International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
158
G‘AZNACHILIKDA DAVLAT XARIDINI TA’SHKIL ETISH
Fayziyev Muhammadali
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti BNG‘ 60 guruh talabasi
Abdujalilova Dilnoz Abdusattorovna
Ilmiy rahbar Byudjet husobi va g‘aznachilik kafedrasi PhD, dotsenti
Anotatsiya:
Mazkur tezisda davlat xaridlarini g‘aznachilik tizimi orqali tashkil
etishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Unda davlat xaridlarining mazmuni,
bosqichlari, moliyalashtirish mexanizmlari va g‘aznachilikning bu jarayondagi o‘rni
tahlil qilinadi. Ayniqsa, elektron davlat xaridlari tizimining joriy etilishi, shaffoflik va
samaradorlikni oshirishdagi roli alohida e’tiborga olinadi. Tezisda g‘aznachilik
nazoratining afzalliklari, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib
chiqiladi. Mavzu bugungi kunda davlat moliya boshqaruvi samaradorligini
ta’minlashda dolzarb ahamiyat kasb etadi.Kalit so‘zlar: davlat byudjeti, daromadlar,
soliq siyosati, ijtimoiy siyosat, iqtisodiy barqarorlik.
Kirish
Mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda davlat byudjeti mablag‘laridan
oqilona foydalanish muhim ahamiyatga ega. Davlat xaridlari tizimi esa ushbu
mablag‘larni belgilangan tartibda va samarali sarflashning asosiy vositasidir. Bu
jarayonning shaffof, adolatli va raqobatbardosh bo‘lishi esa bevosita g‘aznachilik
orqali amalga oshiriladigan nazorat mexanizmlariga bog‘liq. G‘aznachilik xizmati
davlat xaridlarining rejalashtirilishidan tortib, ularni moliyalashtirish va ijrosini
nazorat qilishgacha bo‘lgan bosqichlarda muhim rol o‘ynaydi.
Asosiy qism
1. Davlat xaridlari tushunchasi va ularning ahamiyati
Davlat xaridlari — bu davlat tashkilotlari tomonidan tovarlar, xizmatlar va
ishlarni byudjet mablag‘lari hisobidan xarid qilish jarayonidir. Ular davlat
ehtiyojlarini qondirish, ijtimoiy soha uchun zarur infratuzilmani rivojlantirish va
iqtisodiyotni tartibga solish vositasi hisoblanadi.
Xaridlar tartibining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi:
- Budjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini ta’minlaydi;
- Korruptsion holatlarning oldini oladi;
- Ochiqlik va raqobatbardoshlikni oshiradi.
2. G‘aznachilik tizimining roli
G‘aznachilik — bu byudjet mablag‘larining harakatini muvofiqlashtiruvchi va
moliyaviy nazoratni amalga oshiruvchi davlat moliyaviy institutidir. U davlat
xaridlarida quyidagi funksiyalarni bajaradi:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
159
- Xarid rejalari va shartnomalarni ro‘yxatdan o‘tkazish;
- Xaridlar bo‘yicha to‘lovlarni tasdiqlash va amalga oshirish;
- Xarajatlarning qonuniyligi va byudjetga muvofiqligini tekshirish;
- Xarid jarayonlarini monitoring qilish va tahlil yuritish.
3. Davlat xaridlarini tashkil etish bosqichlari
Davlat xaridlarini tashkil etish quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Rejalashtirish – har bir tashkilot yil davomida zarur bo‘ladigan tovar, xizmat
va ishlarni aniqlab, xarid rejasini tuzadi.
2. Tender hujjatlarini ishlab chiqish va e’lon qilish – xarid miqdori va turi
asosida ochiq tanlov yoki boshqa mexanizmlar tanlanadi.
3. Tanlov jarayoni – ishtirokchilar o‘rtasida eng maqbul taklif tanlanadi.
4. Shartnoma tuzish – tanlov g‘olibi bilan shartnoma tuziladi va g‘aznachilikka
ro‘yxatga qo‘yiladi.
5. Moliyalashtirish – shartnoma asosida to‘lovlar g‘aznachilik orqali amalga
oshiriladi.
6. Nazorat va hisobot – xarid natijalari yuzasidan monitoring olib boriladi.
4. Elektron davlat xaridlari tizimi
So‘nggi yillarda elektron davlat xaridlari platformasi joriy qilindi. Bu tizimning
afzalliklari quyidagilardan iborat:
- Ochiqlik va shaffoflik ta’minlanadi;
- Huquqbuzarliklar kamayadi;
- Vaqt va resurslar tejaladi;
- Murojaatlar soni kamayib, fuqarolar ishonchi ortadi.
Elektron tizim orqali g‘aznachilik ham shartnomalarni tezkor ro‘yxatdan
o‘tkazishi va nazorat funksiyalarini samaraliroq bajarishi mumkin.
5. G‘aznachilik nazorati va muammolar
G‘aznachilik xizmatlari nafaqat to‘lovlarni amalga oshirish, balki ularning
qonuniyligini ham tekshiradi. Shunga qaramay, tizimda ba’zi muammolar mavjud:
- Ba’zi hududlarda kadrlar malakasining pastligi;
- Yangi axborot tizimlariga moslashishdagi qiyinchiliklar;
- Ayrim hollarda korrupsiyaviy xavflarning mavjudligi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun tizimni doimiy ravishda
modernizatsiya qilish va malakali mutaxassislarni tayyorlash zarur.
Xulosa
G‘aznachilik tizimida davlat xaridlarini tashkil etish mexanizmi — davlat
moliyaviy siyosatining muhim tarkibiy qismidir. Xaridlarning shaffof, samarali va
qonuniy bo‘lishi, aynan g‘aznachilik organlari tomonidan yuritiladigan nazorat va
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 7 (53) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
160
moliyalashtirish bosqichlariga bog‘liq. Davlat xaridlari tizimining mukammallashuvi
byudjet
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat xaridlari to‘g‘risida”gi Qonuni. –
T.: Lex.uz, 2021.
2.
G‘aznachilik faoliyati asoslari. O‘quv qo‘llanma. – T.: Iqtisodiyot
nashriyoti, 2020.
3.
Soliyev M., Nurmatov B. “Davlat moliyasi”. Darslik. – T.: “IQTISOD-
MOLIYA”, 2019.
4.
Karimov I., Hasanov B. “Budjet tizimi va g‘aznachilik”. – T.: “Fan va
texnologiya”, 2022.
5.
www.mf.uz (http://www.mf.uz/) – O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi rasmiy veb-sayti.
6.
www.xarid.uz (http://www.xarid.uz/) – Davlat xaridlari yagona elektron
axborot tizimi.
7.
Davlat byudjetining g‘aznachilik ijrosi bo‘yicha me’yoriy-huquqiy
hujjatlar to‘plami. – T.: Adliya vazirligi, 2023.
8.
Qodirov B., Rahmonov M. “Davlat moliyaviy nazorati”. – T.: Moliya,
2021.
9.
Internet manbalari: Lex.uz, Norma.uz, Stat.uz (2023–2024-yillar holati
bo‘yicha)
