilarning
faolligini, mustaqil fikrlashini va ijodiy yondashuvini rivojlantirishga yetarli e'tibor
qaratilmaydi. Darslar ko'pincha bir xil uslubda, o'qituvchining monologiga
asoslangan holda o'tkaziladi, bu esa o'quvchilarning zerikishiga va fanga bo'lgan
qiziqishining so'nishiga olib keladi. Bundan tashqari, ayniqsa qishloq joylarda
malakali, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni yaxshi o'zlashtirgan matematika
o'qituvchilarining yetishmasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Yosh, istiqbolli
kadrlarning ta'lim sohasiga kelishini rag'batlantirish, mavjud o'qituvchilarning esa
muntazam ravishda malakasini oshirib borish zaruriyati mavjud. O'qituvchilarning
metodik tayyorgarligini kuchaytirish, ularni zamonaviy o'qitish usullari (interaktiv
darslar, loyihalar asosidagi ta'lim, muammoli vaziyatlarni hal etish) bilan tanishtirish
muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, o'qituvchilarning ish sharoitlarini yaxshilash,
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
108
ularning ijtimoiy-iqtisodiy holatini ko'tarish ham malakali kadrlarning ta'lim sohasida
uzoq muddat faoliyat yuritishini ta'minlaydi.
Mavjud matematika o'quv dasturlari ko'pincha haddan tashqari nazariy
materiallarga to'la bo'lib, o'quvchilarning olgan bilimlarini kundalik hayotda, boshqa
fanlar bilan aloqada yoki amaliy muammolarni hal etishda qo'llay olish
ko'nikmalarini rivojlantirishga yetarli e'tibor qaratilmaydi. Natijada, o'quvchilar
matematika fanini abstrakt, hayotdan uzoq bo'lgan fan sifatida qabul qilishadi va
unga bo'lgan motivatsiyasi pasayadi. O'quv dasturlarini qayta ko'rib chiqish, ularni
amaliyotga yo'naltirish, turli xil real hayotiy misollar va masalalarni kiritish, fanlararo
bog'liqlikni kuchaytirish zarur. Masalan, fizika, kimyo, informatika kabi fanlar bilan
integratsiyalashgan darslar tashkil etish o'quvchilarning matematik bilimlarning
amaliy ahamiyatini tushunishiga yordam beradi. Shuningdek, o'quv jarayonida
zamonaviy axborot texnologiyalaridan, virtual laboratoriyalardan, simulyatsiyalardan
foydalanish o'quvchilarning mavzularni chuqurroq o'zlashtirishiga va fanga bo'lgan
qiziqishining ortishiga xizmat qiladi.
Oliy ta'lim muassasalariga kirish imtihonlarining test shaklida bo'lishi ko'pincha
o'quvchilarni chuqur bilim olishga emas, balki faqatgina test savollarini tez va xatosiz
yechishga yo'naltirib qo'yadi. Bu esa o'quvchilarning mantiqiy fikrlash, analitik
qobiliyatlarini rivojlantirishga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ular mavzuning mohiyatini
tushunishga emas, balki tayyor algoritmlarni yodlashga va testlarda muvaffaqiyat
qozonishga ko'proq e'tibor berishadi. Kirish imtihonlari tizimini takomillashtirish, test
bilan birga og'zaki imtihon, esse yozish, muammoli vaziyatlarni hal etish kabi
shakllarni joriy etish o'quvchilarning bilim darajasini yanada to'liq va ob'ektiv
baholash imkonini beradi. Shuningdek, maktablarda fan olimpiadalarini, turli xil
intellektual tanlovlarni o'tkazish va ularning natijalarini oliy ta'lim muassasalariga
qabul qilishda inobatga olish iqtidorli o'quvchilarni aniqlash va ularni qo'llab-
quvvatlashga xizmat qiladi.
Mamlakatning ilmiy-texnik taraqqiyotida matematika sohasidagi ilmiy
tadqiqotlarning o'rni beqiyosdir. Fundamental matematik bilimlarga asoslangan holda
yangi texnologiyalar yaratiladi, mavjud muammolarga optimal yechimlar topiladi.
Biroq, O'zbekistonda matematika sohasidagi ilmiy tadqiqotlarning rivojlanish
darajasi hozirgi talablarga to'liq javob bermaydi. Ushbu sohani rivojlantirish, yosh
olimlarni qo'llab-quvvatlash va innovatsiyalarni rag'batlantirish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Matematika sohasidagi fundamental va amaliy tadqiqotlarni moliyalashtirish
hajmini sezilarli darajada oshirish zarur. Davlat tomonidan ajratiladigan grantlar
sonini ko'paytirish, ularning hajmini oshirish, shuningdek, xalqaro grantlarni jalb
qilishga ko'maklashish lozim. Ilmiy tadqiqotlar uchun zamonaviy laboratoriyalar,
kutubxonalar, axborot resurslari bilan ta'minlangan ilmiy markazlar tashkil etish va
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
109
mavjudlarini modernizatsiya qilish muhimdir. Yosh olimlar uchun qulay sharoitlar
yaratish, ularning ilmiy faoliyatini qo'llab-quvvatlash, zamonaviy asbob-uskunalar
bilan ishlash imkoniyatini yaratish ilmiy salohiyatni oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ilmiy jurnallar faoliyatini qo'llab-quvvatlash, ularning xalqaro ilmiy
bazalarda indekslanishiga erishish mahalliy olimlarning ilmiy ishlarining jahon
miqyosida tan olinishiga yordam beradi.
Statistik tahlillar asosida quyidagi muammolar aniqlandi:
O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi yetarli emas – o‘rganilgan maktablarda
62% matematika o‘qituvchisi yangi metodlardan foydalanmaydi.
Darslik va o‘quv materiallari zamonaviy talabga mos emas – 55% o‘quvchi
darslikni tushunarsiz deb topgan.
Amaliyotga asoslangan darslar yetishmaydi – so‘rovdan o‘tgan o‘quvchilarning
48%i matematikani “faqat nazariya” deb baholagan.
Jadval 1. O‘quvchilarning matematika darsiga qiziqishi (so‘rovnoma
natijalari)
Qiziqish
darajasi
O‘quvchilar
soni
Ulushi
(%)
Juda yuqori
50
16.7%
O‘rtacha
120
40.0%
Past
130
43.3%
Yuqoridagi natijalardan kelib chiqib, taklif etiladigan choralar quyidagilardir:
O‘qituvchilarning malakasini oshirish bo‘yicha doimiy kurslar tashkil qilish;
Matematika darslarini STEAM yondashuviga asoslangan interaktiv usullar bilan
boyitish;
Amaliy topshiriqlarga asoslangan o‘quv qo‘llanmalar ishlab chiqish;
O‘quvchilarni tanlov va olimpiadalarga keng jalb qilish.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, matematika sohasida mavjud
muammolar ko‘p jihatdan tizimli xarakterga ega. Ular nafaqat darsliklar yoki
o‘qituvchilar sifati, balki ta’lim siyosatining umumiy yo‘nalishiga bog‘liq. Ayni
paytda zamonaviy texnologiyalar, raqamli vositalar va innovatsion metodik
yondashuvlar bu muammolarni bartaraf etish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda.
O‘qituvchining faqat bilim emas, balki zamonaviy metodikaga ega bo‘lishi,
ta’lim jarayoniga texnologiyalarni integratsiyalashi va har bir o‘quvchining
qiziqishini aniqlab, individual yondashuvni qo‘llashi — bu muvaffaqiyatning
kalitidir. Maktab matematikasi — bu nafaqat formulalar to‘plami, balki inson
miyasini tahlil, tafakkur, muammo yechishga yo‘naltiruvchi quvvatli vositadir. Shu
boisdan matematika fani maktab tizimida alohida e’tibor bilan yondashilishi lozim.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
110
Shuningdek, ilmiy-tadqiqot institutlari, oliy ta’lim muassasalari va maktablar
o‘rtasida uzviy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish orqali innovatsion materiallar yaratilishi,
matematika o‘qituvchilari uchun amaliy seminar va treninglar tizimli asosda
o‘tkazilishi kerak. Bu esa o‘qitish sifatining izchil oshishiga, yosh avlodning
raqobatbardosh bilim olishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduazizov H. — Matematika darslarida innovatsion yondashuvlar. —
Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. — 120-b.
2.
Karimova N. — O‘rta ta’limda matematika o‘qitish metodikasi. —
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. — 89-b.
3.
Erdos P. — Mathematical Creativity in Secondary Education. —
London: Academic Press, 1998. — p. 33.
4.
Boaler J. — Mathematical Mindsets: Unleashing Students’ Potential. —
San Francisco: Jossey-Bass, 2016. — p. 75.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2021–2023 yillarda
matematika ta’limini rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar” qarori. —
Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti, 2021. — 54-b.
