Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 4 ~
GLOBALLASHUV DAVRIDA
BOSHLANGʻICH
SINF
OʻQUVCHILARINI
BARKAMOL SHAXS VA VATANPARVARLIK RUHIDA TARBIYALASH
–
IJTIMOIY-PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
Fayzullayev Farrux Maxsud
o‘g‘li
Qori Niyoziy nomidagi tarbiya pedagogikasi milliy instituti tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada globallashuv jarayonining jamiyatga va ijtimoiy-
ma'naviy hayotga
ta’siri,
boshlang‘ich
sinf
o‘
quvchilarining
ta’lim
va tarbiyasiga
ko‘rsatayotgan
ijobiy va salbiy omillari, barkamol shaxs va vatanparvarlik ruhini
shakllantirishning pedagogik asoslari tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu muammoning
yechimiga qaratilgan metodik yondashuvlar va
ta’lim
tizimidagi dolzarb vazifalar
yoritilgan.
Kalit
so‘zlar:
globallashuv, vatanparvarlik, barkamol shaxs,
boshlang‘ich
sinf,
ijtimoiy-pedagogik muammo, tarbiya, milliy qadriyatlar, identitet.
Kirish
XXI asr
–
bu
sun’iy
idrok, texnologiyalar, axborotlar va madaniyatlar
kesishayotgan davr. Globallashuv natijasida insoniyat rivoji, taraqqiyoti tezlashib,
jahon miqyosida integratsiyalashuv kuchaymoqda. Biroq bu jarayon, voqelik bilan
birga milliy
o‘zlik,
madaniy qadriyatlar va vatanparvarlik
tuyg‘ulari
zaiflashish xavfi
ham paydo
bo‘lmoqda.
Eng muhimi, maktab yoshidagi bolalar, xususan
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilari
bu
o‘zgarishlarga
nisbatan zaif qatlam hisoblanadi. Shu bois, bugungi
kunda ularni
barkamol shaxs
sifatida tarbiyalash bilan bir qatorda
vatanparvarlik
ruhini singdirish
ijtimoiy-pedagogik muammo sifatida dolzarbdir.
Globallashuv va tarbiya muammolari
Globallashuv
–
bu shunchaki iqtisodiy-ijtimoiy yoki siyosiy jarayon emas, u
ta’lim
-tarbiya tizimiga bevosita
ta’sir
ko‘rsatuvchi
kuchli ijtimoiy omildir. U quyidagi
shakllarda namoyon
bo‘ladi:
•
Ommaviy madaniyat va chet el, yot qadriyatlarining singdirilishi;
•
Axborot va
ma’lumot
oqimining boshqarib
bo‘lmas
darajada
ko‘payishi;
•
Yoshlarda milliy identitet
(o‘zlik)ning
pasayishi;
•
Tabiiy-insoniy va hayotiy qadriyatlar
o‘rniga
sun’iy
istaklarning ortib borishi.
Bu holatlar
o‘quvchilarda
begonalashuv
,
befarqlik
,
madaniyatsizlik
,
individualizm
kabi salbiy
ko‘rinishlarga
sabab
bo‘lishi
mumkin.
Boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilari
tarbiyasining
o‘ziga
xosliklari
Boshlang‘ich
sinf
–
bu shaxsning shakllan poydevori. Bu davrda quyidagi
ko‘nikmalar,
idrok va hislatlar rivojlanadi:
•
axloqiy fazilatlar (halollik, adolat, mehr);
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 5 ~
•
milliy iftixor va
o‘zligiga
hurmat;
•
ona tilini sevish;
•
tarix, bayroq, madhiyaga munosabat;
•
ota-onaga va kattalarga hurmat.
Agar bu davrda,
ya’ni
boshlang‘ich
sinfda bola qalbiga
vatanparvarlik ruhi
singdirilsa, u keyinchalik mustahkam shaxsiy pozitsiyaga ega
bo‘ladi.
Barkamol shaxs va vatanparvarlik tushunchalarining pedagogik mohiyati
Barkamol shaxs
–
bu jismoniy jihatdan
sog‘lom,
axloqan pok,
ma’naviy
boy,
ongli va ijtimoiy, faol fuqaro. Uning shakllanishi quyidagi omillarga
bog‘liq:
•
Oila tarbiyasi;
•
Maktabdagi dars va tarbiyaviy ishlar;
•
Kitob, adabiyot, milliy urf-odatlar;
•
Muallim shaxsiy namunasi.
Vatanparvarlik
esa
–
Vatanga sadoqatli bo
‘
lish, milliy qadriyatlarga hurmat,
yurt ravnaqiga hissa qo
‘
shish istagining mavjudligi, jamiyatda faol fuqarolik
pozitsiyasiga ega bo
‘
lishni istashidir. Bu tushuncha quyidagi tarkibiy qismlarga ega:
•
Bilish
(Vatan haqida bilimlar);
•
His qilish
(mehru muhabbat, iftixor);
•
Amal qilish
(vatan uchun xizmat qilish, uni himoya qilish).
Ijtimoiy-pedagogik muammo sifatida yondashuv
Boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilari
globallashuv sharoitida har xil axborot-
ma’lumot
va manbalarga ochiq
bo‘lishadi.
Bu esa ularda aralash madaniyat va begona
qadriyatlarga qiziqishni paydo qiladi. Shuning uchun tarbiya tizimi quyidagicha qayta
ko‘rib
chiqilishi lozim:
Muammo
Pedagogik yondashuv
Ommaviy
madaniyatning
bosimi
Milliy qadriyatlar asosida interaktiv tarbiya
Axborot oqimi
Tanlab
o‘qitish,
mediamadaniyatni
rivojlantirish
Tashqi
ta’sirlarga
ochiqlik
Shaxsiy immunitet (axloqiy pozitsiya)ni
shakllantirish
Yoshlarda befarqlik
Amaliy ishlar, loyihalar, vatanparvarlik
tadbirlari
Tarbiya jarayonining samarali shakllari
1.
Badiiy adabiyot orqali tarbiya
o
Bolalarga vatan, xalq, tarix haqidagi ertak, hikoya, dostonlarni tinglatish
va
o‘qitish.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 6 ~
2.
Interaktiv darslar
o
“Vatan
nima?”,
“Men
o‘z
yurtimni qanday yaxshi
ko‘raman?”
mavzularida suhbatlar, rolli
o‘yinlar.
3.
Amaliy faoliyat
o
Bayram tadbirlari, yurtdoshlar bilan uchrashuv, maktab muzeyi, rasm
chizish, plakat tayyorlash.
4.
Oilaviy hamkorlik
o
Ota-onalar bilan vatanparvarlik tarbiyasini birgalikda tashkil etish.
5.
Multimedia va texnologiya
o
Milliy qadriyatlar asosida tayyorlangan audiokitoblar, videoroliklar,
interaktiv ilovalardan foydalanish.
Xulosa va tavsiyalar
Globallashuv jarayonida milliy
o‘zligimizni
asrash, yosh avlodni barkamol shaxs
va vatanparvar inson sifatida tarbiyalash zaruratga aylangan. Bu vazifani amalga
oshirish uchun:
•
Tarbiya jarayoniga milliylik va zamonaviylik
uyg‘un
ravishda tatbiq etilishi
lozim;
•
Boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilari
bilan ishlashda individual yondashuvga alohida
e’tibor
berilishi zarur;
•
Maktab, oila, jamiyatning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi;
•
Ta’lim
muassasalarida
“Vatanparvarlik
haftaligi”,
“O‘z
yurtim
–
faxrim!”
kabi
loyihalar
yo‘lga
qo‘yilishi
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. (1997). Yuksak
ma’naviyat
–
yengilmas kuch. T.:
O‘zbekiston.
2.
To‘raxo‘jayev
N. (2019). Milliy tarbiya asoslari. TDIU nashriyoti.
3.
Rajabov A. (2020).
“Vatanparvarlik
tarbiyasi: dolzarb muammolar va
yechimlar”.
Pedagogika. Ilmiy-nazariy jurnal.
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
“Ta’lim
to‘g‘risida”gi
qonuni, yangi tahrir
(2020).
5.
UNESCO (2022). Global Citizenship Education: Preparing learners for
the challenges of the 21st century.
6.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“Yoshlar
ma’naviyatini
yuksaltirish va ularning
bo‘sh
vaqtini mazmunli tashkil etish
to‘g‘risida”gi
qarori (PQ
–
4779-son, 2020 yil).
