Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 50 ~
GLIOBLASTOMA: ZAMONAVIY TASHXISLASH VA DAVOLASHGA
YONDASHUVLAR
Abduhalilova Oygul
Kokand University, Andijon filiali Tibbiyot
fakul’teti,
Davolash ishi
yo‘nalishi,
24-15 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada markaziy asab tizimining eng xavfli o'smalaridan
biri bo'lgan glioblastoma, uning kelib chiqish sabablari, klinik belgilari, diagnostika
usullari va zamonaviy davolash strategiyalari haqida ma'lumotlar keltirilgan.
Kasallikni davolashda qo'llanilayotgan kompleks yondashuvlar, xususan, jarrohlik, nur
terapiyasi va kimyoterapiyaning o'rni tahlil qilingan.
Kalit so'zlar:
glioblastoma, bosh miya o'smasi, astrositoma, neyroonkologiya,
nur terapiyasi, kimyoterapiya.
Annotation:
This article provides information on glioblastoma, one of the most
malignant tumors of the central nervous system, its causes, clinical signs, diagnostic
methods, and modern treatment strategies. The complex approaches used in the
treatment of the disease, in particular the role of surgery, radiation therapy, and
chemotherapy, are analyzed.
Keywords:
glioblastoma, brain tumor, astrocytoma, neuro-oncology, radiation
therapy, chemotherapy.
Аннотация:
В
данной
статье
представлена
информация
о
глиобластоме,
одной
из
самых
злокачественных
опухолей
центральной
нервной
системы,
её
причинах
возникновения,
клинических
признаках,
методах
диагностики
и
современных
стратегиях
лечения.
Анализируются
комплексные
подходы,
применяемые
в
лечении
заболевания,
в
частности,
роль
хирургии,
лучевой
терапии
и
химиотерапии.
Ключевые
слова:
глиобластома,
опухоль
головного
мозга,
астроцитома,
нейроонкология,
лучевая
терапия,
химиотерапи
.
Tushunarli, kechirasiz. Men sizning "kengaytirib ber" degan iltimosingizni yangi,
murakkabroq maqola yozish deb tushunibman. Aslida siz birinchi, soddaroq
maqolaning o'zini batafsilroq qilishni so'ragan ekansiz.
Quyida aynan
birinchi maqolani
o'zgartirishsiz, uning har bir qismini
qo'shimcha ma'lumotlar bilan to'ldirib, kengaytirilgan variantini taqdim etaman.
Adabiyotlar ro'yxati va matndagi havolalar o'sha-o'sha qoladi.
Kirish
Glioblastoma (ilgari multiform glioblastoma deb atalgan) kattalar orasida eng
ko'p tarqalgan va eng agressiv birlamchi bosh miya o'smasi hisoblanadi. U Jahon
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 51 ~
sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) tasnifiga ko'ra IV darajali astrositomalarga kiradi,
bu uning o'ta xavfli va tez o'suvchi ekanini bildiradi [5]. Ushbu o'sma miyaning tayanch
va oziqlantiruvchi hujayralari bo'lgan glial hujayralar, xususan, astrositlardan
rivojlanadi. Uning agressivligi o'smaning aniq chegaralarga ega bo'lmasdan, sog'lom
miya to'qimalari ichiga chuqur o'sib kirishi (infiltratsiya) bilan izohlanadi. Bu esa uni
jarrohlik yo'li bilan to'liq olib tashlashni deyarli imkonsiz qiladi. Statistikaga ko'ra,
glioblastoma odatda 50-70 yosh oralig'idagi insonlarda ko'proq uchraydi va erkaklarda
ayollarga nisbatan bir oz ko'proq kuzatiladi [3].
Etiologiyasi va Patogenezi
Hozirgi kunga qadar glioblastomaning aniq kelib chiqish sabablari to'liq
o'rganilmagan. Aksariyat holatlar o'z-o'zidan, ya'ni sporadik tarzda rivojlanadi. Shunga
qaramay, bir nechta xavf omillari aniqlangan:
Ionlashtiruvchi nurlanish:
Ilgari boshqa sabablar bilan bosh sohasiga yuqori
dozada nur olgan bemorlarda glioblastoma rivojlanish xavfi ortadi. Bu eng ishonchli
va isbotlangan tashqi omil hisoblanadi.
Genetik sindromlar:
Ba'zi kam uchraydigan irsiy kasalliklar, masalan,
Neyrofibromatoz, Li-Fraumeni sindromi miya o'smalari, shu jumladan, glioblastoma
xavfini oshirishi mumkin [3].
Yosh:
Kasallanish ehtimoli yosh o'tgan sari, ayniqsa 50 yoshdan keyin keskin
ortib boradi.
Patogenetik jihatdan, glioblastoma hujayralarida ko'plab genetik va molekulyar
o'zgarishlar (mutatsiyalar) yuz beradi. Bularga hujayralarning bo'linishi va o'sishini
nazorat qiluvchi EGFR, PTEN, TP53 kabi genlardagi o'zgarishlar kiradi. Bu
o'zgarishlar hujayralarning normal hayot siklini buzadi va ularning nazoratsiz, tartibsiz
ko'payishiga olib keladi.
Klinik Manzarasi va Belgilari
Glioblastoma belgilari o'smaning miyaning qaysi qismida joylashganiga, uning
o'lchamiga va o'sish tezligiga bog'liq. Ular odatda ikki katta guruhga bo'linadi: umumiy
miya belgilari va o'choqli nevrologik belgilar.
Umumiy miya belgilari (bosh miya ichi bosimining oshishi bilan bog'liq):
Doimiy va vaqt o'tgan sari kuchayib boruvchi bosh og'rig'i, ayniqsa ertalablari va
yotgan holatda kuchayadi.
Sababsiz ko'ngil aynishi va qusish (ayniqsa bosh og'rig'i bilan birga).
Hushning xiralashishi, uyquchanlik, lohaslik.
O'choqli nevrologik belgilar (o'smaning joylashuviga bog'liq):
Yangi paydo bo'lgan yoki xarakteri o'zgargan tutqanoq xurujlari.
Shaxsiyatdagi o'zgarishlar, xulq-atvorning buzilishi, tanqidiy fikrlashning
pasayishi (agar o'sma peshona bo'lagida bo'lsa).
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 52 ~
Nutqning buzilishi (so'zlarni topa olmaslik, boshqalarni tushunmaslik), xotiraning
yomonlashishi (chakka bo'lagida bo'lsa).
Ko'rishning yomonlashishi (ko'rish maydonining bir tomonlama torayishi,
predmetlarning ikkita ko'rinishi).
Qo'l yoki oyoqlarda holsizlik, zaiflik, sezgining pasayishi yoki falajlik.
Diagnostikasi
Glioblastomaga gumon qilinganda, tashxisni tasdiqlash uchun quyidagi tekshiruv
usullaridan foydalaniladi:
Nevrologik ko'rik:
Shifokor bemorning reflekslari, mushak kuchi, sezgirligi,
muvozanati, ko'rish va nutq qobiliyati hamda aqliy holatini sinchkovlik bilan baholaydi
va nevrologik buzilishlarni aniqlaydi.
Neyrovizualizatsiya:
Magnit-rezonans tomografiya (MRT):
Bu usul glioblastomani aniqlash uchun
"oltin standart" hisoblanadi. Ayniqsa, kontrast modda (gadoliniy) yuborib o'tkazilgan
MRT juda informativdir. Kontrast modda qon-miya to'sig'i buzilgan joylarda, ya'ni
o'sma to'qimasida to'planadi va uni yorqin qilib ko'rsatadi. Bu o'smaning aniq
joylashuvi, o'lchami, shakli va miya to'qimalariga tarqalish darajasini yuqori aniqlikda
ko'rsatishga imkon beradi [2].
Kompyuter tomografiyasi (KT):
Shoshilinch holatlarda, masalan, bemor
kasalxonaga hushsiz holatda olib kelinganda yoki MRTga qarshi ko'rsatmalar
(masalan, kardiostimulyator) mavjud bo'lganda qo'llaniladi.
Biopsiya:
Tashxisni 100% tasdiqlash uchun yagona usul. Jarrohlik yo'li bilan
(stereotaktik biopsiya yoki ochiq operatsiya vaqtida) o'sma to'qimasidan kichik bir
namuna olinadi va gistologik tekshiruvga yuboriladi. Gistolog-shifokor o'sma
hujayralarining tuzilishini mikroskop ostida o'rganib, uning turini va xavflilik
darajasini (Grade IV) aniq belgilab beradi [5].
Davolash Usullari
Glioblastomani davolash har doim bemorning umumiy ahvoli, yoshi va o'smaning
xususiyatlarini hisobga olgan holda kompleks, ya'ni bir nechta usullarni o'z ichiga
olgan tarzda olib boriladi.
Jarrohlik amaliyoti:
Davolashning birinchi va eng muhim bosqichi.
Jarrohlikning asosiy maqsadi
–
"maksimal xavfsiz rezeksiya"
, ya'ni nutq, harakat
kabi muhim nevrologik funksiyalarga ziyon yetkazmasdan, o'smani iloji boricha
to'liqroq olib tashlash. O'sma qanchalik ko'p olib tashlansa, keyingi davo
muolajalarining samarasi shunchalik yuqori bo'ladi va bemorning umri uzayadi [1].
Nur terapiyasi (Radioterapiya):
Operatsiyadan so'ng miyada qolgan bo'lishi
mumkin bo'lgan mikroskopik o'sma hujayralarini yo'q qilish uchun qo'llaniladi.
Maxsus apparatlar yordamida o'sma o'chog'iga yuqori energiyali nurlar yo'naltiriladi.
Davolash kursi odatda 5-6 hafta davom etadi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 53 ~
Kimyoterapiya:
O'sma hujayralarini yo'q qilish yoki ularning o'sishini
sekinlashtirish uchun maxsus dori vositalaridan foydalanish. Hozirgi kunda
glioblastoma uchun standart kimyoterapiya preparati
temozolomid
hisoblanadi. U
odatda nur terapiyasi bilan bir vaqtda boshlanadi va undan keyin ham bir necha oy
davomida sikllar tarzida davom ettiriladi. Nur terapiyasi va kimyoterapiyani birgalikda
qo'llash faqat bitta usuldan foydalangandan ko'ra ancha samaraliroqdir [4].
Xulosa
Glioblastoma, o'zining o'ta agressiv tabiatiga qaramay, zamonaviy tibbiyot
yutuqlari sayesinde davolash mumkin bo'lgan kasalliklar sirasiga kiradi. Jarrohlik, nur
va kimyoterapiyani o'z ichiga olgan standart davolash protokoli bemorlarning hayot
sifatini yaxshilash va umrini uzaytirishga imkon bermoqda. Davolashdan keyingi
to'g'ri parvarish va reabilitatsiya choralari ham bemorning jismoniy va ruhiy holatini
tiklashda muhim ahamiyatga ega [6]. O'zbekistonda ham neyroonkologiya sohasi
rivojlanib, bemorlarga xalqaro standartlarga mos, malakali tibbiy yordam ko'rsatish
imkoniyatlari yil sayin kengayib bormoqda.
ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1.
Aliev M.A., Ismoilov J.A. Bosh miya yuqori darajali glial o'smalarini
shkent, 2019.
–
№2.
–
B. 25-29.
2.
G'ofurov Sh.V., Rahmatova N.T. Glioblastomalarni tashxislashda magnit-
rezonans tomografiyaning zamonaviy imkoniyatlari // O'zbekiston tibbiyot jurnali.
–
Toshkent, 2021.
–
№4.
–
B. 67-72.
3.
Karimov A.X., Sodiqova F.R. Markaziy asab tizimi o'smalari
epidemiologiyasi va klinikasi.
–
Toshkent: "Ibn Sino" nashriyoti, 2018.
–
B. 112-125.
4.
Mirzayev K.Sh. Neyroonkologiyada nur terapiyasi va kimyoterapiyaning
kombinatsiyalangan usullari // Toshkent Tibbiyot Akademiyasi Axborotnomasi.
–
Toshkent, 2020.
–
№3.
–
B. 45-51.
5.
Salimov O.R., Yusupov B.A. Glial o'smalarni gistologik va
immunogistokimyoviy tasnifi // Patologiya.
–
Toshkent, 2017.
–
№1.
–
B. 14-19.
6.
Yunusov F.M. Bosh miya o'smalari bo'lgan bemorlarni reabilitatsiya
qilishning dolzarb masalalari // O'zbekistonda sog'liqni saqlash.
–
Toshkent, 2022.
–
№1.
–
B. 58-63.
