Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 7 ~
KOGNITIV YONDASHUV ASOSIDA
O‘QUVCHILARDA
TINGLASH
YORDAMIDA
O‘RGANISH
KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISH
(audiokitoblar misolida)
Xolboyeva Shohsanam Anvarjon qizi
Qori Niyoziy nomidagi tarbiya pedagogikasi milliy instituti tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kognitiv yondashuv asosida
o‘quvchilarda
tinglash yordamida
o‘rganish
kompetensiyasini shakllantirish masalalari
ko‘rib
chiqilgan. Audiokitoblar orqali
o‘quvchilarning
o‘qish
va izlanish qobiliyatini
rivojlantirish, tinglash orqali axborotni qabul qilish, tahlil qilish va yodda saqlash
jarayonlari ilmiy asosda yoritiladi. Shu bilan birga, audiokitoblardan dars jarayonida
va mustaqil
ta’limda
foydalanishning qulayliklari, metodik yondashuvlar va tajriba
asosidagi natijalar keltirilgan.
Kalit
so‘zlar:
kognitiv yondashuv, audiokitob, tinglash orqali
o‘rganish,
kompetensiya, media vositalar, mustaqil
ta’lim,
tanqidiy fikrlash.
Kirish
O‘zbekistondagi
ta’lim
tizimining eng asosiy maqsadlaridan biri
–
o‘quvchida
bilim olishga
bo‘lgan
hayotiy ehtiyojni,
ya’ni
izlanish-
o‘rganishga
nisbatan
motivatsiyani
uyg‘otishdir.
Hozirda bu jarayonni faqat
an’anaviy
usullar bilan emas,
balki yangi pedagogik yondashuvlar asosida tashkil etish zarurati ortib bormoqda. Ana
shunday yondashuvlardan biri
–
kognitiv yondashuv
bo‘lib,
u
o‘quvchining
idrok,
tafakkur, xotira,
e’tibor
kabi psixik jarayonlarini faollashtirishga
yo‘naltirilgan.
Kognitiv yondashuvda
o‘rganish
jarayoni
o‘quvchi
ongi va tafakkuri orqali
ma’lumotni
qabul qilish, uni tahlil qilish va anglagan xolda
o‘zlashtirish
asosida yuz
beradi. Bundan kelib chiqib aytish mumkinki,
audiokitob va shu kabi audio
vositalardan foydalanish
orqali
o‘quvchilarni
tinglash orqali bilim olishga
yo‘naltirish,
ularning tinglash kompetensiyasini shakllantirish samarali vosita sifatida
qaralmoqda.
Kognitiv yondashuvning
ta’limdagi
o‘rni
va ahamiyati
Kognitiv yondashuv psixologik-pedagogik nazariya sifatida 1950
–
1960-yillarda
rivojlangan
bo‘lib,
inson ongi va aqliy jarayonlarini
o‘rganish
orqali
ta’lim
samaradorligini oshirishga qaratilgan. Kognitiv yondashuv asosidagi
o‘quv
jarayoni
quyidagi tamoyillarga tayanadi:
•
axborotni ongli ravishda idrok qilish;
•
xotira,
e’tibor
va tafakkur faoliyatlarini faollashtirish;
•
bilimlarni real hayotda
qo‘llay
olishga
yo‘naltirish;
•
tanqidiy va ijodiy fikrlashni shakllantirish.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 8 ~
Kognitiv yondashuvda
o‘quvchi
nofaol axborot oluvchi emas, balki faol bilim
egasi, mustaqil izlanuvchi shaxs sifatida qaraladi. Bu esa ayniqsa mediatexnologiyalar,
xususan,
audiokitoblar orqali
ta’lim
olish
jarayonida
o‘zining
yuqori samaradorligini
ko‘rsatadi.
Audiokitoblarning
o‘quvchilarda
tinglash orqali anglash kompetensiyasini
shakllantirishdagi
o‘rni
Audiokitob
–
bu matn, yozuv, hikoya, mavzuning ovozli shakli
bo‘lib,
uni eshitish
orqali
o‘quvchi
axborotni qabul qiladi, tinglash orqali tahlil qiladi va xotirasida
saqlaydi. Bu usul ayniqsa:
•
eshitish orqali yaxshi
o‘zlashtiradigan
o‘quvchilar
uchun;
•
ko‘z
bilan
o‘qishda
muammoga duch keladiganlar uchun;
•
mustaqil
o‘rganishga
yo‘naltirish
maqsadida;
•
jismoniy faoliyatda (masalan, sayr paytida)
o‘rganishda
qulay imkoniyat
yaratadi.
Audiokitoblardan foydalanish eng avvalo eshitish madaniyatini, asosiy
g‘oyani
anglay olish, matnning ketma-ketligini yodda saqlash,
o‘z
fikrini misollar bilan ifoda
etish kabi
ko‘nikmalarni
shakllantiradi. Bu esa aynan
kognitiv faoliyatni
rivojlantirish
bilan uzviy
bog‘liq.
Eshitish orqali
o‘rganish
kompetensiyasi va uni rivojlantirish bosqichlari
Eshitish orqali
o‘rganish
–
bu shunchaki tinglash emas, balki axborotni anglash,
tahlil qilish, eslab qolish va uni amalda
qo‘llay
olishni jamlovchi murakkab kognitiv
jarayon. Mazkur kompetensiyani shakllantirish va rivojlantirishda quyidagi bosqichlar
muhimdir:
1.
Tayyorgarlik bosqichi
–
o‘quvchida
tinglashga tayyorgarlik, diqqatni bir
joyga jamlash;
2.
Tinglash va anglash bosqichi
–
asosiy
ma’no
-mazmunni aniqlash,
muhim jihatlarni eslab qolish;
3.
Analiz va xulosa chiqarish bosqichi
–
tinglangan axborot-
ma’lumot
asosida fikr bildirish, savollarga javob izlash;
4.
Refleksiya bosqichi
–
eshitilgan matnga shaxsiy-umumiy munosabat
bildirish, u haqida ustoz yoki boshqa shaxs bilan yozma yoki
og‘zaki
mulohaza qilish.
Bu bosqichlarni samarali tashkil etish uchun
metodik yondashuvlar
, masalan,
“tingla
- tahlil qil
–
ko‘rsat”
kabi modeldan foydalanish mumkin.
Metodik yondashuvlar: audiokitob asosida dars tashkil etish
Audiokitoblardan foydalanib darslar tashkil qilish jarayoni ushbu metodlar orqali
amalga oshiriladi:
•
“Eshit
va
yoz”
–
eshitilgan matndan eng asosiy
g‘oyani
alohida-ajratib yozish;
•
“Savol
-
javob”
–
audiokitob asosida munozara va savol tayyorlash;
•
“Rolga
kirish”
–
tinglangan matndagi obraz va qahramonlarni talqin qilish;
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 9 ~
•
“Kutilmagan
yakun”
–
matnni tinglash orqali matn davomini
o‘quvchilar
mustaqil tasavvur qilishadi;
•
“Kognitiv
xarita”
–
voqea va hodisalarni klaster shaklida tasvirlash.
Bu metodlar orqali
o‘quvchilarning
diqqatni jamlash, yodda saqlash, tanqidiy va
ijodiy fikrlash kompetensiyalari yanada faollashadi.
Tajriba asosidagi kuzatuvlar (namuna)
Bir nechta
umumta’lim
maktablarida 5
–
7-sinf
o‘quvchilari
ishtirokida audiokitob
asosidagi darslar tashkil etildi. 5 haftalik kuzatuv-tekshiruvning natijalariga
ko‘ra:
•
85%
o‘quvchi
tinglangan mavzuni yodda saqlashda ijobiy
o‘zgarishni
ko‘rsatdi;
•
72%
o‘quvchida
o‘z
fikrini dalillar orqali ifoda etish
ko‘nikmasi
rivojlandi;
•
67%
o‘quvchi
audiokitobni darsdan tashqari mustaqil tinglashni odatga
aylantirdi.
Natijalar shuni
ko‘rsatadiki,
audiokitoblardan foydalanish orqali tinglash orqali
anglash
kompetensiyalarni shakllantirish
mumkin.
Xulosa va takliflar
•
Kognitiv yondashuv asosida audiokitoblardan foydalanish
o‘quvchilarning
eshitish, tafakkur va mulohaza yuritish
ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
•
Audiokitoblar darsdan tashqari faoliyatni samarali tashkil etishda katta
imkoniyatlar yaratadi.
•
O‘quv
dasturlariga moslashtirilgan audiokitoblar
to‘plamini
yaratish zarur.
•
O‘qituvchilar
uchun audiokitoblardan foydalanish
bo‘yicha
uslubiy
qo‘llanmalar
ishlab chiqilishi lozim.
•
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ausubel D. P. (1968). Educational Psychology: A Cognitive View. Holt,
Rinehart and Winston.
2.
Anderson, J. R. (1990). Cognitive Psychology and Its Implications.
Freeman.
3.
Vohidova M.M. (2021).
“Ta’limda
zamonaviy
yondashuvlar”.
Toshkent:
TDPU.
4.
Isroilov A.I. (2022).
“O‘quvchilarda
tinglab tushunish kompetensiyasini
rivojlantirish”.
O‘zDJTU
ilmiy jurnali.
5.
ijtimoiypedagogika.uz
–
Pedagogik portallar va metodik ishlanmalar
to‘plami
