Qishloq xo'jaligi

Мақолада гипсли чўл шароитида барпо этилган истиқболли чўл озуқабоп ўсимликларининг пичан ҳосилдорлиги ва уларнинг об-ҳаво шароитларига боғлиқлиги баён қилинган.

Мақолада “Нурота” тажриба даласида яйлов озуқабоп ўсимликлари интродукцияси ва селекцияси йўналишида олиб борилган тадқиқот натижалари баён қилинган.

Мақолада “Нурота” тажриба даласи озуқабоп ўсимликлари генофондининг селекция, уруғчилик ва табиий яйловлар ҳосилдорлигини оширишдаги аҳамияти баён қилинган.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё бўйича пахта етиштирувчи мамлакатларда ғўзанинг янги, истикболли навларини яратиш, уларни етиштиришнинг ресурстежамкор агротехнологияларини ишлаб чикиш мухим вазифалардан хисобланади. Пахтачилик кўпгина мамлакатлар кишлоқ хўжалигининг етакчи тармоғи хисобланиб, дунёдаги 84 мамлакатда ғўза етиштирилади. Жумладан, Шимолий ва Жанубий Америкада 20, Осиё ва Океанияда 28, Африкада 31, Европада 3 (бундан 20 йил олдин 9 та эди) мамлакат ҳамда Австралия пахта етиштириш билан шуғулланади. Жаҳон бўйича бундан 20 йил олдин 17 миллион тонна пахта толаси етиштирилган бўлса, эндиликда бу кўрсаткич қарийб 25 миллион тоннани ташкил этмокда.1
Дунёдаги ғўза етиштириладиган мамлакатларда, жумладан, АҚШда ғўза навлари ва турли кўчат қалинликларида маъданли ўғитлар самарадорлиги ўрганилиб, ўғитларни N25oPi6oKi2o меъёрларда қўллаш, Хитойда ғўзани тупроқ-иқлим шароитларига боғлик ҳолда пуштага яккақатор ва кўшкатор усулларда экиш, Австралияда турли ғўза навларини 120-140 минг туп/га кўчат қалинлигида парваришлаш самарали бўлиши аниқланган. Шу нуқтаи назардан янги, истикболли ғўза навларини экиш усуллари, кўчат қалинлиги ва маъданли ўғитларнинг макбул меъёрларини аниқлаш бўйича илмий изланишларни амалга ошириш долзарб ҳисобланади.
Республиканинг турли тупроқ иқлим, гидрогеологик ва мелиоратив минтақалари учуй яратилган ҳар хил, ноқулай шароитларга чидамли, кимматли хўжалик белгиларини намоён этадиган, толасининг технологик сифат кўрсаткичлари юқори, серхосил навларни танлаш хамда парваришлашнинг мақбул агротехнологияларини татбиқ этиш бўйича айни вақтда кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Шу нуқтаи-назардан ғўзанинг янги навларини етиштиришнинг тупроқ иқлим шароитларига мое агротехнологиялари, жумладан, маъданли ўғитлар билан озиклантириш, сугориш тартиби, экиш муддатлари ва тизими хамда макбул кўчат қалинликларини ишлаб чиқиш бўйича илмий тадқиқотлар ўтказиш шу куннинг долзарб масалаларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасининг 2017-2021 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар стратегиясида “3.3...кишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш сохасига интенсив усулларни, энг аввало, сув ва ресурсларни тежайдиган замонавий агротехнологияларни жорий этиш” муҳим вазифалардан бири этиб белгиланган.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 15 сентябрдаги “2018 йил ҳосили учун кишлоқ хўжалик экинларини оқилона жойлаштириш чора тадбирлари ва кишлоқ хўжалик маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажмлари тўғрисида”ги ПҚ-3281-сонли қарори ҳамда Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 14 январдаги 25-сонли ушбу қарор ижросини таъминлаш тўғрисидаги йиғилиш баённомаси ҳамда бошка меъёрий-хуқукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширилишига ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади. Андижон вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида янги “Андижон-37” ғўза навини якка қатор ва қўшқатор усулида парваришлашнинг ресурстежамкор агротехнологиясининг ишлаб чикаришга жорий этишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Андижон вилоятининг оч тусли бўз тупроклари шароитида янги “Андижон-37” ғўза навидан юқори ва сифатли ҳосил олишни таъминловчи мақбул экиш усули, кўчат қалинлиги ва маъданли ўғитлар меъёрлари аниқланган;
якка қатор ва кўшкатор усулида экишнинг тупроқнинг агрофизикавий хоссаларига таъсири аниқланган;
янги “Андижон-37” ғўза навини озиклантириш меъёрларининг тупроқни агрокимёвий хоссалариги таъсири аниқланган:,
янги “Андижон-37” ғўза нави якка қатор ва қўшкатор усулларда экилганда кўсакларининг очилиши, бир дона кўсакдаги пахта вазни, пахта хосили, биринчи терим салмоғи ва пахта толаси сифатига экиш усули, кўчат калинлиги ва маъданли ўғитлар меъёрларининг таъсири аниқланган.
Хулосалар
1. Чигит пуштага якка қатор ва қўшқатор экилган вариантларда тупроқнинг 0-30 ва 0-50 см қатламларида ҳажм массаси тегишли равишда мавсумнинг бошида 1,26 г/см3 ва 1,29 г/см3 ни ташкил этгани ҳолда амал даврининг охирида чигит пуштага якка катор усулда экилган вариантларда 1,40 г/см3 гача, қўшқатор усулда экилган вариантларда эса 1,36 г/см3 га тенг бўлганлиги аниқланди. Лекин, чигит текис ерга экилган назорат вариантига нисбатан пуштага якка катор усулида экилган вариантда тупроқнинг ҳажм массаси 0,03 г/см3 га, чигит пуштага кўшкатор усулида экилган вариантда эса 0,07 г/см3 га камайганлиги аниқланди.
2. Чигитни турли усулларда экиш тупроқнинг ғоваклигига хам ўз таъсирини кўрсатиб, пуштага кўшқатор экилган вариантларда тупроқнинг говаклиги назоратга нисбатан 1,5-2,0% юкори бўлганлиги, натижада тупрокнинг физик ҳолатлари яхшиланиб, ғўзанинг ўсиб ривожланиши учун қулай бўлган тупроқ муҳити яратилганлиги аниқланди.
3. Чигит пуштага кўшкаторлаб экилганда тупрокнинг сув ўтказувчанлиги амал даврининг охирида, жами 6 соат давомида якка каторлаб экилган вариантларга нисбатан 7,8-8,4%, текис ерга, якка катор ва қўшқаторлаб экилган вариантларга нисбатан эса 10,1-11,6% кўп бўлганлиги кузатилди.
4. Тупрокдаги озиқа моддаларини микдори ва уларнинг ўсимлик томонидан ўзлаштирилиши чигит экиш усуллари ва маъданли ўғит меъёрларига боғлиқ бўлиб, чигитни пуштага кўшкатор усулида экиб, маъданли ўғитларни N2ooP|4()Kioo кг/га меъёрда кўлланилганда ғўзанинг тупрокдан озиқа моддаларини ўзлаштириш самарадорлиги ошишига сабаб бўлади.
5. Андижон вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида ғўзанинг янги “Андижон-37” нави чигити пуштага экишда текис ерга экишга нисбатан униб чикиш жадаллиги 1,5 мартага тезлашади. Шунингдек, чигит пуштага қўшқатор усулида экилган вариантда уларнинг тўлик униб чикиши 15-16 кун, якка катор усулда экилган вариантларда 17-18 кунни ташкил этиб, текис ерга экилган вариантларга нисбатан 8-9 ва 6-7 кун эртароқ бўлганлиги аниқланди.
6. Андижон вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида янги “Андижон-37” ғўза навидан юқори ва сифатли ҳосил олиш учун пуштага чигитни якка катор усулида экилганда макбул кўчат қалинлигини гектарига 113-114 минг туп/ қўшқатор усулида экилганда эса 144-145 туп килиб белгилаш максадга мувофиқ.
7. Чигит пуштага қўшқатор усулида экилган вариантларда якка катор усулида экилган вариантларга нисбатан фарклар фақат ўсимликларнинг бўйи ва ҳосил олишида кузатилди. Чигитни пуштага кўшкатор усулида экиш ўсимликларнинг бўйи ва ҳосил тўплаши якка катор усулда экилган вариантларга нисбатан камрок бўлишига сабаб бўлди ва гектарига 145,0 минг туп кўчат қалинлигида парвариш қилинган вариантлардаги ғўзалар нисбатан пастрок бўйга эга бўлиб, кўчатлар ҳисобига кўсаклар сони назорат вариантга нисбатан 1,5-1,7 донага кўп бўлганлиги кузатилди.
8. Чигит пуштага кўшкатор усулида экилиб, кўчат калинлиги гектарига 140-150 минг туп сақланган, маъданли ўғитлар N2ooPi4oK-ioo кг/га меъёрларда қўлланилган вариантларда кўсаклар 118-120 кунда пишиб етилди. Чигит пуштага якка катор усулда экилган вариантларда эса кўсакларнинг 124-126 кунда пишиб етилганлиги, чигит текис ерга экилган иккала усулдаги назорат вариантларидаги кўсакларнинг пишиб етилиши эса йиллар бўйича 4-5 ва 7-9 кунга эртарок бўлганлиги аникланди.
9. Чигит қўшқатор усулда экилиб, кўчатлар сони гектарига 145,0 минг туп қалинликда сакланган, маъданли ўғитларнинг N2ooPi4oKioo кг/га меъёрларида озиқлантирилган вариантда ғўза ҳосилдорлиги 40,8 ц/га. ни ташкил этиб, қўшимча ҳосил назорат вариантга нисбатан 6,7 ц/га, якка катор усулида экилиб, маъданли ўғитларнинг шу меъёрида эса 11,7 ц/га. ни ташкил этди.
10. Чигит пуштага қўшқатор усулда экилган, маъданли ўғитлар N200P140K400 кг/га меъёрларда қўлланилган вариантларда энг юқори иқтисодий самара олинди ва умумий даромад гектаридан 1470240 ва 1420140 сўмни ташкил этиб, соф фойда 352023 ва 422541 сўмга тенг бўлди. Рентебеллик даражаси эса тегишли равишда 24,8 ва 28,7 фоизни ташкил этди.
11. Андижон вилоятининг он тусли бўз тупроқлари шароитида ғўзанинг янги яратилган VI тип тола берувчи, тезпишар “Андижон-37” навидан юқори ва сифатли пахта ҳосили етиштириш учун ресурстежамкор агротехнологиялардан чигитни пуштага қўшқатор усулида экиш, гектарига 140-150 минг туп кўчат қалинлигида, маъданли ўғитларни N200P140K100 кг/га меъёрларда қўллаш тавсия этилади.
12. Янги “Андижон-37” навини пуштага якка катор усулда экишда шароитда эса кўчатлар қалинлигини гектарига 110-120 минг туп, маъданли ўғитларни N200-P140-K100 кг/га меъёрларда қўллаш мақсадга мувофиқ хисобланади.

Maqolada ekstruderlangan “barokat” yemining qorako‘l qo‘ylarining tugʻilgandan 4,5 va 6 oylikkacha boʻlgan davrda o‘sish koʻrsatkichlariga ta’sirini aniqlash boʻyicha tadqiqot natijalari keltirilgan.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон иқтисо-диётига интеграциялашув жараёнлари жадал ривожланиб бораётган бир вақтда қишлоқ хўжалигининг барқарор ривожланиши муҳим омиллардан бирига айланиб бормокда. Ушбу йўналишда бугунги кунда аграр сектор салоҳиятининг салмоқли қисмини ташкил этувчи сабзавотчилик маҳсулотларини етиштириш ва сифат даражасини ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Зеро, Халқаро диетологларнинг тавсиясига кўра, инсон истеъмол қиладиган озик-овкатнинг камида 50 фоизини мева ва сабзавотлар ташкил этиши зарур1.
Мамлакатимиз табиий-иклим шароити сабзавотчиликни ривожланти-ришда кулай ҳисобланиб, тармоқ рақобатбардошлигини ошириш сабзавотчилик мақсулотларига бўлган ички бозор талабини тўлиқ таъминлаш, экспорт салоҳиятини ошириш эвазига юқори даромадли тармоқка айлан-тириш, шунингдек, кўшимча ишчи ўринларини яратиш, энг асосийси аҳо-лини тиббий меъёрларга мос равишда сифатли маҳсулотлар билан узлуксиз таъминлаш каби ижтимоий масалаларни ҳал этиш имкониятини беради. Аммо, кейинги йилларда тармок имкониятларидан етарлича фойдаланмаслик улар фаолияти самарадорлигининг ошишига салбий таъсир кўрсатмокда. Шу боис, Президентимиз томонидан қишлоқ хўжалигида “...таркибий ўзгартиришларни чукурлаштириш ва қишлок хўжалиги ишлаб чиқаришини изчил ривожлантириш, мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини янада мустах-камлаш, экологик тоза маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш, аграр секторнинг экспорт салоҳиятини сезиларли даражада ошириш”2 масалалари стратегик вазифа сифатида белгилаб берилди.
Дунёдаги глобал иқлим ўзгариши, ижтимоий-демографик ҳолат ва унга мос равишда озик-овкат махсулотларига талаб ошиб бориши натижасида “бугунги кунда ривожланаётган мамлакатларда бир киши учуй тавсия этилган кундалик 400 грамм ўрнига жуда кам микдорда - бор-йўғи 150-200 грамм мева ва сабзавот истеъмол қилинмокда”3. Шу нуктаи назардан бугунги кунда республикамизда сабзавотчилик тармогини ривожлантириш, хусусан, ҳимояланган ер сабзавотчилигида махсулот етиштиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш оркали сабзавот махсулот-ларини етиштиришнинг узвийлиги ва нарх барқарорлигини таъминлаш каби масалаларни хал этиш бўйича илмий тадкикот ишларини амалга ошириш долзарблик касб этмоқда.
Ўзбекистон Республикасининг «Фермер хўжалиги тўғрисида»ги, «Деҳқон хўжалиги тўғрисида»ги (1998) қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 июндаги ПҚ-3077-сон “Махаллий экспорт килувчи ташкилотларни янада қўллаб-кувватлаш ва ташки иқтисодий фаолиятни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси» Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қишлоқ хўжалигини модернизациялаш шароитида ҳимояланган ер сабзавотчилигини ривожлантиришнинг икти-содий асосларини такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
фермер ва деҳқон хўжаликларида иссикхоналарда интенсив ва ресурс-тежамкор технологиялардан фойдаланишни кўзда тутувчи сабзавот экин-ларини парваришлаш ва маҳсулот етиштириш бўйича намунавий технологик карта ишлаб чиқилган;
ривожланган давлатлар тажрибаларини ўрганиш асосида республика худудларининг ижтимоий-иктисодий ривожланиши, бозор талабини ҳисобга олган ҳолда иссикхоналарда сабзавот маҳсулотлари етиштиришнинг замонавий усулларини жорий қилиш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
иссикхоналарда махсулот етиштирувчи субъектлар фаолиятини муво-фиқлаштирувчи уюшмаларни ташкил этиш, уларнинг ташкилий-бошқарув тузилмаларини шакллантириш бўйича таклифлар ишлаб чикилган;
иссикхоналарда сабзавот етиштирувчи тадбиркорлик субъектлари учун бошлангич сармояларни шакллантириш жараёнини кредитлаш ва сугурта-лашнинг рагбатлантирувчи тизимини жорий килиш юзасидан тавсиялар ишлаб чикилган.
Хулосалар
1. Сабзавот маҳсулотларини очиқ ва ҳимояланган майдонларда етиш-тириш усулларини бевосита алоқадорликда ривожлантириш тармокда ишчи кучига бўлган талаб ва ишлаб чикариш жараёни узвийлигини таъминлаган ҳолда йил давомида аҳолининг сабзавот маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини кондириш имконини беради. Шу сабабли, тадқиқотлар натижасида ҳимоя-ланган ер сабзавотчилигининг ўзига хос хусусиятлари тадкиқ этилган бўлиб, унинг ишлаб чиқариш ва иқтисодий самарадорлигини оширишда мазкур ху-сусиятларни ҳисобга олиш муҳим саналади
2. Тадқиқотлар натижасида иссикхонада сабзавот етиштиришнинг самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар аниклаштирилди ва тизимлашти-рилди. Ушбу кўрсаткичлар тизими тегишли умумиқтисодий индикаторларни камраб олган ҳолда, соҳада барча турдаги ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини баҳолаш имконини беради.
3. Иссикхона сабзавотчилигини ривожлантиришда хориж тажрибасини ўрганиш натижаларини умумлаштириш натижасида, уларнинг республика-мизда қўллаш зарур бўлган қуйидаги жиҳатларини таклиф этамиз. Хусусан:
замонавий енгил конструкцияли, энергия тежовчи ва мукобил энергия манбалари асосида ишлашга мўлжаллаб куриладиган иссиқхоналар майдон-ларини кенгайтириш;
етиштириладиган сабзавотлар уруғчилигини ривожлантириш ва уруғ билан таъминлашнинг самарали усулларини жорий этиш, иссиқхона маҳсу-лотлари етиштирувчи барча турдаги хўжалик субъектларига ресурс таъми-ноти тизимини ривожлантириш шароитларини яратиш;
иссикхона сабзавотчилиги билан шуғулланувчилар ўртасида ўзаро кооперацией алокаларни ривожлантириш, кооперативлар ва уюшмалар томо-нидан товар ишлаб чикарувчиларнинг манфаатларини химоя килиш тизимини жорий этиш; маҳсулот етиштирувчиларга молиявий имтиёзлар бериш, иссиқхона сабзавотчилиги соҳасини кадрлар билан таъминлаш, хўжалик субъектлари ходимларининг малакасини ошириш бўйича курслар ташкил этиш ва хорижий давлатларга тажриба алмашиш тизимини жорий этиш.
4. Хўжалик юритиш шаклларининг иссиқхона турларидан фойдала-нишни қиёсий баҳолаш аксарият деҳқон хўжаликлари ва аҳоли томорқа-ларида кам сарф-харажат талаб этадиган, айниқса, маҳаллий типдаги кичик хажмли иссиқхоналардан фойдаланиб, сабзавотчилик маҳсулотлари етишти-рилаётганлигини кўрсатади. Фермер хўжаликлари ва хусусий тадбиркор-ларнинг аксарияти эса кўпрок замонавий технологияларга асосланган катта ҳажмдаги ер майдонларида куриладиган иссикхоналарда сабзавот махсу-лотлари етиштирмокдалар.
Тахдилларга кўра, иссикхоналарда сабзавот маҳсулотлари етиштириш имкониятларидан тўларок фойдаланиш максадида уларни ҳудудий жойлаш-тириш талаб этилади. Мисол учун, анъанавий иссикхоналарга нисбатан замонавий (автоматлаштирилган, гидропоника усулидаги) иссиқхоналардан фойдаланиш натижасида 1 м2 майдонда сабзавот маҳсулотларининг ўртача хосилдорлигини 15-20 кг га, даромад микдорининг эса 75-100 минг сўмга ортишини таъминлаш асослаб берилган.
5. Иссиқхона сабзавотчилигининг амалдаги намунавий технологик карталарга асосан бир гектар очиқ ва ёпиқ майдонларда сабзавот махсу-лотлари (бодринг) етиштиришнинг асосий ишлаб чиқариш ва иқтисодий кўрсаткичлари таққослама таҳлилига кўра иссиқхоналардаги бодринг хосил-дорлиги очиқ майдонларга нисбатан 170 центнерга ортиқ, рентабеллик даражаси эса мос равишда 2 баравардан кўпроқни ташкил этади.
Тахдилларга кўра, бир хил типдаги бир минтақада жойлашган иссикхоналарда сабзавот етиштириш учун сарфланган ресурслар микдорида кескин фаркланишлар мавжудлиги махсулот етиштирувчиларнинг аник илмий асосланган меъёрлар асосида фаолият юритмаганлигида намоён бўлди. Шу муносабат билан муаллиф томонидан ёпик усулда сабзавот етиштиришнинг намунавий технологик харитаси ишлаб чикилиб амалиётга жорий этилди.
6. Бугунги бозор муносабатлари шароити ва конуниятлари иссикхона сабзавотчилигида инновациялардан кенг фойдаланиш заруриятини талаб этмокда. Иссикхона сабзавот махсулотлари ишлаб чикариш хажмини кўпай-тириш, уларнинг хосилдорлигини ошириш, мехнат харажатларини камай-тириш ва махсулот сифатини ошириш илғор энергия тежовчи янги техно-логияларни жорий этилишига ва замонавий илмий-техника базасининг яратилишига богликдир.
Республикамиз шароитида кишки ва бахорги иссикхоналарда махсулот ишлаб чиқарилиши боисдан, ушбу даврда энергия ресурсларига (табиий газ, иссиклик энергияси, электр энергияси ва бошқалар) бўлган талаб кескин ортади ва янги ҳосилга замин (уруғ экиш, кўчат материалларини экиш, ҳосилни шакллантириш ва бошқалар) яратилади. Тахлилларга кўра, иситиш харажатлари жами харажатларнинг қарийб 40 фоизидан ортигини ташкил этмокда. Шу билан бирга иссикхона сабзавотчилиги билан шугулланувчи деҳқон хўжаликларига табиий газдан фойдаланишнинг чеклаб қўйилиши оқибатида етарли микдорда иссикликка эга бўлмасдан экинлар бир кисмининг нобуд бўлишига ва олинадиган хосилнинг камайишига, пировард натижада махсулот ишлаб чикариш самарадорлигининг пасайишига олиб келмокда.
Шу боисдан илмий-техника тараккиёти натижаларига асосланган энергиянинг мукобил манбаларида (биогаз, куёш ва шамол энергияси) ишловчи самарали иссикхоналарни куриш ва улардан фойдаланиш зарурияти юзага чиқмокда. Бундай иссикхоналарда киш ва бахор ойларида етишти-рилган сабзавотлар нархи юкори бўлиши нафакат харажатларни коплаш, балки юкори фойда олиш имконини беради.
7. Тизимда олиб борилган кенг кўламли ислоҳотлар натижасида сабзавот етиштирувчи фермер ва деҳкон хўжаликларида экспорт фаолиятини ривожлантиришни рағбатлантириш, улар томонидан етиштирилаётган сабзавот махсулотлари сифатини ташки бозор ва халкаро стандартларга тўлик жавоб берадиган холда етиштириш имкониятларини яратмокда. Аммо, иссикхона хўжаликлари фаолиятини мувофиклаштиришнинг ягона тизими мавжуд эмаслиги, янги технологиялар асосида замонавий иссиқхоналар куриш ва мавжудларини реконструкция қилишни қўллаб-қувватлаш меха-низмлари жорий этилмаганлиги сабабли экспорт салохиятини янада ошириш ва кишлок ахолиси учун янги иш ўринларини яратиш имкониятларини чекламокда. Шу сабабли “Ҳимояланган ерларда сабзавот махсулотлари етиштирувчилар уюшмаси”ни ташкил этиш мақсадга мувофикдир.
8. Тадқиқотларга кўра, иссикхона сабзавотчилигини ривожлантиришда амалдаги кредитлаш, солик, сугурта каби молиявий институтлар фаолиятини хам такомиллаштиришни талаб этади. Бунда иссикхона сабзавотчилиги субъектлари учун бериладиган кредит фоиз ставкаларини амалдагига нисбатан 50 фоизгача камайтириш, мос равишда олинган кредит маблагларини коплаш муддатларини узайтириш, лизинг шартларини, яъни дастлабки тўлов муддатини 3 йилгача имтиёзли равишда кечиктириш, коплаш муддатини 5 йилга узайтириш, амалдаги иссиқхоналарни мулк сифатида сугурталаш тарифларини 10 фоиздан 6 фоизгача, хосил сугуртаси тарифларини 8 фоиздан 5 фоизгача камайтириш орқали республикада иссикхона сабзавотчилиги тизимининг баркарор ривожланишини таъминлаш асослаб берилган.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда рўй бераётган сув танқислигига барҳам беришда қурғокчиликка чидамли қишлоқ хўжалиги экинлари хусусан, ғўза ва кунгабокар навларини яратиш ўсимликлар генетикаси ва селекциясининг асосий йўналишларидан бири хисобланади. Қишлоқ хўжалиги экинлари селекциясида дурагайлаш ирсиятни ўзгартириб, янги муҳитга мослашадиган баркарор генотиплар пайдо бўлиши имкониятини яратади. Дурагайлаш ва танлаш янги навларни яратишнинг асосий омили бўлиб, кўп жиҳатдан танланган чатиштириш услублари ва бошланғич ашёларнинг генотипига боғлиқ бўлади.
Республиканинг турли тупроқ-иқлим, гидро-мелиоратив минтакалари учун ғўзанинг турли нокулай шароитларига, қурғоқчиликка чидамли, кимматли хўжалик белгиларини намоён этадиган, толанинг технологик сифат кўрсаткичлари юқори, серҳосил ҳамда кунгабоқарнинг тезпишар, мойдорлиги юқори ва маҳсулдор навларини яратиш хамда уруғчилигини яхшилаш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Ғўза ва кунгабокар селекциясида селекцион усулларни кўллаган ҳолда ирсий белгилари турғун ва сифат кўрсаткичи саноат талабларига мос бўлган навларни яратишга бўлган талаб ошиб бормокда.
Дунёда деҳқончилик амалиётида қурғоқчиликка чидамли ғўза ва кунгабоқар навларининг морфофизиологик ва қимматли хўжалик белгилари, генотипик таъсирчанлиги, дурагайларни сувга талабчанлиги бўйича муҳим физиологии кўрсаткичлари, белгиларнинг ирсийланиши ҳамда генератив маҳсулдорлик кўрсаткичларини аниклашга катта эътибор каратилмоқда. Навларнинг курғоқчиликка чидамлилиги тупрокда нам етишмаслигига бардош бериб, махсулдорлигини ва толанинг технологии сифат кўрсаткичларини кескин пасайтирмаслик хусусиятини намоён этиши бўлиб, янгидан яратилаётган ўрта толали ғўза навларининг асосий кисми тур ичида дурагайлаш асосида яратилган бўлиб, генетик жиҳатдан яқин бўлганлиги учун муҳитнинг биотик ва абиотик омиллари чидамлилиги ҳамда экилиш муддати киска бўлмокда. Шунинг учун кунгабоқар ва ғўзанинг янги навларининг турли сув режимига, сув танқислиги шароитида хусусий генотипик таъсирчанлигини аниқлаш ва янги яратилаётган навларнинг чидамлилигини ошириш бўйича илмий-тадқиқотлар долзарб бўлиб ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг «Селекция ютуқлари тўғрисида»ги ва «Уруғчилик тўғрисидаги»ги Қонунлари ва Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 23 февралдаги ПҚ-1288-сон «2010 йилда ғўзани навлар бўйича жойлаштириш ва пахта етиштиришнинг прогноз хажмлари тўғрисида»ги қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 19 сентябрдаги 328-сонли «Узбекистан Республикаси Ҳукуматининг уруғчилик соҳасидаги сиёсати тўғрисида» ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб дурагайлаш услублари орқали ғузада тезпишар, сув танқислигига бардошли, тола сифати IV ва V типга хос бўлган ҳамда кунгабоқарда серҳосил ва юқори мойдорлик белгиларини ўзида мужассамлаштирган янги навларни яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Қорақалпоғистон тупроқ-иқлим шароитида моделлаштирилган қурғоқчилик шароитларида ғўзанинг G.hirsutum L., ва кунгабоқарнинг Helianthus anmius L., турларига мансуб янги навлари ҳамда уларнинг оддий ва мураккаб дурагайларида физиологик ҳамда кимматли хўжалик белгилар бўйича генотипик полиморфизм аниқланган;
сув танқислиги шароитида физиологик ва хўжалик белгиларнинг стрессга физиологик мослашувчанлигининг ўзгариши, ушбу ўзгарувчанлик белгиларнинг полиген хусусияти ва генотип-муҳитига ўзаро таъсири асосида эканлиги исботланган;
оддий ва мураккаб дурагайлаш услублари оркали яратилган дурагайларда кимматли хўжалик белгиларнинг ирсийланиши, ўзгарувчанлиги ва шаклланишига қиёсий баҳо бериш асосида асосий кимматли хўжалик белгиларнинг генетик табиати, хамда белгиларнинг янги генетик ўзгарувчанлигига эга юқори авлод дурагайларини ажратиб олишдаги самарадорлиги аниқланган;
тур ичида оддий ва мураккаб дурагайлаш услублари оркали қурғоқчиликка бардошли баъзи салбий коррелятов богликларни узиш, ғўзада юқори тезпишарлик ва махсулдорлик, тола чикими ва сифати ва бошка белгиларнинг, кунгабокарда эса тезпишарлик, хосилдорлик, юқори мойдорлик, мағиз чиқими ва бошқа белгиларнинг юқори мажмуасига эга рекомбинантлар ажратиб олиш мумкинлиги аниқланган;
изланишлар асосида ажратиб олинган асосий хўжалик белгилари мужассамлашган оила ва тизмалардан амалий селекцияда курғоқчиликка бардошли кунгабокарда юқори мойдор ва махсулдор, тола сифати юкори бўлган серҳосил, кимматли манба сифатида фойдаланиб янги ғўза навлари яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. Сув танқислиги шароитида ғўза ва кунгабокар ўсимлик барглардаги умумий сув микдорининг ва транспирация жадаллигин камайиши, баргларнинг сув ушлаш хусусияти, барглар умумий сатҳининг ва барг сатҳи бирлигидаги огизчалар сони ошиши навлар, оддий ва мураккаб дурагай ўсимликларининг бу стресс омилга мослашувининг муҳим физиологик ва морфологик механизмлари эканлиги аниқланди.
2. Мураккаб дурагайлараро чатиштириш натижасида олинган дурагайларнинг юкори гетерозиготалик ҳолати бўлганлиги туфайли, гетерозис самараси сув танқислигига бардошлигини таъминлайдиган белгилар бўйича юқори бўлиши исботланди.
3. Чатиштириш услубларига кўра биринчи авлод дурагайларининг доминантлик коэффициента кескин фаркланиб, оддий дурагайларда мураккаб дурагайларга нисбатан мазкур кўрсаткич сезиларли паст бўлди, айниқса илдиз тизими вазни ва баргларнинг умумий юзаси белгилари бўйича яққол намоён бўлди.
4. Ота оналик генотиплари белгиларининг кўрсаткичлари бир-бирига яқин бўлган ҳолда биринчи авлод дурагайларда гетерозис холата юкори даражада кузатилиши ва белгиларнинг фарклари кескин бўлган ҳолда ирсийланиш жараёни оралиқ ҳолатда бўлиши аникланди.
5. F2 дурагайларда олиб борилган гибридологик тахлил шуни кўрсатдики, мураккаб дурагайларда ажралиш жараёни жуда кенг микдорда кузатилади ва сув танкислигига бардошликни таъминлайдиган белгилар бўйича кўп трансгрессив ўсимликлар пайдо бўлади.
6. Ғўза ва кунгабоқар ўсимликларнинг мураккаб дурагайлаш натижасида кўп миқдорда пайдо бўладиган трансгрессив ўсимликлар морфо хўжалик белгиларнинг юқори кўрсаткичлари билан бойитилган янги оилаларни ажратишга асос бўлади.
7. Кўп йиллик селекцион ишлар натижасида Қоракалпоғистонда 60 йилдан буён экилиб келинаётган С-4727 навидан устун бўлган кўп ғўза тизмалари яратилди.
8. Мураккаб дурагайлараро услуби оркали яратилган ғўза ва кунгабоқар тизмаларда мавжуд бўлган салбий корреляцией боғликлари бузилганлиги аниқланди, айниқса илдиз тизими вазни ва мойдорлик белгилари орасида ҳамда тезпишарлик билан маҳсулдорлик орасидаги белгилар.
9. Кичик нав синаш кўчатзорида ўрганилган тизмаларнинг бир нечаси Л-32, Л-34, Л-67, Л-28 ва Л-65 андоза КК-1 навидан аксарият белгилари бўйича ўз устунликларини намоён этишди, айниқса ҳосилдорлик ва мағиз чикими белгилари бўйича, бу эса ер бирлигидан юқори мой олишга сабаб бўлади.
10. Мураккаб дурагайлаш услуби оркали яратилган тезпишар тизмаларда кўсакларнинг очилиш суръати 1,2-2,0 кунга тезлашди ва шунинг натижасида вегетация даври ўн кунгача қисқартирилди.
11. Қорақалпоғистонда кунгабокарнинг КК-52 ноёб нави андоза КК-1 навига нисбатан ҳосилдорлик бўйича 27,3 %, мағиз чиқими бўйича 17,0 % ва минг дона уруғ доначаларнинг вазни бўйича 7,3 граммга юкори бўлди.
12. Давлат нав синаш комиссиясига биринчи маротаба толасининг сифати тўртинчи тип талабларига тўлиқ жавоб берадиган навлар топширилди. Шу кунга қадар Қорақалпоғистонда фақатгина бешинчи тип толага мансуб навлар экилиб келмокда ва бу эса сотиб олиш нарҳи кам бўлганлиги туфайли даромад микдорини кескин пасайтиради.
13. Янги яратилган ғўзанинг КК-3506 ва КК-3543 навларига Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлиги томонидан 2016 йилда Давлат UZ NAP 00131. 30.06.2016, UZ NAP 00138. 31.08.2016 ракамли патентлари олинди
14. Янги КК-3506 ва КК-3543 ғўза навлари бўйича бирламчи уруғчилик ишлари ташкил қилиниб олиб борилди ва буларнинг натижасида элита хўжаликларига топшириш учун етарли ҳажмда уруғлик ашёлар тайёрланди ҳамда ушбу навларнинг навдорлиги 99,0 % га етказилди.

Тадқиқот объектлари: вира ва Самши жаҳон коллекциясининг 19 ерта, 31 ўрта-ерта ва 3 ўрта пишган навлари, 3 та атама ва 2 екиш усули, танланган навларнинг уругъ илдиз меваларининг 4 репродукцияси.
Ишнинг мақсади картошка етиштириш учун Зарафшон водийсининг кенг тарқалган вируслари ва екстремал шароитларига чидамли навларни аниқлаш ва ажратиш, шунингдек уларни етиштириш технологиясининг айрим елементларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқот усули: дала ва ишлаб чиқариш тажрибалари ВНИИХ (Москва, 1967,1989) ва қишлоқ хўжалиги екинларининг хилма-хиллигини синаш Давлат комиссиясида (Москва, 1974) ишлаб чиқилган усулларга мувофиқ ўтказилди.
Икки маҳсулдор екинлар учун навлар ва ўсиш стимуляторларининг яроқлилиги Т. E. Астанақулов (1991.1997) усули билан аниқланди. B. A. Доспехов томонидан ҳосил маълумотларини статистик қайта ишлаш (1985).
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги. Зарафшон водийси шароитида вир ва Самшадан олинган картошка навлари тўплами биринчи marta х, С, М ва Й вирусларига чидамлилиги, иссиқлик, қурғоқчилик ва икки екинли екинга яроқлилиги бўйича баҳоланди. Вирусларга, иссиқликка ва қурғоқчиликка чидамли картошка хом ашёси ажратилган. Картошка навларининг virus, иссиқлик ва қурғоқчиликка чидамлилигига баҳорги ва икки маҳсулдор екинларни кўпайтириш жараёнида екиш саналарининг таъсири аниқланди ва уларни етиштириш технологияси ўрганилди.
Амалий аҳамияти: жаҳон коллексиясидан ВИР (Санкт-Петербург) ва Самши (Самарқанд) (ерта-қувонч-1656м, ўрта - ерта-Баҳро-30, Самши-9, Адиб-16566, Ярокли-1656р, Сахро-32, Бардошли-3, Зинда) картошкасининг истиқболли навлари аниқланди-28 ва ўрта пишган - Ҳамкор-1150, клонлари 26м ва 23), вирусларга (Х, С, М,Й), иссиқлик ва қурғоқчиликка чидамли.
Икки серҳосил екинга картошка екишнинг мақбул вақти аниқланди, бу еса екиннинг кенг тарқалган вирусларга ва Ўзбекистоннинг иссиқ ва қурғоқчил иқлими шароитларига чидамлилигини таъминлашга имкон беради. Баҳро-30 картошка нави етиштирилиб, 2004 йилдан бери Республика Давлат реестрига киритилган.
Амалга ошириш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: картошканинг танланган навлари, дурагайлари ва клонларидан доимий равишда юқори ҳосил олиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилиб, ишлаб чиқаришга жорий етилди. Тадқиқот натижалари 2003-2004 йилларда Ургут туманининг "Hamza" ширкат, Самарқанд вилоятининг Таиляк туманининг "Боғизаган" фермер хўжаликларида 102 гектар майдонда амалга оширилди. Картошканинг х, С, М, Й вирусларига чидамлилиги манбаларидан фойдаланиш бўйича республика наслчилик муассасаларига тавсиялар берилади; иссиқлик ва қурғоқчилик. Баҳорги екиш даврида 1 гектардан иқтисодий самарадорлик 181390 сўм, рентабеллик еса 18%, ёзги екиш даврида бу кўрсаткичлар мос равишда 238790 сўм ва 32% ни ташкил етди.
Қўллаш соҳаси: ўсимликчилик; наслчилик ва уруғчилик.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Глобал иқлим ўзгариши ер ва сув ресурслари билан боғлиқ бўлган муаммоларнинг кескин тус олишига сабаб бўлмокда. Минтақаларда юзага келаётган сув ресурсларининг такчиллиги бевосита қурғоқчил ҳудудларнинг янада кенгайишига, ер ресурсларидан фойдаланиш имкониятининг чекланишига ҳамда ахолини озик-овкат махсулотлари билан таъминлаш муаммоларининг ортишига олиб келмокда1.
Жаҳон мамлакатлари кейинги йилларда қишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурслари барқарорлигини таъминлаш учун суғоришда сувни тежовчи интенсив технологияларни жорий этиш ва дехкончиликда қурғоқчил ҳудудлардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш масалаларига алоҳида эътибор қаратмокда. Ҳозирги сув ресурслари тақчил бўлган шароитда суғориладиган деҳқончилик майдонларини кенгайтириш зарурати муаммо қамровининг янада ошишига олиб келмокда. Мазкур ҳолатда иқлимнинг глобал илиши дарёлар оқимига, намлик тақсимотига ва инсоннинг хўжалик фаолиятига ўзининг салбий таъсирини ўтказмокда. Натижада, Марказий Осиёнинг сугориладиган дехкончилик худудларида сув ресурслари танқислиги муаммоси янада кучаимокда .
Республикамизда ер ва сув ресурсларидан окилона фойдаланишда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмокда. Мазкур йўналишда, жумладан, суғориладиган майдонларда сув сарфини тежайдиган янги технологияларни қўллаш кенгайди, сув кўп талаб қиладиган экинлар ўрнига серҳосил, кам сув талаб қиладиган кишлок хўжалик экинлари экиш жорий килинди. Шу билан биргаликда, суғориш учун сув таъминоти мураккаб бўлган, лекин, тупроғи унумдор адир ерлардан максадли фойдаланишга алоҳида эътибор қаратиш талаб этилади. Ўзбекистон Республикасининг 2017-2021 йилларда янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида3 «...суғориладиган
ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш, мелиорация ва ирригация объектлари тармокларини ривожлантириш, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши соҳасига интенсив усулларни, энг аввало, сув ва ер ресурсларини тежайдиган замонавий агротехнологияларни жорий этиш» вазифалари белгилаб берилган. Бу борада, кишлок хўжалигида сувни тежовчи технологияларни ишлаб чикиш, экинларни сугормасдан етиштириш борасида амалга ошириладиган тадқиқотларни янада чукурлаштириш муҳим аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2007 йил 29 октябрдаги ПФ-3932-сон «Ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон билан тасдиқланган «2016-2018 йилларда кишлок хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қурғоқчиликда сувни тежаш ва ҳудуднинг агрометеорологии кўрсаткичларига асосланган ҳолда, қишлоқ ҳўжалигида ҳаводаги намдан самарали фойдаланиш усулларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
қурғоқчил ҳудудларда мульчлаш натижасида тупрокнинг конденсация ҳисобига нам тўплаши тажрибалар асосида аниқланган;
буғланувчанлик ўртача йиллик ёғин микдоридан юқори бўлган қурғоқчил шароитларда, мульчлаш асосида, экинлардан суғормасдан ҳосил олиш мумкинлиги аникланган;
сув ресурслари ўта чекланган ҳудудларда сабзавотлардан суғоришсиз ҳосил олиш усули асосланган;
тупрокда вегетация даври бошланишига қадар тўпланган нам микдори куз-қиш давридаги ёғин микдоридан кўплиги аниқланган.
Хулоса
Диссертацияда қурғоқчил ҳудудларда сувни тежаш ва ҳаводаги намдан фойдаланиш имкониятларини баҳолаш бўйича олиб борилган назарий ва амалий тадқиқотлар қуйидаги хулосаларни килишга имконият яратди.
1. Суғориладиган майдонлардан буғланишни камайтириш бўйича Ўзбекистонда ва хорижда ҳозирга қадар ўтказилган тадқиқотлар суғориш ва мульчлашни бирлаштириб амалга оширилган. Қишлоқ хўжалиги экинларини ўртача йиллик ёғин микдори 200 мм дан кам бўлган қурғоқчил шароитда суғормасдан ҳосил олиш имкониятлари бўйича тадкиқотлар ўтказилмаганлиги аниқланди.
2. Ўтказилган тадкиқотлар асосида апрель ойининг вегетация бошланиш даврида тупроқнинг бир метр қалинликдаги нам минимал 170-200 мм бўлиб, максимал 300 мм гача бўлишини кўрсатди. Вегетация даврида конденсация ҳисобига тупроқнинг намлиги ошиб бориши аникланди. Шу сабабли тажрибалар суғоришсиз мульчлаб ўтказилди ва ижобий натижалар олинди.
3. Ўзбекистонда суғориш учун ярокли 18 млн гектар ер мавжуд бўлиб, суғориладиган деҳқончиликда 4,2 млн гектар ердан фойдаланилади. 1,2 млн гектарга яқин майдон лалми деҳкончиликда фойдаланилади. Таклиф этилаётган усул қишлоқ хўжалиги экинлари майдонини кенгайтириш имконини беради.
4. Республикада катта майдонда суғориш учун сув насослар ёрдамида етказиб берилади. Суғоришда мульчлаш усулини кўллаш бу харажатларни кескин камайтиришга олиб келади.
5. Ўзбекистоннинг қурғоқчил ҳудудларида аҳоли керакли қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштириш имкониятига эга эмас. Уларни озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш катта транспорт харажатларни талаб этади. Таклиф килинаётган усул уларни ўз жойида етиштириш имкониятини беради.
6. Таклиф этилаётган усул қурғоқчил ҳудудларга эга бўлган хорижий мамлакатларда амалиётда қўлланилиши мумкин.
7. Ўзбекистонда деҳқончиликнинг 90 % маҳсулотини берадиган суғорма деҳқончиликни ривожлантириш ва кенгайтириш сув танқислиги ва сув сарфи катталиги сабабли иккиламчи шўрланиш босими таъсирига тушиб колган. Бу ҳол тезлик билан суғоришнинг прогрессив технологияларини, шу жумладан, томчилатиб суғоришни биринчи навбатда шўрланмаган ерларда жорий этишни талаб қилади. Шунга мувофиқ адир ҳудудларни томчилатиб суғоришга ёки суғормасдан ҳосил етиштириш усулларига ўтказиш керак, чунки адирларни анъанавий суғориш эски суғориш майдонларини шўрлатиб юбориши мумкин.
8. Пахта етиштиришда ҳосилдорлиги кам ва сув таъминоти етарли бўлмаган ерларда деҳқончиликни кам сув истеъмол қиладиган экинларга ўтказиш ишларини амалга ошириш зарур. Иктисодий самарадорлик жиҳатдан узумчиликни ривожлантириш катта ахамиятга эга ва даромади бошка экинларга нисбатан анча юқори ҳисобланади.

Тадқиқотларнинг объектлари: турли ёшдаги коракўл қўйларнинг қони ва унинг зардоби, вакциналар.
Ишнинг мақсади: коракўл қўйлари ва қўзиларни колибактериоз касаллигига қарши вакцинациядан олдин ва кейин ҳамда ревакцинация ўтказгандан кейин уларда глюкокортикоид гормонлари динамикасини ва иммун статусный аниқлаш.
Тадқиқот усуллари: гематологик, биокимёвий, гармонал ва иммунологик тадқикот усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: ишда илк бор коракўл қўйларида колибактериоз касаллигига қарши вакцинация, ревакцинация ўтказилгандан кейин иммун статус ва глюкокортикоид гормонлари динамикаси ўрганилган. Иммунологик реактивлик холатини баҳолашда замонавий тестлардан 11-ОКС, 17-ОКС, гидрокортизон «Ғ» , кортикостерон «В», гидрокортизоннинг кортикостеронга нисбати динамикаси, «Т» ва «В» лимфоцитлар микдори, лизоцим фаоллиги каби тестлардан биринчи марта фойдалинилиб тахдил қилинган.
Амалий ахамияти: илмий тадқиқотда илк бор глюкококртикоид гормонларининг 11-ОКС, 17-ОКС, гидрокортизон «Ғ» , кортикостерон «В», гидрокортизоннинг кортикостеронга нисбати, динамикаси, «Т» ва «В» лимфоцитлар ва лизоцим фаоллиги, колибактериоз касаллигига вакцинация ва ревакцинация ўтказилгандан сўнг аникланган. Олинган натижалардан ветеринария, қоракўлчилик амалиётида ҳамда олий ўқув юрти талабаларининг ўкув жараёнида фойдаланилмоқда.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтнсодий самарадорлигн: колибактериоз қоракўлчиликка катта иқтисодий зарар келтиради. Янги туғилган қўзиларда бу касалликдан ўлим 35-40 % га тенг. Ташқи муҳитнинг инфекцияланиши бартараф қилинади ва инсонларнинг инфекцияланган маҳсулотлар билан заҳарланишининг олди олинади.
Қўлланиш сохаси. Ветеринария ва қоракўлчилик хўжаликлари.

Ушбу услубий қўлланма қуёнчилик тармоғи билан шуғулланадиган фермерлар ва шахсий хўжалик эгалари учун мўлжалланган бўлиб, қўлланмада қуёнларни асраш, озиқлантириш улар орасида кенг тарқалган инфекцион, инвазион ва ички юқумсиз касалликларни тавсифи, тарқалиши, даволаш ва олдини олишнинг самарали усуллари баён қилинган.

Мамлакатимизда кейинги йилларда қишлоқ хўжалиги соҳасида чорвачиликнинг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланган қуёнчиликни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бунинг учун махсус дастурлар ишлаб чиқилиб, тармоқ ривожи учун қатор қулайликлар яратилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2018 йил 12 декабрда тасдиқланган 859–сонли қарор билан Ўзбекистон наслли қуён етиштирувчилар ассоциацияси давлат рўйхатидан ўтказилганлиги ҳам мазкур йўналишдаги муҳим қадамлардан бири бўлди.

Жумладан, 2019 йил 31 октябр куни давлатимиз раҳбари бошчилигида бўлиб ўтган йиғилишда қуёнчиликни жадал ривожлантириш масаласи ҳам муҳокама этилиб, тегишли ташкилотлар зиммасига 2020 йил якунига қадар Республикамизда қуёнлар сонини 3 миллион бошга етказиш, унинг ички истеъмолини, экспорт кўламини кенгайтириш бўйича топшириқлар берилди. Бундан ташқари, ўтган йиллар давомида ассоциация томонидан Ўзбекистонда қуёнчиликни ривожлантириш концепцияси ишлаб чиқилди. Унга кўра, 2020–2024–йилларда Республикамизнинг барча ҳудудида қуёнчилик кластерларини йўлга қўйиш бўйича дастур шакллантирилди.

Ҳозирги даврда Республикамизда қуёнчилик тармоғи дастлабки ривожланиш босқичида бўлиб, ушбу даромадли тадбиркорлик билан шуғулланувчилар ҳам ҳали унчалик кўп эмас. Улар ҳам етарлича ахборотга ва кўникмага эга эмас. Демак, бу борада тарғибот–ташвиқот ишларини янада жадаллаштириб, қуёнчилик тармоғини саноатлашган даражага етказиши лозим.

Мақолада қўйларнинг гўшт маҳсулдорлиги, қорақалпоқ сур қоракўл қўчқорларининг этиологик хусусиятлари ўрганилган.  Қўчқорлар ва уларнинг  маҳсулдорликнинг шаклланиши ва намоён бўлишига ушбу хусусиятларнинг таъсирини ўрганиш асосида уларнинг маҳсулдорлигини ошириш йўлларини аниқлаш зарур.

Республикамизда маданий яйловлардан фойдаланиш даражаси бугинги куннинг талабаларига жавоб бермайди. Бундан ташқари, турли салбий таъсирлар натижасида суғориладиган ерларнинг ҳолати бузилиб, улар қишлоқ хўжалиги оборотидан чиқиб кетмоқда. Натижада маданий яйловлар кўлами камайиб бормоқда. Мақолада маданий яйловлардан фойдаланишдаги камчиликлар ва муаммони ҳал қилишга тавсиялар берилган.

Диссертация мавзунинг долзарблиги ва зарурияти. Жаҳонда йилига 226,5 млн га майдонда буғдой экилиб, доннинг ўртача ҳосилдорлиги 26 ц/га ни, ялпи ҳосил эса 586,9 млн тоннани ташкил этмокда, ФАО халқаро ташкилотининг маълумотларига асосан, дунё мамлакатларидаги аҳолининг дон ва ун маҳсулотларига бўлган эҳтиёжларини тўла қондириш учун етиштирилаётган ғалла ҳосили микдорини йилига 1,6-1,8% га орттиришни талаб килади1. Бу борада буғдойнинг фузариоз касалликлари ва уларни қўзғатувчи замбуруғларнинг биоэкологик хусусиятларини, зарарини ўрганиш, тарқалиш конуниятларини аниқлаш ҳамда уларга қарши кураш чораларини такомиллаштириш ғаллачилик соҳасининг самарадорлигини ошириш имкониятини яратади.
Мамалакатимизда буғдойнинг касаллик ва зараркунандаларга чидамли навларини танлаш ва унинг ҳосилдорлигини ошириш борасида кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилди. Буғдойнинг касалликларига қарши уйғунлашган кураш чоралари бўйича олиб борилаётган тадқикотлар натижасида буғдой ҳосилдорлигини сақлаб колиш имкониятини беради. Буғдой ўсимлигининг касалликларига қарши курашнинг замонавий технологияларга мос усулларини ишлаб чиқиш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан бири бўлиб хисобланади. Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг 2017-2021 йилларга мўлжалланган ҳаракатлар стратегиясида «...ўсимликларни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя килиш чораларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш» бўйича устувор вазифалар белгиланган. Қоракалпоғистон Республикасининг Орол бўйи ҳудудларида шўрланган тупроқ шароитида буғдойнинг фузариоз касаллигига қарши курашнинг самарали усулларни тадбиқ этиш буғдой ҳосилдорлигини оширишда муҳим аҳамият касб этади.
Дунё қишлоқ хўжалигининг асосий тармоғи ҳисобланган ғаллачиликни ривожлантириш орқали аҳолининг дон ва ун маҳсулотларига эҳтиёжларини тўла таъминлаш мақсадида буғдойни турли касалликлардан ҳимоя қилиш, ушбу патоген турларнинг биологик хусусиятлари хамда зарарлилик даражаларининг ҳосилдорликка таъсирини аниқлаш, буғдой экинларида фузариоз касаллигини қўзғатадиган замбуруғларнинг турлар таркибини, таркалиш ареалларини аниқлаш, касаллик қўзғатувчи турларнинг тупрокдаги бошқа замбуруғлар билан муносабатларини ва биологик хусусиятларини аниклаш асосида буғдой экинларининг касалликларига қарши курашнинг замонавий усулларини ишлаб чикиш борасида илмий-тадқиқотлар амалга ошириш долзарб хисобланади.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2004 йил 28 мартдаги 148-сон «Ўсимликларни ҳимоя қилиш хизматини такомиллаш-тириш ва самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ва Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислох килиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги карорлари хамда бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади. Қоракалпоғистон Республикасининг шўрланган тупроклари шароитида буғдой навларида касаллик қўзғатувчи Fusarium туркуми турларининг буғдой навлари ҳосилдорлигига таъсирини аниклаш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Қорақалпоғистон Республикасида буғдойнинг фузариоз касалли-гининг Fusarium туркумига мансуб 12 та тур ва 3 та кенжа турлари аниқланган;
шўрланган тупроқ шароитида экинларнинг хар хил ривожланиш фазала-рида фузариоз касаллигини кўзғатувчи турларнинг морфологик, систематик ва биологик хусусиятлари аникланган;
фузариоз касаллигини қўзғатувчи замбуруғларнинг энг агрессив турлари F.oxysporum, F.gramenearum ва Fsolani исботланган;
илк бор Қорақалпоғистон Республикасининг шўрланган тупрокларида бугдойда фузариоз касаллигини қўзғатувчи замбуруғларнинг патогенлик ва фитотоксин синтез килиш хусусиятлари аникланган;
Қорақалпоғистон Республикасида районлаштирилган бугдой генотипла-ридан «Ғарезсизлик», «Краснодар-99» ва «Таня» навлари фузариоз касаллик-ларига нисбатан чидамли навлар эканлиги исботланган;
бугдойнинг фузариоз касаллигига карши кураш чораларини қўллашда Фитолавин ва Триходермин биологик препаратлари хамда Виал Траст, Геркулес ва Раксил кимёвий фунгицидлари яхши самара бериши аникланган.
Хулосалар
1. Қорақалпоғистон Республикаси буғдой далаларида ажратилган Fusarium туркумига мансуб замбуруғлар 12 та тур ва 3 та кенжа турга тегишли бўлиб, улар 5 та секцияга кириши аниқланди.
2. Кузатиш олиб борилган Тахтакўпир туманида 9 та тур, Амударё туманида 10 та тур, Чимбой ва Нукус туманларидан 12 тадан Fusarium туркумига мансуб турлар кайд этилди.
3. Fusarium туркумига мансуб замбуругларнинг патогенлик хусусият-ларини Қорақалпоғистон Республикасида районлаштирилган Ғарезсизлик ва Краснодар-99 навли буғдой ўсимликлари донларининг тупрокда ўсиши ва ривожланишига таъсири ўрганилганида Ғ. graminearum, F. oxysporum var. orthoceras ва F. solani var. argillaceum турлари купли патогенлик хусусиятини намоён қилишди.
4. Қоракалпоғистон Республикасининг тупроқ-иқлим шароитида район-лаштирилган навлар орасида Таня Элита, Грация, Устоз, Дурдона, Хумо, Ғарезсизлик, Ёнбош, Яксарт, Гром, Амударё ва Ласточка навлари фузариоз касалликларига нисбатан чидамли бўлиб, ўсимлик зарарланганида ҳосили ҳар гектардан 2-6 центнерга пасайди. Лекин: Гром, Краснодар-99, Таня, Крошка, Московская -56, Замин, Давр, Зимородок, Айвина, Вершина, Юка, КА-9, Лига ва Иришка бугдой навлари эса фузариоз билан кучли зарарланиб, хосили 10 центнергача пасайиши маълум бўлди.
5. Фузариоз касалликлари таъсирида бир туп буғдойдаги донлар сони 193 тани ташкил қилиб, оғирлиги 29 г, ёки соглом донларга нисбатан уларнинг сони 140 тагача, огирлиги эса 64 граммга камайди.
6. Fusarium туркуми турларининг фитотоксин синтез қилиш хусусияти ўрганилганда, 14 та турдан 7 таси: F.oxysporum, F.solani, F.javanicum, F.solani var. argillaceum, F.heterosporum, F.oxysporum var. orthoceras ва F.graminearum буғдой донлари унувчанлигини 56,0-97,7% га, 2 таси эса (Fverticillioides ва Fsambucinum) 100% га тўхтатиб қўйди.
7. Қорақалпоғистон Республикаси бугдой далаларидан ажратилган Fusarium туркуми турларининг фитотоксин хосил килиш хусусиятларини Тошкент вилоятининг бугдой далаларидан ажратилган ушбу туркум замбу-ругларининг фитотоксин ҳосил қилиши хусусиятлари киёсланганда, Тошкент вилоятида учрайдиган турларнинг агрессив ва патоген штаммларининг сони Қорақалпоғистон Республикасидагига нисбатан кескин камлиги, ўртача ва кучсиз даражада фитотоксин ҳосил қиладиганлари эса, нисбатан кўплиги билан характерланди. 
8. Буғдойнинг фузариоз касалликларига карши уруғлик донга микробиологии препаратлар билан ишлов берилганида Trichoderma sp. препарата билан ишлов берилган вариантларда назоратга нисбатан 1 га майдондан 17000 та, Фитобиосол қўлланилган вариантда 41000 та, андоза вариантида Виал Траст қўлланилганида эса 36000 тага ортиқ кўчат олишга эришилди.
9. Буғдойда фузариоз касаллигини қўзғатувчи патогенларга қарши замонавий фунгицидлардан 6 таси уруғлик донни дорилаш учун қўлланил-ганида Виал Траст, Геркулес, Раксил фунгицидлари самарали натижалар берди. Ҳимоя ва Пахта фунгицидлари Fusarium туркумига мансуб замбуруғларга умуман таъсир қилмади.
10. Буғдойзорларда фузариоз касаллигини олдини олиш учун ташкилий-хўжалик ва агротехник тадбирларидан ташқари, қуйидаги бирорта уруғ дорилагич билан уруғга ишлов беришни тавсия этамиз: Виал Траст, 12,9% с.сус.к. - 0,25-0,3 л/т, Геркулес, 6% с.э.сус. - 0,4-0,5л/т, Раксил, 2,5% с.э.к. - 0,7 л/т.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда экин майдонларининг деградацияга учраши, чўлланиш ва ботқоқланиш, сув ва шамол эрозияси, шўрланиш ҳамда ифлосланиш жараснлари туфайли минглаб гектар ерларнинг экологик ҳолати ёмонлашмокда. «Дунё бўйича сугориладиган ерларнинг қарийб 40 фоизи турли даражада шўрланган, 7 млн гектар ер майдони деградация жараёнларига учраган ва хар Йили 25 млн гектар ср саҳроларга айланмокда»1.
Рсспубликамизда сугориладиган майдонларда тупроқнинг унумдорлигини ошириш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, сув рссурсларидан самарали фойдаланиш ҳамда ғўза ва ғўза мажмуидаги экинлар ҳосилдорлигини ошириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Давлат дастурлари асосида республика бўйича 1,7 млн гектардан зиёд сугориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолати яхшиланди. Фермер хўжаликларида стиштирилаётган пахта, галла ва бошқа экинлар ҳосилдорлигини оширишга эришилмокда.
Бугунги кунда сув истсъмолчилари уюшмалари ва фермер хўжаликлари шароитида экин майдонларини гидромодул районлаштириш ва янги ғўза навларининг сугориш тартибларини ишлаб чикиш мухим ахамиятга эга ҳисобланади. Қоракалпоғистон Рсспубликасининг автоморф, ярим гидроморф ва гидроморф тупроқлари шароитида ерларнинг мелиоратив ва гидрогсологик минтақалари асосида гидромодул районлаштириш ҳамда ғўзанинг ўрта толали «Чимбой-5018» ва «Дўстлик-2» навларининг мақбул сугориш муддати, мсъёри ва сув истеъмоли кўрсаткичларини ишлаб чикиш бўйича ишлар долзарб хисобланади.
Мазкур ғўза навларининг биологик хусусиятларидан келиб чиқиб, ўсимликнинг илдиз тизими тарқалган тупрок қатламида туз-сув-озиқа тартибини мақбуллаштириш, худудларни гидромодул районлаштириш ҳамда Сув истеъмолчилари уюшмаларига қарашли фермер хўжаликларининг сувдан фойдаланиш рсжаси ва лойиҳаларини мазкур мсъсрий хужжатлар асосида ишлаб чикиш долзарб хисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида сугориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув рссурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ва мазкур карор ижросини таъминлаш мақсадида Қоракалпоғистон Рсспубликаси Вазирлар Кснгашининг 2014 йил 21 ноябрдаги 245-сон фармойиши ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон Рсспубликаси Сув истсъмолчилари уюшмалари ва фермер хўжаликлари шароитида янги истикболли ғўза навларини мақбул суғориш тартибини ишлаб чикиш ҳамда ҳудудларни гидромодул районлаштиришни такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
Сув истеъмолчилари уюшмалари ва фермер хўжаликлари экин майдонларини гидромодул районлаштириш ва янги ғўза навларининг суғориш тартиблари такомиллаштирилган;
муайян мелиоратив минтақага мансуб суғориладиган срларда фермер хўжаликлари экин майдони ва сув тақсимоти, сизот сувлари сатҳининг ўзгариши, намликни тупрок найчалари орқали кўтарилиш тезлиги бўйича микрогидромодул районлаштириш ишлаб чикилган;
тупрокнинг механик таркиби, генетик қатламлар бўйича морфологик тузилиши, макро ва микроагрсгатлар ўлчами, шўрланиш-суғориш-озиқа тартиби ва ғўза навларининг биологик хусусиятига боғлиқ ҳолда илдиз тизими орқали ср ости сувларидан фойдаланиш мсханизми аниқланган;
ғўзанинг «Чимбой-5018» ва «Дўстлик-2» навларини суғоришнинг мақбул муддати, мсъсри ва сув истеъмоли хамда даланинг сув мувозанати аниқланган хамда микрогидромодул районларга ажратилган;
мслиоратив минтақа тупроқлари ва гидромодул районлаштириш шароитидан кслиб чикиб, автоморф, ярим гидроморф ва гидроморф тупроклар учуй мақбул суғориш тартиблари ишлаб чиқилган;
ғўзани суғоришда тупроқ ҳавоси осмотик босими ва уни эритмаси концснтрацияси камайиши, намликнинг ортиши аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
1.Фермер хўжалиги ерларини табиий-иқлими, тупроқ-мелиоратив, гидрогеологик ва бошқа шароитларини ҳисобга олган ҳолда куйидаги мслиоратив минтақаларга бўлиниши тавсия этилади: автоморф тупроқли, ср ости сувлари сатҳи 3,0 м ва ундан чукур, ер ости сувлари таъсири йўк, ярим гидроморф тупроқли-ср ости сувлари 2-3 м, ер ости сувлари таъсири кучеиз ва гидроморф тупроқли-ср ости сувлари 1-2 м, ер ости сувлари таъсири юқори бўлиши максадга мувофиқ.
Мслиоратив минтакага бўлишда автоморф тупроқларда, тупрокнинг капилляр найчалар ердамида ср ости сувлари ва намликдан ғўзанинг фаол тупрок ҳисобий қатламларига етиши жуда кам, стиб бормайди. Шу билан бирга Қоракалпоғистоннинг сугориладиган автоморф тупрокли ерларида кум-шағал, кичик тошли ерлар аниқланмади.
Ярим гидроморф, гидроморф тупрокли ср майдонларида ср ости сувлари сатҳидан тупрок намлигининг тупрок найчалари оркали юқорига кўтарилиши тез ва баланд. Шунинг учун гидромодул районларга бўлишда ср ости сувлари сатҳигача тупрокнинг механик таркиби, тузилиши ва тахланишини катъий ҳисобга олиниши мақсадга мувофиқ.
2. Мслиоратив минтақа, гидромодул районлар бўйича ср ости сувларининг сатҳи, шўрланиши, механик таркиби, тузилиши ва тахланишини хисобга олган ҳолда 9 та гидромодул районларга бўлиниши тавсия этилади.
Автоморф тупрокли ерларда қум-қумлоқ ерлар, оғир кумок ва соз тупроклар агрофизикаси бўйича ажралиб туриши кузатилади. Шунинг учун алоҳида гидромодул районларга ажратилди. Енгил ва ўртача қумоқ тупроклар эса алохида гидромодул районларга бўлинди. Автоморф тупрокларда ср ости сувларининг тупрок найчалари оркали сув истсъмолига таъсири кўринмади. Шу туфайли тупрокнинг тузилиши ва каватлилиги инобатга олинмаслиги мақсадга мувофиқ.
Ярим гидроморф ва гидроморф тупрокларда ср ости сувларининг тупрок найчалари орқали юқорига кўтарилиши ғўза илдизига, тупрокнинг механик таркибига, тузилишига боғлиқлиги бўйича механик таркиби, тузилиши ва тахланиши бўйича учта гидромодул районларга бўлинди: кум, қумлоқ; енгил ва ўртача кумок ёки пастга томон енгиллашадиган оғир қумоқ ва соз-лойсимон тупрокли, тахланиши зич ёки тузилиши бўйича каватли бўлиши тавсия этилади.
3. Қоракалпоғистон Республикасидаги фаолият кўрсатаётган фермер хўжаликлари 468832 гектар майдонларда пахта ва бошқа экинлар стиштириш билан шугулланадиган экин майдонлари аниқлаштирилган, кайта ишланган, такомиллаштирилган мслиоратив минтақа ва гидромодул районлар бўйича ср майдонлари аникланди. Шимолий минтакадаги Тахтакўпир, Қораўзак, Чимбой, Кегайли, Нукус, Қўнғирот, Қонликўл, Шуманай, Хўжайли туманлари бўйича автоморф тупроклар-45921 гектар, ярим гидроморф тупроклар-177503 га, гидроморф тупроклар-108547 га.ни ташкил этди. Жанубий минтакадаги Тўрткўл, Бсруний, Элликкалъа, Амударё туманлари бўйича бу кўрсаткич тсгишлича-5387 га, 35196 га, 85358 га, 389246 га ни ташкил этди.
4. Ер ости сувларидан ғўзанинг умумий сугориш сувларига талаби мслиоратив минтақа ва гидромодул районлар бўйича ҳар хил бўлиб, ярим гидроморф тупрокли, енгил кумок бир хил ёки пастки томони енгиллашадиган срларда ғўзанинг умумий сугориш сувларига талабининг 38,7-45,1 % ср ости сувидан фойдаланади (V гидромодул район). Огир кумок, тузилиши бўйича каватли срларда ғўзанинг умумий сугориш сувларига талабининг 13,7-18,9 % ср ости сувлари ҳисобидан тўлдирилади. Гидроморф тупрокларда эса механик таркиби, тузилиши ва тахланиши бўйича VIII гидромодул районида ғўза 61,2-66,9 %, IX гидромодул районида 24,5-28,4 % ср ости сувларидан фойдаланиши аниқланди.
5. Сугоришлардан олдинги тупрок намлиги ғўзанинг амал даврида мслиоратив минтака ва гидромодул районлар бўйича тупрок тип турларига, ср ости сувларининг сатҳи, шўрланишига караб ўзгариб турди. Автоморф тупрокли, ср ости суви сатхи 3 м ва ундан чуқур бўлган майдонларда тупрок намлигининг ЧДНСга нисбатан макбул тартиби 70-75-60 % бўлди. Шўрланишга мойил ярим гидроморф тупроқларида ср ости сувлари сатҳи 2-3 м ва гидроморф тупрокли, ср ости сувлари сатҳи 1-2 м срларда ғўзадан юқори ҳосил олишни таъминловчи ва сувдан самарали фойдаланишда сугоришдан олдинги тупрок намлиги ЧДНСга нисбатан 80-80-60 % бўлиши аниқланди.
6. Мслиоратив минтақа, гидромодул районлар бўйича ғўзани сугориш меъсрларини ҳисоблаш учуй тупрокнинг хисобий катламлари аникланди. Улар автоморф мслиоратив минтақаларда ғўза гуллашгача 0-70 см, гуллаш ва хосил тўплаш даврида 0-100 см ва кўсак очилиши-пишиш фазаси даврида 0-70 см га тенг бўлди. Ярим гидроморф тупрокларда эса тегишлича 0-50, 0-70, 0-50 см ни ташкил этди. Гидроморф тупрокларда VII, VIII, IX гидромодул районларда тегишлича 0-50, 0-50, 0-50 см бўлди.
7. Мавсумий сугориш мсъёри ва сони автоморф тупрокларда кўп бўлиб, ярим гидроморф ва гидроморф тупроқлари томон аста-сскин камайиб борди. Гидромодул районлар бўйича ғўзанинг даврий ва мавсумий сугориш меъёрлари тупрокнинг механик таркиби, тузилиши ва тахланиши бўйича ўзгариб турди.
Тупроқ-мелиоратив минтақа ва гидромодул районлар шароити ва кўп омилли дала тажрибалари асосида ғўзанинг сугориш тизими-тартиблари, меъёрлари ва мавсумий сугориш мсъёрларини гидромодул районлар ҳисобий катламлари бўйича аникланди ва ҳисоблаш коэффициентлари белгиланди.
8. Кучма сугориш найи КСН-50 ни қўллаш иктисодий самара бсрди. Бу услубда ғўза суғорилганда 23,7 % оқар сувлари тсжалди. Агар эгатлаб суғоришда 1 ц пахта стиштириш учун 150-180 м3 сув сарфланган бўлса, КСН-50 билан сугоришда 90-100 м3 сув сарфланди. Демак, КСН-50 кенг жорий этилса иктисодий, экологик, агроэкологик муаммоларни ҳал этиш мумкинлиги аниқланиб, агротавсиялар бсрилди ва амалиётга жорий килиш тавсия этилади.
9. Ғўзани суғоришда эгатларнинг узунлиги тупрокнинг механик таркиби, сув ўтказувчанлиги ва ернинг қиялигига боғлиқ ҳолда автоморф тупрокларда 60 см катор орасида экилган ғўзалар учун 100-150 м, эгатга сувнинг сарфланиши 0,3-0,6 л/с ва эгатнинг чуқурлиги 12-16 см бўлиши ксрак. Ярим гидроморф ва гидроморф тупрокларда суғоришда эгатнинг узунлиги 80-100 м дан ошмаслиги ва сугориш сувининг сарфланиши 0,3-0,6 л/с бўлиши максадга мувофиқ.
10. Автоморф тупрокларда мавсумий туз тўпланиши нисбатан кам, шу сабабли механик таркибига қараб эрта бахорда гсктарига 1200-1800 м3 сув билан, 0,5-1,0 га майдонни уруг экиш олдидан 10-15 кун аввал сугоришларни ўтказилиши максадга мувофиқ.
Ярим гидроморф ва гидроморф тупрокларда кузга яқин тузларнинг кўтарилиши сугориш сони, умумий сугориш меъёрларига боглик. Умумий сугориш мсъсри кам бўлса, туз кўтарилиши коэффициента юкори бўлди. Бу тупроклардаги барча вариантларда хам йил охирида мавсумий туз тўпланиши кузатилиб, тупрок шўри ювилишини тавсия этилади. Шўр ювиш меъёрлари, шўрланиш даражаси, механик таркиби, тузилиши ва тахланишига боглик ҳолда гсктарига 3500-5000 м3 бўлиши аникланди ва тупрок шўрланишини ҳисобга олиб, шўр ювилишини катъий тарзда ўтказилиши максадга мувофик.
11.Ғўза навларини сугориш тизими-тартибларининг иктисодий самарадорлигини аниқлаганимизда, мақбул вариантларда сугориш сувлари сарфида соф даромад юқори бўлиб, рентабеллиги 42,5-47,7 фоизга стганлиги кузатилди. Кучма сугориш найи КСН-50 ни қўлланганда мсҳнат унумдорлиги кўтарилиб, рентабеллиги ортди.
12. Фермер хўжалигида барча экин турлари бўйича суғориш сувларига талаби, тизими-мсъсрлари тузилди. «Ксгайли» каналидан сув олиш мсъсри «Сувчи» СИУ ва фермер хўжалиги учуй 62,4 млн/м3 ташкил этди. Бу маълумотларни зеки сугориш тизимига таққосланганида 25,7 % оқар сугориш сувлари тежалди.
Янги тизимда тайёрланган сугоришларни амал суви ва мавсумий меъёрлари ҳамда кўчма сугориш найи КСН-50 дан фойдаланганимизда сув сарфи 27,2-30,1 % камайиб, экинлардан юқори ҳосил олишга эришилди. Булар сувдан фойдаланиш режалимитини тузишда мсъёрий хужжат ўрнида фойдаланиш имконини бсриш билан бирга: сув сарфи, ирригация, ҳавза тизими сугориш бошқармалари, сугориш тармокларини янгидан лойихаланиши тавсия этилади.

Тадқиқот объектлари: қобикли сўталарни янчиб, донни ажратиб олиш технологик жараёни ҳамда уни амалга оширадиган сўтаянчгич курилманинг иш органлари параметрлари ва режимлари.
Ишнинг мақсади: қобиқли сўталарни янчиб, донини ажратиб олувчи сўтаянчгич курилма ишлаб чиқиш хамда иш органларининг ўлчамлари ва режимларини асослаш.
Тадқиқот методлари: қобиқли сўталарни янчиб, донини ажратиб олиш технологик жараёни бўйича назарий тадқикотлар назарий механика ва математик тахлил асосида, тажрибавий тадқиқотлар эса сўтаянчгич курилманинг тажриба нусхасида стандарт услублар асосида ўтказилди. Сўтаянчгич курилма иш органларининг параметрлари ва режимларини мақбуллаштиришда кўп омилли тажрибаларни математик режалаштириш усулидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: қобиқли сўталарнинг физик-механик хоссалари асосида сидирувчи планкалар таъсирида улар қобиқларининг титилиши ва сўталарнинг барабанли янчиш-ажратиш қурилмасида ҳаракатининг механик-математик моделлари ишлаб чиқилди.
Қобикли сўталарга ишлов бериб донини ажратиб олувчи сўтаянчгич курилма иш кўрсаткичлари унинг ўлчамлари ва иш режимларига боғлиқ холда ўзгариши аниқланди. Сўтаянчгич курилманинг конструктив янгилиги Ўзбекистон Республикасининг FAP № 00470 патента билан тасдикланган.
Амалий ахамияти: тавсия этилаётган сўтаянчгич қурилмадан фойдаланиш маккажўхорини донга йигиштириш жараёнидаги сарф-ҳаражатларни 15-20 фоизга кисқартириш, иш унумдорлигини 1,1-1,2 мартага ошириш имконини беради.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижалари “БМКБ-Агромаш” ОАЖ ва “Янгийўл-Агромаш” АЖлар томонидан сўтаянчгични ишлаб чикиш учун кабул килинди. Ишлаб чикилган сўтаянчгич курилмадан фойдиланганда бир йилда 1340623,4 сўм иктисодий самара олинади.
Қўлланиш сохасн: қишлоқ хўжалиги машинасозлиги, қишлок хўжалиги.

Мақолада қишлоқ хўжаликларида ўсимликларнинг касалликлари ва зараркунандаларига қарши кимёвий курашда қўлланиладиган турли хил конструкциядаги пуркагичларнинг тахлили, классификацияси ва камчиликлари тўғрисида хулосалар келтирилган.

Тадқиқот объектлари: қишлоқ хўжалик корхоналари ва логистик инфратузилмалар фаолияти.
Ишнинг мақсади: иктисодиётни модернизациялаш шароитида қишлоқ хўжалигида гранспорт-логистик жараёнларни оптималлаштириш бўйича илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқот методлари: тизимли, монографик, иқтисодий-статистик, иктисодий-математик, эксперт, хисоблаш-конструктив, абстракт-логик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: қишлоқ хўжалик маҳсулотларини ташишни ташкил этишнинг ўзига хос хусусиятлари аниқланган ва оптималлаштириш омиллари тизимлаштирилган; қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ташишни амалга оширишнинг назарий-методологик асослари такомиллаштирилган; кишлок хўжалик маҳсулотларини ташишни оптималлаштиришда ахамиятли бўлган логистик ахборот таъминотини ахборот-маслаҳат маркази ва махсус “Агропортал” тизими орқали амалга ошириш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чикилган; транспорт-логистик таъминот сифатининг қишлоқ хўжалик ишлаб чиқариши самарадорлигини бахолаш меъзони эканлиги аниқланган; қишлоқ хўжалик юкларини манзилга етказиш тизимини лойиҳалаштириш алгоритми ишлаб чиқилган ва ҳал этилган.
Амалий ахамияти: диссертация тадқиқотлари ахамияти кишлок хўжалик корхоналари ва логистик инфратузилмалар фаолиятини, транспорт-логистик таъминотини оптималлаштириш, максадли дастурларни ишлаб чикишга каратилган хулоса ва амалий тавсиялардан фойдаланиш билан ифодаланади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: диссертация ишида ишлаб чиқилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар Узбекистан Республикаси Қишлок ва сув хўжалиги вазирлиги қошидаги Узбекистан қишлоқ хўжалик илмий-ишлаб чиқариш марказининг (2010 йил 8 февралдаги 06/02-04-114а- сонли далолатномаси), Тошкент вилояти савдо-саноат палатасининг Қибрай тумани ахборот-маслаҳат маркази (2010 йил 4 февралдаги 10-сонли далолатномаси), ОАЖ «Кибрай МТП» (2012 йил 10 январдаги 15-сонли далолатномаси) томонидан тадбиқ этиш учун кабул қилинган.
Қўлланилиш сохаси: фермер хўжаликлари, агрофирмалар, МТП, олий ўқув юртлари.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда қишлок хўжалиги маҳсулотлари сифатини яхшилаш, харажатларини камайтириш, меҳнат унумдорлигини ошириш каби мухим ташкилий-таркибий ва ижтимоий-иқтисодий йўналишлардаги вазифаларни ҳал этиш, биринчи навбатда, ер ва сув ресурсларидан фойдаланиш даражаси билан бевосита боғлик. Зеро, «Дунёда инсонлар эҳтиёжларини қондиришда ер ресурслари асосий воситалардан бири бўлиб, у 95 фоиздан ортиқ озик-овқат, асосий кийим-кечак ва барча турдаги ўрмон маҳсулотлари билан таъминлайди».1
Узбекистан Республикасининг мустақилликка эришиши ва бозор муносабатларига ўтиши аграр соҳада туб таркибий ислоҳотларни амалга оширишни тақозо этди. Хусусан, кишлоқ хўжалигида ер ва мулкка эгаликни кафолатловчи ҳуқукий асослар шакллантирилди ва такомиллаштирилиб борилмокда. Шунингдек, экинларни жойлаштиришда тупрок унумдорлигини яхшиловчи экинлар салмоғини ошириш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини ишлаб чиқаришнинг замонавий технологиялари хамда ер-сув ресурсларидан самарали фойдалапишпи иқтисодий рагбатлаптириш мехапизмларипи жорий этиш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бунинг натижасида ерларнинг унумдорлиги, экологик ҳолати яхшиланди, экинлар хосилдорлиги ошиб, кишлоқ хўжалиги махсулотлари кўпайди. Бироқ замон тараққиёти бу борадаги ислохотларни такомиллаштириш учун мутлақо янгича ёндашувларни ишлаб чикиш ва уларни амалга оширишни тақозо этмокда. Шу сабабдан ҳам кишлоқ хўжалиги сохасида истиқболда “энг аввало, сув ва ресурсларни тежайдиган замонавий агротехнологияларни жорий этиш...”, “пахта ва бошоқли дон экиладиган майдонларни қисқартириш, бўшаган ерларга картошка, сабзавот, озуқа ва ёғ олинадиган экинларни экиш, шунингдек, янги интенсив бог ва узумзорларни жойлаштириш ҳисобига экин майдонларини янада оптималлаштириш” каби масалалар стратегик вазифа қилиб белгилаб олинди.
Ер юзида глобал иклим ўзгаришлари натижасида сўнги йилларда юз бераётган сув танқислиги, яйловлар деградацияси, чўлланиш даражасининг кучайиши кишлок хўжалигига салбий таъсир этмокда. Шунингдек, кишлок хўжалигида илмий асосланган экинларни алмашлаб экиш тизимининг издан чиқиши, шунингдек, интенсивлаштириш омилларидан тўлик ва оқилона фойдаланмаслик, кишлок хўжалиги ерларининг мавжуд мелиоратив холати тармокнинг иктисодий ва экологик жиҳатдан барқарор ривожланиши учун хавф-хатарлар кўламининг ортишига олиб келмокда. Хусусан, ер тоифалари ва майдонлари унумдорлигини ҳисобга олган ҳолда экинларни жойлаштириш, тегишли ҳудудларда тупрок унумдорлигини оширувчи экинлар салмогини мақбуллаштириш орқали тармоқларнинг инвестицион ва мехнат жозибадорлиги ҳамда иктисодий самарадорлигини юксалтиришга хизмат қиладиган бозор механизмларини шакллантириш каби муаммоларнинг мавжудлиги уларни хал этиш борасида илмий тадкиқот ишларини янада кенг кўламда олиб боришни тақозо этмокда.
Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги (1993), «Ер кодекси», «Фермер хўжалиги тўғрисида»ги, «Деҳқон хўжалиги тўғрисида»ги (1998) қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан окилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 24 февралдаги 39-сон «2013-2017 йиллар даврида суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва сув ресурсларидан окилона фойдаланиш Давлат дастурида назарда тутилган комплекс чора-тадбирларнинг сўзсиз бажарилишини таъминлашга дойр қўшимча тадбирлар» Қарорлари ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» Фармонлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигининг назарий-услубий асосларини такомиллаш-тириш, уларнинг самарадорлигини оширишга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
фермер хўжаликларида ер-сувдан фойдаланиш муносабатларини тартибга солувчи конунларга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш орқали улардан фойдаланишнинг иктисодий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига жалб қилинган чекланган ресурслардан фойдаланишнинг иқтисодий самарадорлигини тавсифловчи кўрсаткичлар тизими ва уларни ҳисоблаш усуллари такомиллаштирилган;
қишлоқ ҳудудларини комплекс ривожлантиришга каратилган ва мавжуд ресурслардан оқилона фойдаланиш максадида “агрокластер”ларни ташкил этиш механизми ва уларнинг истикболлари бўйича назарий-илмий тавсиялар ишлаб чиқилган;
қишлоқ хўжалиги ерларидан фойдаланиш самарадорлигини “суперсамарадорлик” ҳамда сувдан самарали фойдаланиш имкониятларини “суб-вектор” усулларини кўллаш орқали оширишга дойр услубий тавсиялар ишлаб чиқилган;
унумдорлиги паст ер майдонларини озик-овқат йўналишидаги экинларни жойлаштириш ҳисобига қишлоқ хўжалиги экинлари таркибини оптималлаштиришнинг 2020 йилгача бўлган прогнози ишлаб чиқилган.
Хулосалар
1. Ер ва сув ресурсларини кенгайтириш ва ҳажмини кўпайтириб бўлмаслигини ҳисобга олиб, уларни чегараланган (ерга нисбатан) ёки чекланган (сув ва бошқаларга нисбатан) ресурслар деб аташ максадга мувофик бўлади.
2. Тупроқ унумдорлигини, асосан, табиий, сунъий, иқтисодий, айрим илмий ишларда мутлак унумдорлик тоифаларига бўлиб, уларнинг ҳар бирига мос хусусият ва талқинлар берилган. Бизнинг фикримизча эса, асосан, ташқи очиқ муҳитдагина ташкил этиладиган (теплица, парник ва бошқа ёпиқ маконлар бундан мустасно) қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши, ушбу жараёнда фойдаланиладиган турли воситалар (техника, кимёлаштириш воситалари ва ҳ.к.)нинг атроф-муҳитга аксарият холларда салбий таъсир кўрсатишларини ҳисобга олиб, тупроқ унумдорлиги атамасини иктисодий-ижтимоий-экологик унумдорлик тушунчаси билан кенгайтириш лозим. Бинобарин, мазкур илмий таклифга асосланган ҳолда ва тадкиқот жараёнида ушбу йўналишларда илмий изланишлар олиб борган олимларнинг фикрларини ўрганиш натижасида қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш самарадорлигини кенг маънода ижтимоий-иқтисодий-экологик самарадорлик деб аташ мақсадга мувофиқ бўлади.
3. Ердан фойдаланувчиларнинг масъулиятини ва жавобгарлигини ошириш мақсадида, шунингдек, бозор муносабатлари шароитида ерни нафақат хўжалик объекта сифатида, балки мулк объекта сифатида ҳам рўёбга чиқаришни эътиборга олиб Узбекистан Республикасининг «Ер кодекси»га «Ер бозори» деган алоҳида модда киритиш хамда «Ер кодекси»нинг З-боб 15-моддаси, 4-боб 28-моддасини ўзгартириш максадга мувофиқ бўлади. Узбекистан Республикаси «Фермер хўжаликлари тўғрисида»ги Қонунининг 3-, 5-, 13-моддалари ҳамда «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунининг 8-боб 31 -моддасига кўшимчалар киритилиши тавсия этилган.
4. Зарафшон водийси фермер хўжаликларида сугориладиган ерлардан фойдаланиш самарадорлигидаги ўзгаришлар тенденцияси фермер хўжаликларини тупроқ унумдорлиги даражаси бўйича гурухдаш ёрдамида очиб берилган. Унга кура 2008-2014 йилларда ерлардан фойдаланиш даражаси Самарканд вилоятида 0,942 дан 0,971 га, Навоий вилоятида 0,933 дан 1,020 га ва Бухоро вилоятида 0,980 дан 0,985 га кўтарилган. Шуларга асосланиб, Самаркандда 686 та, Навоий вилоятида 452 та ва Бухорода 1640 та фермер хўжаликларида келажакда ҳар бир гектарига мое равишда 2,5-5,1 ц/га, 2,1-3,5 ц/га ва 1,6-2,6 ц/га пахта хомашёси ёки 13,8-106,0 минг сўм, 16,5-57,3 ва 20,5-31,5 минг сўм кўпроқ фойда олиш имкониятининг мавжудлиги асослаб берилган.
5. Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига йўналтирилаётган ресурсларни камайтириш ва маҳсулотлар етиштиришни кўпайтиришга қаратилган DEA моделининг мое келиши илмий-амалий жиҳатдан асосланди ва амалиётга қўлланилди. Ишлаб чиқаришда қатнашувчи барча омиллар Тобит модели асосида микдорий кўрсаткичларга айлантирилиб, уларнинг ишлаб чиқариш воситаларидан, жумладан, ер-сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигига таъсири назарий жихатдан асослаб берилди.
6. Шунингдек, илмий ишда «суперсамарадорлик» методи фермер хўжаликлари рейтингини аниклашда қўлланилди. Самарканд вилоятидаги пахта ва галлачиликка ихтисослашган 8 тумандан жами 87 та фермер хўжаликларининг 2008-2013 йиллардаги галла ишлаб чиқариш бўйича маълумотлари тахдил қилинди. Самарасиз фаолият юритаётган 42 та фермер хўжаликларидан маҳсулот микдорини 4 таси 20 фоиз, 9 таси 10-20 фоиз ва 29 таси 10 фоизгача ошириш имкониятига эгаликлари асосланди. Шунингдек, уларда қайси ресурсдан канча камайтириш мумкинлиги, яъни «ресурс ортиқчалиги» аниқлаб чиқилди. Самарали ишлаётган 45 та хўжаликларнинг рейтинги «суперсамарадорлик» услуби асосида аниқланди.
7. Сувдан фойдаланиш самарадорлиги ва унинг кўрсаткичларини баҳолашда ҳозирги мавжуд методологияларда натижа-самара сифатида 1 га суғориладиган майдондан олинган ҳосил ёки даромад, 1 м3 сарфланган сув хисобига яратилган махсулот ёки даромад (тушум, фойда)га қаралади. Ишлаб чиқариш жараёнида барча ишлаб чиқариш омиллари иштирок этганда айнан тахдил этилиши лозим бўлган ресурсдан олинган натижаларга, самарадорлик даражасига таъсирини, қўшган улушини баҳоловчи тизимли ёндашув сифатида DEA - суб-вектор методологиясини қўллаш тавсия этилди. Зотан ушбу методология бўйича алоҳида ресурсдан (масалан, сув ресурслари) фойдаланиш самарадорлигини ҳисоблаш имкони мавжуд. У бизга жами ресурслар тўплами ичидан фақатгина «суб-тўплам»га кирган ресурс самарадорлигини аниқлашга ёрдам беради.
8. Республика аграр сохасида агрокластерлар ташкил килишнинг аҳамияти ва зарурияти илмий-амалий жиҳатдан асослаб берилди ва қуйидагича таърифланди: «қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш, қайта ишлаш ва сотиш жараёнларини ягона занжирга бирлаштириш ва юкори технологик инновациялардан фойдаланиш орқали қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг ички ва ташқи бозорда рақобатбардошлигини ошириш, қишлоқ жойларда инфратузилма мажмуини шакллантириш ва ривожлантириш, қишлоқ аҳолисининг иш билан бандлик даражаси ва даромадларини ошириш ҳамда экологик муҳитни яхшилашга каратилган фаолият юритувчи ҳудудий хўжалик юритиш субъектидир». Мева-сабзавотларни қайта ишлаш саноатининг ривожланганлиги, географии жойлашуви, транспорт ва логистика жихатдан қулайлик ҳамда хорижий инвесторлар учун Самарканд шаҳри тарихий обидаларининг ўзига жалб этиши каби ва яна бошка иқтисодий-ижтимоий ва маданий омиллар таъсирида Самарканд вилояти агрокластер ташкил этиш учун тавсия этилди. Шунингдек, ушбу агрокластер кейинчалик Самарканд вилоятида махсус «озиқ-овқат» эркин зонасининг ташкил этилишига асос бўлиши назарий жихатдан асосланди ва худуднинг кишлок хўжалигини ривожлантириш стратегияси тавсия этилди.
9. Диссертацияда Самарканд вилояти қишлоқ хўжалик корхоналарида маҳсулот ишлаб чиқариш потенциал заҳираларининг 2020 йилгача бўлган прогноз (башорат) кўрсаткичлари хисоблаб чикилди. Уларга мувофик 2020 йилгача бўлган даврда Самарканд вилоятида шўрланган, тошлок ва кумлок, унумдорлиги ўта паст, сув танкислиги мавжуд бўлган, маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳаражатларини қопламайдиган, хосилдорлиги ва рентабеллиги паст бўлган мавжуд 5676,9 гектар пахта ва галла экиб келинаётган майдонларга сабзавот, картошка, полиз, озука экинлари, мойли экинлар майдонларини кенгайтириш, бог, узумзор ва тутзорлар барпо этиш тавсия этилиб, уларнинг таркибий улушлари туманлар даражасида аниқлаб берилди.
Хулоса килиб айтиш мумкинки, илмий-тадқиқот жараёнида асослаб берилган илмий-назарий ишланмалар, услубий-амалий таклиф-тавсиялар ва моделларни амалиётга татбиқ қилиш истикболда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришининг энг асосий ва муҳим ресурслари ҳисобланган чекланган ер ва сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш билан бир каторда, фермер ва деҳқон хўжаликларининг даромад олиш, кенгайтирилган такрор ишлаб чиқаришни ташкил килиш ва кишлок ахолисининг яшаш фаровонлигини юксалтириш каби йўналишлардаги имкониятларини янада кенгайтиради.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда зоофил хашаротлар ва эктопаразитларга карши курашда биологик усуллардан фойдаланиш, микробиологик ва ўсимлик асосига эга бўлган пиретроид препартларни қўллаш борасида АҚШ, Германия, Чехия, Канада, Ҳиндистон ва Россия каби давлатларда муайян натижаларга эришилмокда. Зоофил хашаротлар ва каналар экто- ва эндопаразитлар сифатида хайвонлар ҳамда одамлар танасида паразитлик қилиб инфестациялар, яъни паразитоз касалликлар (энтомоз ва акарозлар) чақиради ва натижада чорва қорамолларнинг сут маҳсулдорлигини 30-40 фоизгача, гўшт маҳсулдорлигини йилига 10-12 килограммга камайтириб, айниқса, ёш молларнинг ўсиш ва ривожланишдан қолиб нобуд бўлишига сабаб бўлади.
Республикамизда чорва хайвонларини зоофил хашаротлар ва эктопаразитлар билан зарарланишини камайтириш, уларни даволаш, олдини олиш ва карши курашишга каратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Ушбу зараркунандаларни чорва молларига турли хилдаги юқумли ва инвазион касалликлар юктириши оқибатида йирик ва майда шохли хайвонларнинг ривожланишдан орқада қолиши, махсулдорлигининг кескин камайиши ва оғир касалланиш натижасида мажбуран сўйилиши ва нобуд бўлиш холатлари олди олинмокда. Чорвачилик субъектларида касаллик таркатувчи зоофил хашаротлар ва зараркунандаларни йўкотиш ва уларга қарши курашишда замонавий усул ва пиретроид асосидаги препаратлар қўлланилмокда.
Дунёнинг турли минтакаларидаги зоофил хашаротларга карши курашишда кимёвий воситаларнинг чорва моллари организми резистентлигига хамда экологияга салбий таъсир этиши билан бирга касаллик қўзғатувчи зараркунандаларнинг мослашиши ва кенг таркалишига имкон яратади. Шундан келиб чиқиб, зоопаразитларга карши курашишнинг биологик ва интеграция тизимини ривожлантириш, экология, одамлар ва хайвонлар организмига, фауна ва фойдали флорага безарар биологик, экологик ва бошқа оптимал усул ва воситаларини тадкик ва жорий килиш зарурияти янада кенгаймокда. Бу борада фойдали энтомофаглардан кенгрок фойдаланиш, янги турдаги юкори самарали микробиологик ва пиретроид асосга эга препаратлар яратиш хамда уларнинг турли янги замонавий хамда такомиллашган препаратив шаклларини ишлаб чиқиш долзарб бўлиб ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг янги тахрирдаги «Ветеринария тўғрисида»ги қонуни, Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сонли «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш хамда чорвачилик махсулотлари ишлаб чикаришни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сонли «2016-2020 йилларда қишлок хўжалигини янада ислоҳ килиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда бошка меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади чорвачилик хўжаликларида кўп учрайдиган ва соҳа ривожига жиддий зарар келтирадиган зоофил хашаротлар ва эктопаразитларга карши экологияга, табиий флорага ҳамда ҳайвонлар организми учун безарар бўлган янги восита ва усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
зоофил ҳашаротларга қарши курашишда қўлланилиши мумкин бўлган энтомофаглар янги турлар билан бойитилди ва уларнинг 19 та тури хамда муҳим турлар (Spalangia cameroni) биологияси аниқланган.
самарали энтомофаглардан биоматериал олиш технологияси ишлаб чиқилган;
Bacillus thuringiensis var.thuringiensis «УзВИТИ М №1» маҳаллий бактерия штаммини кўпайтириш усуллари ишлаб чикилган;
Bacillus thuringiensis гуруҳига мансуб бўлган бактериялар маҳсулоти (продуцента) - биоинсектициднинг юқори энтомоцид хусусиятга эгалиги аниқланган;
«ЎзВИТИ М №1» биоинсектицидини қўйларнинг эктопаразитлари ва эстроз касаллигига карши самарадорлиги аникланган;
экспериментал тадкиқотлар натижасида 25 фоизли маҳаллий циперметрин препаратами қўлланиш доираси кенгайтирилган (зоофил ҳашаротларга, эктопаразитларга нисбатан);
25 фоизли маҳаллий циперметрин препаратининг чорва ҳайвонларининг эктопаразитларига нисбатан инсектицид фаоллиги аникланган.
Хулосалар
1. Узбекистан зообиоценозлари (иккиламчи биоценоз ёки чорвачилик фермалари) шароитида 27 турга мансуб патоген эктопаразит хамда инфекция ва инвазия тарқатувчи зоофил ҳашоратлари тарқалган бўлиб, шулардан M.d. vicina доминант, S. calcitrans субдоминант турлар ҳисобланади. P.alternata, S.pallidivcntris, C.supplicans, S.fuscipes Узбекистан зоофил чивинлари фаунасида янги турлар ҳисобланади.
2. Тадкиқотлар натижасида копробионтларда зоофил хашаротларнинг 19 турдаги (4 таси тадкикотларда янги энтомофаг сифатида аниқланди) паразит энтомофаглари учраши аниқланди. Улардан S.nigroaenea доминант, S.cameroni, M.raptor турлари субдоминант мавкега эгадирлар. Улар табиатда 10 турдан ошиқ зоофил чивинларни биологик регуляциясида иштирок этади.
3. S.cameroni онтогенези икки босқичда, яъни эмбриональ (тухум кобиги ичида) ва постэмбриональ (тухум қобиғидан ташқарида) ривожланиш йўли билан кечади. Кейинги боскичда тўлиқ метаморфазали ўзгаришларни (Holometabolo) личинка, ғумбак (паразит пилласи ичида) ва имаго фазаларини ўтайди.
4. S.cameroni тухум бошқа шу авлодга мансуб бўлган турларнинг тухумларидан а) хажми кичикрок (0,496 ± 0,005 х 0,197 ±0,008 мм), б) ўзаги (ядроси) ёйилган (диффуз) холда, в) олдинги окиш кисми, энсиз марказий ок кисми, кейинги ёруғ ва тиник бўлмаган оралиқ қисмлари билан фарк килади.
5. S.cameroni личинкалари гименоптероид типда бўлиб, хўжайин организмида (пилласи ичида) ривожланади. Танаси хамда мандибуласини ўлчамлари, ички органларини ривожланиши билан фарк килади. Жумладан, биринчи ёшдаги личинкалар танасида бўртиқчалар йўк, иккинчи ёшдаги личинкаларда бўртиқчалар ўрни кўрина бошлайди, учинчи ёшдагисида бўртикчалар яхши тарақкий этган бўлади, трахеяси биринчи ёшдаги личинкада ривожланмаган, иккинчи ёшдагисида аниқ кўриниб шохланган, учинчи ёшдагисида эса янада мукаммаллашган бўлади.
Биринчи ёшдаги личинкаларнинг ривожланиши хаво харорати 24-26 даража бўлганда 4-5 кунда, иккинчи ёшдагиси 2,5-3 кунда, учинчи ёшдагиси 4-5 кунда кечади, унинг тўлиқ метаморфози 31 -34 кунда юз беради.
6. Урғочи паразитнинг жинсий тузилмаси яхши ривожланган бўлиб ўлжасининг танасига биттадан етитагача тухум қўяди, умри давомида ўртача 11-12 та авлод беради, 14 тагача хўжайинни зарарлаб нобуд килади. Бошқа кушандалардан (жумладан М. raptor дан) фаркли намлиги 60-80 фоиз бўлган субстратларда 9-10 см чукурликгача жойлашган ўлжаларини зарарлай олади. 5 даражадан паст хароратда сақланган хўжайин ғумбакларини зарарламайди.
7. S.cameroni табиий популяциялари зообиоценозларда 16,0 фоизгача, махсус ўтказилган эксприментларда эса зарарли чивинлар сонини 35,5 фоизгача камайтиради. Бу кушандани чорвачилик ферма (мулк шаклидан каътий назар) ва комплексларида зофил чивинларнинг сонини регуляция килишда биологик восита (энтомофаг) сифатида самарали кўллаш мумкин.
8. Bacillus thuringiensis штаммининг Thuringiensis варианти асосида тайёрланган махаллий УзВИТИ м №1 бактерия штаммидан тайёрланган биоинсектициднинг 1,5 фоизли сувли суспензияси қўйларнинг эктопаразитларига карши 82,4-87,8 фоиз, маллофагларга карши 78-90 фоиз, бовиколаларга эса 97,5 фоиз энтомоцид самара берди.
9. Махаллий УзВИТИ М №1 бактериал биоинсектициди битоксибациллин каби кўйлар организмига турли хил усуллар билан юқори дозаларда юборилганда хам салбий таъсир кўрсатмаслиги аниқланди.
10. Махаллий штамм ЎзВИТИ М №1 биоинсектицидини кўйларнинг эктопаразитозлари ва эстроз касалликларига карши экология, инсон ва хайвонлар соглигига хавфсиз микробиологик препарат сифатида кенг кўллаш мумкин.
11. Маҳаллий фитоасосли пиретроид циперметрин эктопаразитларга қарши энг самарадор препарат бўлиб хлорофосга нисбатан эктопаразитларга 39-56 баробар купли таъсир этади.
12. Эктопаразитларга карши қўйларни дорилаганда 25 фоизли циперметрин препаратининг 0,015 фоизли сувли эритмаси 50-100 мл/бош ҳажмда, биноларни дезинфекция қилганда тахтали ва ғиштли юзаларга 50-100 мл/м2 ҳажмда, шувалган (штукатуркали) юзаларга 150-200 мл/м2 ҳисобида қўллаш тавсия этилади.
13. Махаллий циперметрин препарата ҳайвонлар организми учун ингаляцион, эмбриотоксик, тератоген, мутаген, канцероген таъсирга эга эмас, холинэстераза фермента активлигини пасайтирмайди (ВОЗ қўлланмаси). Препарат одам ва қишлоқ хўжалик ҳайвонларнинг табиий ўчоқли, трансмиссив (ўлат, геморрагик иситма, туляремия, кана энцефалита, безгаг, лейшманиоз ва бошк.) касалликлари қўзғатувчларининг Vector тарқатувчиларига карши курашда қўлланилиши мумкин.
14. Энтомофаглар, «ЎзВИТИ М №1» биоинсектициди, битоксибациллин, ўсимлик пиретроиди циперметринни қишлоқ хўжалик хайвонлари ва чорвачилик биноларини (биоценоз, зообиоценоз) патоген паразитлари ва зоопаразитозларига карши интеграциялашган тизимини яратишда самарали қўлланилиши мумкин.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда бугунгн кунда қишлоқ хўжалигининг ривожланишида чиқиндилардан биогаз ва ўғит олишга катта ахамият бсрилмокда. Амалиётда органик чиқиндиларни анаэроб қайта ишлаш, улардан муқобил энергия олиш, иссиқхона газларини исрофгарчилигини камайтириш истиқболли йўналишлардан бири қишлоқ хўжалиги чикиндиларидан биогаз ва ўғит олиш жараеннининг самарадор-лигини ошириш1, қишлоқ хўжалиги чикиндиларидан кайта тикланувчи энергия олиш энергетик курилмаларида анаэроб жараённи поғонали амалга ошириш усули ва курилмаларини ишлаб чикиш энг асосий вазифалардан бири бўлиб келмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда қайта тикланувчи энергия турлари асосидаги энергетик курилмалар конструкцияларини оптималлаш-тириш, хусусан, кайта ишлов бсриш жараёнини автоматик бошқариш усулларини ишлаб чиқаришга, тикланувчи энергия ва ўғит олиш курилмаларининг янги авлодини барпо килиш, энергетик курилмалардаги биокимёвий жараён уларда ҳосил бўладиган газ моддаларини жадал сўриб, атмосфера босимидан паст-сийракланиш режимида, биомассани аралаш-тириш эса илгарилама-кайтма харакатда амалга ошириш мамлакатимиз олимлари томонидан алохида эътибор қаратилмокда. Бу соҳада анаэроб жараёндан олинадиган махсулотлар сифати ва микдорини ошириш, уларни ишлаб чиқаришга жорий этиш бўйича сезиларли натижаларга эришилган.
Ҳозирги кунда жаҳонда ҳар қандай органик чиқиндидан биогаз олиниши ва бу жараснларни самарадорлигини ошириш, хусусан, фақат маълум дара-жада ҳарорат, аралаштириш, pH ва анаэроб мухит билан бирга биогаз қурилмасида қўлланиластган мавжуд иссиқликни алмаштирувчи қурилма-ларни габарит ўлчамларини оптималлаштириш, гўнгни ишлов бсриш жараён-ларини мукаммаллаштириш мухим ахамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий тадқиқотларни амалга ошириш, жумладан, анаэроб жараённинг технологик ва энергетик иш кўрсаткичларига таъсир кўрсатувчи гўнгнинг физик-механик тавсифларини ўрганиш; гўнгга погонали ишлов бсриш усулини ишлаб чиқиш ва моддалар тенгламаси орқали баҳолашда ёт моддалар оптимал қийматини асослаш; гўнгни биорсакторда тутиб туриш вақти мутаносиблигини инобатга олувчи режимни таъминловчи техноло-гияни ишлаб чиқиш; ўғит билан ташлаб юбориладиган иссиқликни қайтариш қурилмаси иссиқлик алмашинуви жараёни назарий принципларини ишлаб чиқиш; гўнгга погонали ишлов бсриш ва ўғит билан ташлаб юбориладиган иссикликни қайтариб олиш принципига асосланган биогаз курилмасининг сифат кўрсаткичларига таъсир этувчи парамстрлари хамда иш режимини асослаш; қорамол гўнгида ишловчи биореактор технологик жараёнларини назоратлашни ЭҲМ да бошкариш дастурини ишлаб чиқиш; гўнгга погонали ишлов бсриш ва ўғит билан ташлаб юбориладиган иссикликни кайтариб оладиган биогаз қурилмасини ишлаб чиқариш синовларини ўтказиб, энергетик ва иқтисодий кўрсаткичларини аниклаш долзарб вазифалардан ҳисобланади.
Узбекистан рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг «2015-2019 йил-ларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия сиғимини қисқар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбир-ларини ижро этиш юзасидан, рсспубликанинг чорвачилик ва паррандачилик хўжаликларида биогаз курилмалари куришни рагбатлантириш» максадида 2015 йил 25 ноябрдаги 343-сон Қарори ҳамда Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 25 май 2017 йилдаги № ПП-3012-сон «2017-2021 йилларда қайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоқ-лари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбир-лари тўғрисида»ги Қарорларида сохада қайта тикланувчи энергия олишни ва қишлоқ хўжалиги чиқиндиларига кайта ишлов бсришни кечиктириб бўлмай-диган вазифаларини амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қишлоқ хўжалиги чикиндиларига поғонали ишлов бсриш, биорсакторда тутиб туриш вақти мутаносиблигида ўғит билан ташлаб юбориладиган иссиқликни жараснга қайтариш технологиясини ва уни амалга оширадиган қурилмани ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
гўнгни биогаз қурилмасида погонали ишлов бсриш технологияси ишлаб чиқилган;
қорамол гўнгида ишловчи энергетик қурилма технологик жараенларини назоратлашни ЭҲМ да бошқариш дастури ишлаб чиқилган;
гўнг таркибидаги анаэроб жарасн учун яроқли органик чикиндиларни парчаланиш умумий тенгламасида ёт моддалар оптимал микдорини инобатга олувчи коэффициент V аниқланган;
гўнгни биорсакторда тутиб туриш мутаносиблигини инобатга олувчи режимни таъминловчи технология ишлаб чиқилган;
энергетик қурилма иссиқлик алмаштиргичи стационар бўлмаган жарасн иссиклик алмашинуви математик модели ишлаб чиқилиб, аналитик богланишлар асосида қурилманинг рационал парамстрлари аниқланган;
кайта тикланувчи энергия турлари асосидаги энергетик курилмасида кишлок хўжалиги чикиндиларидан энергия, ўғит олиш услуби ва уни амалга оширувчи курилма яратилган;
органик чикиндилардан ўғит ва энергия олиш технологияси, курилмаси принципиал схемаси ва конструкцияси яратилган;
гўнгга погонали ишлов бсриш курилмасининг макбул парамстрлари ва иш рсжимларида узлуксиз ишлаши, энергия ва рссурстсжамкорлик ошиши аниқланган.
Хулоса
«Биогаз қурилмасида қишлоқ хўжалиги чиқиндиларидан энергия ва ўғит олиш жараснининг технологии асослари» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари асосида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. . Гўнг намлигининг 86^-96 % га ортиши зичлигининг мос равишда 1034-^1010 кг/мЗ га, гўнгнинг силжишдаги зўриқиш чегарасининг 1,3-4),04 н-с/м2гача камайишларига олиб келади.
2. Мўътадил ишластган биорсакторларда модда тенгламаси орқали баҳолашда дастлабки маҳсулот таркибидаги номақбул кисмни ҳисобга олувчи коэффициет у микдори 0,006 мг/л дан ошмаслиги биогаз курилмасининг барқарор ишлашини таъминлайди.
3. Қишлоқ хўжалиги чиқиндиларига поғонали ишлов бсриш энергетик курилмасида купдалик юклападигап гўпг микдори 10% бўлиши тсрмофиль режим учун биорсакторларда тутиб туриш вактини 10 кунда амалга оширишни таъминлайди. Бунда сарфланадиган энсргияни 2,8 мартага камайтириб, биоўғит эргономик таснифининг энг юқори макро ва микроэлементлари ками билан: умумий азот 89,7 мг/л, фосфор 60,5 мг/л, калий 586,5 мг/л, кальций 303,3 мг/л, магний 143,7 мг/л, олинадиган биогаз таркибидаги метан (СНд) 72,2%, ис гази (ССЬ) 27,4 % ва колдиқ газлардан иборат бўлиши таъминланди.
4. Поғонали ишлов бсриш бигаз қурилмаси иссиқлик алмаштиргичидаги иссиқлик алмашинувининг тавсифловчи иккита турғун бўлмаган ҳолат учун математик модел таклиф килиниб, улардан биринчиси иссиқлик узатувчанликнинг дифференциал тенгламасини қурилмадаги иссиқлик баланси тенгламалари билан биргаликдаги ечимига асосланган бўлиб, иккинчиси қурилмадаги иссиклик ташувчилар ишчи ҳажмда доимий аралашган ҳолатда дсган фикрга асосланиб амалиётда қўллаш осон ва рсал жарасн учун адекватлик талабини қондиради.
5. . Суткада 25 т гўнгни поғонали ишлов бсриш энергетик курилмаси ва иситкичнинг геомстрик ўлчамлари: дастлабки ишлов бсриш ўрасининг биринчи погона ҳажми 75 м3, иситкичнинг иккинчи погона ҳажми 4,1 м3 ва бешта 50 м3 ли поғонали ишловчи биорсакторнинг умумий хажми 250 м3,биоудобрсния учи 90 м3 ўра, иситкичнинг иссиклик алмаштирувчи юзаси 18,1м2 ва иситувчи кувурлар диамстрларининг узунлигига нисбати 0,175 ҳамда иситкич иссиқлик узатилишининг оптимал қийматлари: W=94%, тп=26 мин, То=7,5 мин. ва со=0,023с’1, иссиқликни қайтариб олиш умумий вақти 48 мин.дан иборат бўлганида, гўнгни тутиб туриш вақти 10 кунни ташкил килади.
6. Илгарлама-кайтма, аралаштириш ҳолатида пульсацияли ишлайдиган иссиклик алмаштиргичда иссиклик алмашинув жарасни шундай аралаштириш бўлмаган курилмаларга нисбатан 3,4 баравар жадал кечади.
7. Ишлаб чиқилган мухандислик ҳисоблаш услуби ва ЭҲМ дастури иссиклик алмаштиргичнинг геомстрик ўлчамлари таснифини ва уни автоматик режимда ишлашини мос равишда таъминлайди.
8. Тадқиқотлар натижасида ишлаб чиқилган техник ва технологик ечимларни амалиётга жорий килиш қишлок хўжалигининг энг долзарб йўналиши бўлган чорвачилик соҳасидаги илмий-тсхникавий таракқиётнинг тезлашувига самарали улуш кўшди ва амалдаги энергия, ресурс сарфи юқори бўлган технология ва техника воситаларига нисбатан иссиқлик алмаштиргичли поғонали ишлайдиган энергетик қурилма ишлатиш учун харажатларни камайтириш имконини бсрди. Бунинг натижасида йиллик атмофсрага чикариластган иссиқхона газларининг 5100 т. микдори фойдали маҳсулотга айлантирилганидан ташқари, бир йилда 357 млн. сўм иқтисодий самарага эришилди.

Бугунги кунда қишлоқ хўжалиги тармоқларида ерларда фойдаланишни такомилаштириш бизннг асосий вазифамиздир. Ушбу мақола ерлардан оқилона ва самарали фойдаланиш хамда Жиззах вилояти Бахмал туманида интенсив боғларни жойлаштириш ва интенсив боғларни мунтазам сонини ошириб боришда бир қанча таклиф ва тавфсиялар бериб ўтилган.

Мақолада ер рентаси назарияси, аграр ва ер ислоҳоти жараёни ҳақида шунингдек, ҳозирда хорижий мамлакатлар шу жумладан, МДҲ давлатларининг ер солиғини ундириш тажрибалари, дифференциал рентани шакллантирувчи омиллар бўйича ер солиғи тизимини такомиллаштириш ва унинг аҳамияти, ер солиғининг қишлоқ хўжалигидаги ўрни ва аҳамияти ҳамда ерларнинг норматив қийматини баҳолаш тизимларининг ўзаро боғлиқлиги ва таҳлили, ягона ер солиғининг қишлоқ хўжалиги ерларининг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва тупроқ унумдорлигини оширишдаги ўрни ва ягона ер солиғи тизимидаги маълум камчиликлар ёритиб ўтилган. Изланиш давомида амалдаги ер солиғи тизимини такомиллаштириш масалалари кўриб чиқилган ҳамда улар асосида таклиф ва тавсиялар берилган.

Тадқнқот объектлари: Тадқиқот объектлари сифатида турли хилдаги кишлоқ хўжалик хом ашёлари олинган, жумладан ўрик, шафтоли, ковун, пиез ва бошқалар.
Ишнинг максади: Диссертация тадқиқотларининг мақсади меваларни қуритиш жараенини моделлаштириш, оптималлаштириш, асосида тежамкор ва юқори самарадорликка зга бўлган куритиш курилмасини ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методи: Мева ва сабзавотларни куритиш жараенини жадаллаштириш учун энергияни ноанъанавий, яъни инфракизил нурлар ёрдамида узатиш услубини қўллаш асосланган. Илмий тадқиқотларда мураккаб иссиклик - моддаалмашинув жараёнларини системали тахдил қилиш услуби қўлланилган. Куритиш жараёни кинетикасини ўрганиш ва курилмадаги технологик параметрларни ростлаш режимларини асослашда математик ва компьютерли моделлаштириш қўлланилган. Тадқиқотлар лаборатория, ярим саноат ва саноат куритиш курилмаларида олиб борилди. Диссертацияни бажаришда «MATLAB» комплекс дастури қўлланилиб, замонавий компьютерлардан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Куритиш жараёнининг тўла тахдили, моделлаштириш ва оптималлаштириш масаласини яна бир погона юқори даражада амалга ошириш нмкониятини пайдо қилди. Вахоланкн, куритиш жараёнида махсулотлардаги намлик, температура ўзгаришлари яхлит хисобланган бўлса, эндиликда бу кўрсаткич махсулотнинг қатламларидаги ўзгаришларни хисобга олиб амалга ошириш мумкин бўлди. Жараён кўрсаткичларини махсулот координаталарида тақсимланишини инобатга олиш жараённи янада аниқроқ ҳисоблаш нмкониятини беради. Диссертацияда меваларни қайта ишлашда содир бўладиган мураккаб иссиклик ва моддалмашинув жараёнларини системали тахдил методологияси асосланган, тадқиқ қилинаётган куритиш технологик жараёнининг иерархик структураси, математик модели ишлаб чиқилган, хамда жараённи кўп босқичли оптималлаштириш масаласи ечилган.
Назарий ва амалий тадқиқотларнинг ишлаб чиқилган методологиясини қўллаш, куритилаётган махсулот катламларида иссиклик ва намликнинг таркалиши ва инфракизил нурларнинг таъсир қилиши хамда унинг фазовий силжиш қонуниятларини тахлил қилиш имкониятини беради.
Қишлоқ хўжалик хом ашёларига дастлабки ИҚ-ишлов беришда, ИК-конвектив, ИК- вакуум куритишда иссиклик хамда намликнинг катламлараро силжиш конуниятлари, меваларни терморадиацион хусусиятлари ўрганилган.
Қишлоқ хўжалик хом ашёларини куритиш жараёни давомида махсулот қатламлари температураси, намлиги ва таркибий хусусиятларининг ўзгариш қонуниятларини тахлил қилиш имкониятини берувчи математик модель ишлаб чиқилди..
Амалий ахамияти: Олиб борилган назарий ва амалий тадқиқотлар асосида куритиш кур ил мал арин ин г самарадорлиги ошишини таъминловчи ҳамда иктисодиётнинг долзарб илмий-техник муаммоларини хал килишнинг янги ечими олинди.
Муаммонинг тавсия қилинаётган ечими кишлок хўжалик хом ашёларини юкори самарадорликка эга бўлган куритиш технологияларини автоматик лойихалашнинг илмий базасини яратишга қаратилган. Мева ва сабзавотларни ИҚ-конвектив қуритишнинг оптимал режимлари аникланган. Жараённи жадаллаштириш максадида махсулотга ИҚ-нурлар билан дастлабки ишлов бериш ҳамда ИҚ-конвектив ва ИҚ-вакуум усулида куритиш жараёни тавсия қилинди. Дастлабки ишлов беришнинг импульсли режими асосланилди.
Куритиш курилмаси ва уни энергия билан таъминлаш системасининг мухандислик хисоблаш услуби ишлаб чиқилган.
Тадбик этиш даражаси ва иктисодий самарадорлнги: Назарий ва амалий тадқиқотлар натижалари асосида ИК-конвектив усулда ишловчи саноат куритиш курилмаси ишлаб чиқилиб 2001-2002 йилларда Қашкадарё вилоят Шахрисабз шахридаги хиссадорлик жамиятида тадбик қилинди. Бухоро вилоятидаги «Табиат саҳовати» хиссадорлик жамиятида ИҚ-вакуум услубда ишловчи куритиш курилмаси синовдан ўтказилди. Бажарилган илмий-тадқиқотлар натижаларини ишлаб чиқаришга жорий килишдан олинадиган иктисодий Самара, иш унумдорлиги хом ашё буйича 1,5-2 тонна бўлган битта курилма учун бир йилда 14,3 млн.сўмни ташкил килади. Республика бўйича кутиладиган бир йиллик иктисодий самара 140 млн.сум.
Олинган натижалар ва ишлаб чиқилган тажриба куритиш курилмалари Бух ОО ва ЕСТИ хамда Тош КТИ да олиб борилаётган илмий тадқиқот ишларда, бакалавр хамда магистрлар тайёрлашнинг ўкув жараёнида қўлланилмоқда.
Қулланиш сохаси: Илмий тадқиқот натижалари озиқ-овқат саноатида, жумладан қишлоқ хўжалик хом ашёларини кайта ишлаш ва консервалаш тармоқларида қўлланилади.