“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 194 ~
TILSHUNOSLIKDAGI ZAMONAVIY YO‘NALISHLAR: KOMMUNIKATIV
LINGVISTIKA. MATN TILSHUNOSLIGI. PARALINGVISTIKA.
KOGNITIV TILSHUNOSLIK
Otajonova O‘g‘iljon Alisher qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Sharq filolоgiyasi fakulteti Arab tili yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushba maqolada tilshunoslikdagi zamonaviy yo‘nalishlarining
hozirgi kunda jadal o‘sib borishi, jumladan, kommunikativ lingvistika, matn
tilshunosligi, paralingvistika, kognitiv tilshunoslik hamda diskurs tahlili kabi fan
sohalari tahlil qilinadi. Har bir yo‘nalishning ilmiy-nazariy asosi, o‘rganish ob’yekti
hamda amaliy qo‘llanilishi yoritiladi va hozirgi kunda insonlarning zamonaviy
tilshunoslikga bo‘lgan ehtiyojlari sababli bu sohalarning o‘rni va ahamiyati kundan-
kunga ortib bormoqda va bu jarayon esa til funksiyalarini chuqurroq anglashga
xizmat qiladi.
Kalit
so‘z
va
iboralar
:
Kommunikativ
lingvistika,
kommunikativ
kompetensiya, pragmatika, nutq faoliyati, kontekst, matn tilshunsligi, o‘rganish
obyekti va predmeti, abzats, diskurs, matn turlari, paralingvistika, paralingvistik
vositalar, Daktil, Brayl va Morze alifbolari, kognitiv tilshunoslik, freym, konsept.
Zamonaviy tilshunoslikda tilga faqat tizim emas, balki muloqot vositasi sifatida
qarash kuchaymoqda. Shu nuqtai nazardan vujudga kelgan kommunikativ lingvistika
insonlar o‘rtasidagi real muloqot, kontekst va maqsad asosida til birliklarini
o‘rganadi. Bu yondashuv tilni hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lab tahlil qilishga imkon
beradi va tilning ijtimoiy-ma’naviy rolini chuqurroq ochib beradi.
Kommunikativ lingvistika
– bu XX asr tilshunsligi tilining bevosita
harakatdagi birliklari, undagi o‘zgarishlarni o‘rganish bilan shug‘ullana boshladi.
Bunday tadqiqodlar tilshunoslikda kommunikativ pragmatik aspektda olib boriladi.
Kommunikativ tilshunoslik tilni muloqot vositasi sifatida tadqiq qiladi, tildan
foydalanishning ijtimoiy va pragmatik jihatlariga etibor beradi. Boshqa tomondan,
matn lingvistikasi matnlarning tarkibiy va tashkiliy qismlarini o‘rganadi. Ushbu
yo‘nalish doirasida kommunikativ kompetensiya, pragmatika, nutq faoliyati va
kontekst tushunchalari asosiy o‘rinni egallaydi.
Kommunikativ pragmatika
- insonning til vositalaridan to‘g‘ri va samarali
foydalanish qobiliyati. Bu nafaqat grammatik bilim, balki madaniy, ijtimoiy va
pragmatick bilimlarni ham o‘z ichiga oladi.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 195 ~
Pragmatika
— bu gaplarning qanday ma’noda, qanday vaziyatda va qanday
maqsadda ishlatilishini o‘rganuvchi soha. Masalan, kimdir restoranda ofitsiantga:
“Bu sho‘rva juda iliq ekan” desa, u shunchaki ta’rif bermayotgandir, balki “Bu
sho‘rva sovuq, uni qayta isitib bering” degan nozik tanqidni bildirayotgandir.
Pragmatika mana shunday holatlarni tushunishga yordam beradi.
Nutq faoliyati
— bu insonning til orqali fikr bildirish va boshqalarni tushunish
jarayonidir. U gapirish, yozish, tinglash va o‘qish kabi harakatlarni o‘z ichiga oladi.
Nutq faoliyati orqali odamlar o‘z fikrini boshqalarga yetkazadi va boshqalarni
tushunadi.
Kontekst
— bu tilning ma'nosini aniqlash uchun zarur bo‘lgan atrof-muhit va
vaziyat omillaridir. Til birligi faqat ma’lum bir sharoitda to‘g‘ri talqin qilinadi va
kontekst uning qanday ishlatilishini belgilaydi.
Matn tilshunosligi
— matnni yaxlit til birliklari sifatida oʻrganadi. Ya'ni faqat
alohida so‘zlar yoki jumlalar bilan cheklanmasdan, butun matnni o‘rganadi va uning
kontekstiga mos ravishda qanday ma’no kasb etishini tushunishga yordam beradi.
Matn tilshunosligining o‘rganish obyekti va predmeti:
Obyekti — bu mantiqiy, semantik va grammatik jihatdan bog'langan, muayyan
ma'lumot yetkazuvchi gaplar yig'indisidir.
Predmeti— matnning turli jihatlarini tadqiq qilish, ya'ni matnni lingvistik,
sotsiolingvistik, psixolingvistik, lingvostatistik, kognitiv-diskursiv va boshqa
jihatlarini o'rganishdir.
Abzats
— matn lingvistikasida o'ziga xos strukturaga ega bo'lgan to'laqonli
birlik hisoblanadi va shunga asoslangan holda abzats “katta matn” ichidagi "kichik
matn" degan xulosaga kelinadi, uning "abzats-tahlil", "abzats-tavsif", "abzats-
kontrast", "abzats-analog", "abzats ta'rif” kabi mazmuniy turlari ajratiladi.
Diskurs
— bu so'zning ma'nosi fransuzcha discours - «nutq», «so'zlash»
demakdir.
Dastlab «diskurs» va «matn» terminlari ayni bir tushuncha uchun qo'llangan
bo`lsa, keyinroq <<matn>> yozma kommunikatsiyaga nisbatan, <<diskurs>> esa
og'zaki kommunikatsiyaga nisbatan ishlatilgan.
Matn- og‘zaki va yozma matn turlarini o‘z ichiga oladi.
Og‘zaki matn turlari:
1.
Diologik matnlar- diolog va monolog.
2.
Fol’klor matnlar- xalq og‘zaki ijodi.
3.
Ovozalar- ( mishmishlar).
4.
Axborot matnlari.
Yozma matn turlari:
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 196 ~
1.
Epigrafik matnlar — bunga peshlavhalar, ko‘rsatkichlar kiradi. Masalan
OʻzDJTU, Alisher Navoiy nomidagi O`zbekiston Milliy kutubxonasi, aeroport,
oilaviy polikilinika kabi yozuvlar.
2.
Sfragistik matnlar — bunga muhrlarga bitilgan matnlar kiradi.
3.
Numizmatik matnlar — pullar, tangalardagi yozuvlar.
4.
Paleografik yozuvlar — monografiya, ilmiy maqola, ilmiy-ommabop maqola,
taqriz, risola singari...
Paleografik matnlar ikki xil bo‘ladi: ilmiy-ommabop va bosma.
Paralingvistika
— bu nutqqa hamroh bo‘ladigan, lekin so‘zsiz ifodalanadigan
vositalarni (intonatsiya, mimika, gesture, pauza va boshqalar) yaʼni tilning noverbal
jihatlarini o‘rganadigan soha. U muloqotda so‘zlardangina emas, balki ohang, tana
harakati va yuz ifodalaridan qanday ma’no chiqishini tahlil qiladi.
Paralingvistik vositalar XX asrning 30- yillarida o‘rganila boshlandi.
Paralingvistik vositalar:
1. Fonatsiya vositalari:
•
Intonatsiya - gap ohangi, savol, buyruq yoki taajjubni bildiradi;
•
Pauza - to'xtalish, gapning ta'sirini kuchaytirish;
•
Ovoz balandligi - his-tuyg'u, holat ifodasi (baqiriq, pichirlash);
•
Tovush tezligi - shoshilish, ikkilanish, ishonchsizlikni bildiradi.
2. Kinetik vositalar (tana harakatlari):
•
Mimika - yuz ifodalari (kulish, qosh uyish, ko'z yumish);
•
Jestlar (imo-ishoralar) qo'l harakati, bosh silkish, barmoq koʻrsatish;
3. Grafik vositalar (yozma nutqda):
•
Punktuatsiya - nuqta, soʻroq, undov belgilar;
•
Harf kattaligi – KATTA harflar bilan yozish (baqiriqni ifodalash);
•
Qoʻshtirnoq, kursiv -alohida urg'u, kinoya, iqtibos;
•
Smayliklar
Paralingvistik vositalarning ahamiyati:
Nutqni hissiy va taʼsirli qiladi, muloqotning ma'nosini kuchaytiradi yoki
oʻzgartiradi, muloqotni universal yoki madaniy jihatdan oʻziga xos qiladi va
har qanday ogʻzaki nutqni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Smayliklar- 1982 yil 19 sentabrda AQShning Pittsburgidagi Karnegi-Mellon
universiteti professori Skott Falman elektron yozishmalarda "ikki nuqta-tire-qavs"
ketma-ketligidan - :-) tabassumni bildiruvchi belgi sifatida foydalanishni taklif
qilgan. Shu tariqa hozirda usiz onlayn-muloqotni tasavvur qilish qiyin boʻlgan
smaylik (emoji) belgisi paydo boʻlgan.
Tilshunoslikning rivojlanishida, insonlarning ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda
bir qancha alifbolar yaratilgan.
“
Global lingvistika: yangi yondashuvlar va tadqiqotlar”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
~ 197 ~
Brayl alifbosi
– kozi ojizlar uchun maxsus yaratilagn alifbo. Kitoblar, yozuvlar,
valyuta va boshqa buyumlarda koʻzi ojiz va zaif koʻruvchilar uchun qoʻllaniladigan
sensorli yozuv tizimi. Brayl alifbosi bortib chiqqan oltita nuqtadan iborat. Bu alifbo
qo'l yordamida sezish orqali o`qiladi.
Morze alifbosi
- telekommunikatsiya (aloqa) da matn belgilarini nuqta, tire
orqali ikki xil signal davomiyligining standartlashtirilgan ketma-ketligi sifatida
kodlash uchun ishlatiladigan usuldir.
Daktil alifbosi
(yoki daktilologiya)—bu eshitish yoki nutq qobiliyati
cheklangan odamlar oʻrtasida qoʻl harakatlari yordamida harflarni ifodalash tizimidir.
Kognitiv tilshunoslik — tilni inson tafakkuri, ongi, idroki bilan bog‘lab, uning
shakllanishida ishtirok etuvchi psixologik, biologik va neyrofiziologik jarayonlarni
o‘rganadigan tilshunoslik yo‘nalishidir. Lingvistik iboralarni tushunish va izohlash
uchun muhim bo'lgan bilimlarni
freym
ifodalaydi.
Konsept
—soʻzni shunchaki anglatgan ma'nosiga qarab emas, balki uning
borliqda ifodalanadigan barcha tushunchalarini, inson idroki bilan bogʻliq jihatlarini,
lingvomadaniy koʻrinishlarini kognitiv talqinda tahlil etadi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan tilshunoslikning bu zamonaviy yo‘nalishlari, tilning
inson hayotidagi murakkab va ko‘p qirrali funksiyalarini yanada chuqurroq anglash
imkonini beradi.
Xulosa oʻrnida shuni taʼkidlash lozimki, zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari
tilning ichki tizimidan tashqari, uning inson tafakkuri, ijtimoiy hayoti va muloqotdagi
rolini chuqurroq o‘rganishga yo‘naltirilgan. Kommunikativ yondashuv, kognitiv
tahlil, matn va diskurs darajasidagi tadqiqotlar orqali til yanada kengroq kontekstda
talqin qilinmoqda. Bu esa tilshunoslik fanining nafaqat nazariy, balki amaliy
ahamiyatini ham orttirib, uni zamonaviy jamiyat ehtiyojlariga moslashtirmoqda.
Adabiyotlar ro‘yxati
:
1.
Majidova R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent 2021
2.
Zokirov M. Majidova R. Sultonova SH. “ O‘zbekcha- ruscha -inglizcha
lingvistik atamalar muxtasar lug‘ati. – T., 2016
