Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 68 ~
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR EVOLYUTSIYASINING ASOSIY
YO‘NALISHLARI
VA ULARNING MULK HUQUQIGA
TA’SIRI
Xud
а
ibergen
о
v
а
Diln
о
z
а
Ulugʻbek
qizi
Tоshkent
D
а
vl
а
t Yuridik
а
universiteti
О
mm
а
viy
а
xb
о
r
о
t v
о
sit
а
l
а
ri
huquqi y
оʻ
n
а
lishi t
а
l
а
b
а
si
Annotatsiya:
Mazkur maqolada raqamli texnologiyalar evolyutsiyasining mulk
huquqiga, xususan, uning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslariga
ko‘rsatayotgan
chuqur
va tizimli
ta’siri
yoritiladi. Metaverse, NFT,
sun’iy
intellekt, blokcheyn kabi raqamli
obyektlar zamonaviy mulk huquqining yangi obyektlariga aylangan.
O‘zbekiston
qonunchiligida esa bu obyektlar hali huquqiy jihatdan tan olinmagan. Maqolada
xalqaro tajribalar
–
Yevropa Ittifoqining
“Data
Act”,
BMTning
“Digital
Human Rights
Charter”
hamda OECD tavsiyalari asosida milliy huquqiy tizimni takomillashtirish
zarurati asoslab berilgan.
Kalit
so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, mulk huquqi, konstitutsiyaviy asos, NFT,
metaverse,
sun’iy
intellekt, funksional egalik, raqamli identitet, blokcheyn, digital
suverenitet, yurisdiksiya, huquqiy muhofaza, fuqarolik kodeksi, Data Act, raqamli
mulk
ОСНОВНЫЕ
НАПРАВЛЕНИЯ
ЭВОЛЮЦИИ
ЦИФРОВЫХ
ТЕХНОЛОГИЙ
И
ИХ
ВЛИЯНИЕ
НА
ПРАВО
СОБСТВЕННОСТИ
Худайбергенова
Дилноза
Улугбековна
Студент
направления
"Право
средств
массовой
информации"
Ташкентского
государственного
юридического
университета
Аннотация:
В
статье
анализируется
влияние
эволюции
цифровых
технологий
на
право
собственности,
особенно
на
его
конституционно
-
правовые
основы.
Рассматриваются
новые
формы
собственности,
такие
как
NFT,
объекты
в
метавселенной,
алгоритмы
и
продукты
ИИ.
Особое
внимание
уделяется
пробелам
в
законодательстве
Узбекистана
и
необходимости
признания
цифровых
объектов
как
самостоятельных
объектов
собственности.
На
основе
международного
опыта
(ЕС,
ОЭСР,
ООН)
предлагаются
предложения
по
совершенствованию
национального
законодательства.
Ключевые
слова:
цифровые
технологии,
право
собственности,
конституционные
основы,
NFT,
метавселенная,
искусственный
интеллект,
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 69 ~
функциональное
владение,
цифровая
идентичность,
блокчейн,
цифровой
суверенитет,
юрисдикция,
правовая
защита,
гражданский
кодекс,
Data Act,
цифровая
собственность
EVOLUTIONARY TRENDS IN DIGITAL TECHNOLOGIES AND THEIR
EFFECT ON PROPERTY RIGHTS
Khudaibergenova Dilnoza Ulugbek qizi
Student of the Mass Media Law program at Tashkent State University of Law
Abstract:
This article explores the transformative impact of digital technology
evolution on property rights, particularly their constitutional-legal foundations. It
examines how new digital assets
—
such as NFTs, metaverse land, AI products, and
algorithmic content
—
are reshaping traditional ownership concepts. The study
highlights legislative gaps in Uzbekistan where such digital property is not yet legally
recognized and argues for modernization based on international practices, including
the
EU’s
Data Act,
UN’s
Digital Human Rights Charter, and OECD reports.
Keywords:
digital technologies, property rights, constitutional foundations, NFT,
metaverse, artificial intelligence, functional ownership, digital identity, blockchain,
digital sovereignty, jurisdiction, legal protection, civil code, Data Act, digital property.
Zamonaviy jamiyat raqamli texnologiyalar evolyutsiyasi
ta’sirida
misli
ko‘rilmagan
darajada
o‘zgarib
bormoqda. Internet,
sun’iy
intellekt (AI), bulutli
texnologiyalar, blokcheyn, metaverse, NFT, aqlli qurilmalar va boshqa raqamli
innovatsiyalar turmush tarzimiz, iqtisodiy munosabatlar, ijtimoiy aloqalar va eng
muhimi
—
huquqiy institutlar shakliga bevosita
ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Bu
o‘zgarishlar
orasida
mulk huquqi
eng dolzarb va eng sezilarli transformatsiyaga duch kelayotgan
huquqiy institutlardan biri hisoblanadi
An’anaviy
huquqiy tizimlarda mulkka egalik qilish, undan foydalanish va tasarruf
etish huquqlari, asosan, moddiy
ob’ektlarga
—
yer, bino, texnika, mahsulot kabi real
mulklarga nisbatan
qo‘llanilgan.
Biroq 21-asrda
mulk
ob’ektlari
tushunchasi
kengayib
, u endi raqamli shakldagi, nomoddiy va virtual obyektlarni ham
o‘z
ichiga
ola boshladi. Masalan,
NFT (non-fungible token)
texnologiyasi orqali yaratilgan
raqamli
san’at
asarlari,
metaverse
muhitidagi raqamli yerlar va avatarlar,
algoritmik
2
Schwab, K.
The Fourth Industrial Revolution
. Geneva: World Economic Forum, 2016.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 70 ~
kodlar
,
sun’iy
intellekt mahsulotlari
,
raqamli identifikatorlar
kabi obyektlar bugun
jahon
bo‘ylab
real iqtisodiy qiymatga ega
bo‘lib,
egalik huquqi obyektiga aylangan
Bunday yangi shakldagi raqamli aktivlar,
o‘z
navbatida,
klassik mulk huquqi
mexanizmlari uchun yangi huquqiy muammolarni yuzaga keltirmoqda
. Raqamli
texnologiyalar asosida yaratilgan obyektlarning oson nusxalanishi, tezkor
ko‘chiriluvchanligi,
transchegaraviy muomalada
bo‘lishi
va egalikni texnologik
vositalar (masalan, shifrlangan kalitlar yoki smart-kontraktlar) orqali amalga oshirilishi
—
bu institutni
faqat huquqiy emas, balki texnologik fenomen
sifatida
ko‘rib
O‘zbekiston
ham bu global jarayonlardan chetda emas.
“Raqamli
O‘zbekiston
–
2030”
strategiyasi doirasida mamlakatda raqamli transformatsiya jarayoni jadallik
bilan olib borilmoqda. Elektron hukumat, elektron arxivlar, ochiq
ma’lumotlar
portallari, raqamli
ta’lim
tizimi, elektron notariat, elektron reyestrlar kabi platformalar
keng joriy etilmoqda. Lekin bu texnologik yutuqlarning huquqiy asoslari
—
ayniqsa,
raqamli mulkka egalik va uni huquqiy himoya qilish mexanizmlari
—
hali
to‘liq
Masalan,
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksining amaldagi tahririda
mulk huquqi
faqat moddiy
ob’ektlar
bilan
bog‘langan.
Raqamli aktivlar yoki
sun’iy
intellekt mahsulotlari mustaqil mulk obyektlari sifatida tan olinmagan. Bu esa,
yangi
turdagi egalikni tan olish, huquqiy himoya qilish, yurisdiksiya aniqlash va
nizolarni hal etish
kabi masalalarda aniq normalarning
yo‘qligini
Dunyo davlatlarida esa bu borada aniq huquqiy yondashuvlar shakllanmoqda:
Yevropa Ittifoqining
“Data
Act”
(2023)
hujjatida raqamli resurslarga egalik qilish
nafaqat huquqiy asos, balki
foydalanish, boshqarish va nazorat qilish imkoniyati
orqali aniqlanishi belgilangan. Bu yondashuv
“funksional
egalik”
tamoyiliga
asoslanadi
OECD
tomonidan 2021 yilda ishlab chiqilgan hisobotda esa egalik
masalasida asosiy
e’tibor
“nazorat
qiluvchanlik”
mezoniga qaratilgan
—
ya’ni
kim
texnologiyani real boshqara olsa, egasi ham shu
bo‘ladi
BMTning
“Digital
Human Rights
Charter”
(2022)
konsepsiyasida raqamli
makonda egalik qilish insonning fundamental huquqlaridan biri sifatida tan olingan.
Bu esa shuni anglatadiki, raqamli mulkka egalik endi shaxsning erkinligi va huquqiy
3
Tapscott, D., & Tapscott, A. .
Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin and Other Cryptocurrencies
is Changing the World
. 2018.
4
De Filippi, P., & Wright, A.
Blockchain and the Law: The Rule of Code
. Harvard University Press.2018.
5
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 5-oktabrdagi
PQ
–
6079-son
qarori. “Raqamli O‘zbekiston –
2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
2020.
6
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. (Amaldagi tahrir).
15-bob
“Mulk huquqi”
1997.
7
European Commission.
Proposal for a Regulation on harmonised rules on fair access to and use of data (Data
Act)
.2023.
8
OECD.
Governance of Digital Assets and the Role of Data Ownership
. Paris: OECD Publishing.
https://www.oecd.org/digital/governance-of-digital-assets.htm,2021.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 71 ~
maqomining ajralmas qismidir
. Bundan tashqari,
Kanada
,
Estoniya
,
AQSh
,
Janubiy Koreya
,
Xitoy
kabi mamlakatlar
o‘zining
raqamli aktivlar
bo‘yicha
maxsus
qonun hujjatlarini ishlab chiqmoqda. Masalan, Estoniyada e-residency orqali raqamli
aktivlarga transmilliy egalik yuritish tizimi mavjud, Kanadada esa Electronic Land
Registration System (ELRS) orqali raqamli mol-mulkni onlayn huquqiy
ro‘yxatga
olish mexanizmi ishlaydi .
Shuni aytish joizki, raqamli texnologiyalar evolyutsiyasi natijasida
mulk huquqi
institutini qayta
ko‘rib
chiqish, uni yangi realiyalar bilan
uyg‘unlashtirish
zamonaviy huquqiy tafakkur uchun dolzarb vazifaga aylangan. Bu jarayonda
O‘zbekiston
huquqiy tizimi ham xalqaro tendensiyalardan chetda qolmasligi lozim.
Shu sababli, mazkur ilmiy maqola orqali raqamli texnologiyalarning asosiy
yo‘nalishlarini
tahlil qilish va ularning
mulk huquqiga
ko‘rsatayotgan
real,
kompleks
ta’sirini
aniqlash juda muhimdir. Raqamli texnologiyalarning yildan-yilga
kuchayib borayotgan evolyutsiyasi zamonaviy jamiyatning barcha sohalariga, ayniqsa,
huquqiy institutlarga bevosita va chuqur
ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Bu jarayon ayniqsa mulk
huquqi institutida yaqqol
ko‘zga
tashlanadi. Chunki mulk huquqi tarixan moddiy
obyektlar
—
yer, bino, texnika, mol-mulk kabi real aktivlarga asoslangan holda
shakllangan edi. Biroq XXI asrda raqamli texnologiyalar rivoji bilan mulk
ob’ektlari
doirasi tubdan
o‘zgarib,
nomoddiy va raqamli shakllardagi obyektlar
—
masalan,
NFTlar,
metaverse’dagi
yerlar, raqamli
san’at
asarlari,
sun’iy
intellekt mahsulotlari,
algoritmik kodlar va shaxsiy raqamli identifikatorlar
—
ham iqtisodiy qiymatga ega
huquqiy mulk
ob’ektlariga
aylana boshladi.
Shu bois, hozirda mulk huquqi institutining
o‘zi
texnologik taraqqiyot sharoitida
qayta talqin qilinmoqda. Egalik qilish tushunchasi endilikda nafaqat yuridik mulkka
egalik qilish bilan, balki texnologik vositalar orqali
ob’ekt
ustidan nazorat qilish, undan
foydalanish va tasarruf etish imkoniyatiga ega
bo‘lish
bilan
bog‘lanmoqda.
Masalan,
blokcheyn texnologiyasi orqali NFTga egalik qilish yoki metaverse muhitida raqamli
obyektni xarid qilishda yuridik hujjatlar emas, balki raqamli kalitlar, aqlli kontraktlar
va platforma ichidagi boshqaruv funksiyalari asosiy rol
o‘ynaydi.
Bu esa klassik
huquqiy yondashuvlar bilan izohlab
bo‘lmaydigan
mutlaqo yangi egaliq shakllarini
yuzaga keltirmoqda.
Ana shunday
o‘zgarishlar
fonida mazkur ilmiy tadqiqotning
tadqiqot obyekti
sifatida
raqamli texnologiyalar evolyutsiyasining huquq institutlariga, xususan
mulk huquqiga
ko‘rsatayotgan
tizimli
ta’siri
olingan. Bu obyekt orqali
texnologiyalarning qanday rivojlanayotgani, ularning qaysi shakllari huquqiy
munosabatlarga
ta’sir
ko‘rsatayotgani
va bu
ta’sirlar
qanday huquqiy ehtiyojlarni
keltirib chiqarayotgani
o‘rganiladi.
Gap shundaki, bugungi texnologiyalar
—
blokcheyn, NFT,
sun’iy
intellekt, metaverse, raqamli shaxs identifikatsiyasi
—
9
United Nations.
Digital Human Rights Charter
. Available at:
, 2022
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 72 ~
bevosita huquqiy egalik, foydalanish va mulkni himoya qilish mexanizmlarini qayta
shakllantirib bormoqda. Bu esa faqat texnologik emas, balki chuqur huquqiy
jarayondir.
Shu bilan birga, ushbu tadqiqotning
predmeti
sifatida esa ushbu texnologik
transformatsiya jarayonining bevosita
mulk huquqi institutiga
ko‘rsatayotgan
ta’siri
,
ya’ni
raqamli obyektlarga egalik qilish shakllari, ularni yuridik jihatdan
tan olish mezonlari, normativ-huquqiy asoslar, egalikni huquqiy jihatdan
isbotlash, tasarruf etish va himoya qilishdagi huquqiy mexanizmlar
tahlil qilinadi.
Mazkur predmet doirasida, ayniqsa, raqamli mulkning huquqiy maqomini aniqlash,
O‘zbekiston
Konstitutsiyada mavjud
bo‘lgan
bo‘shliqlarni
ko‘rsatish,
xalqaro tajriba
asosida ular uchun maqbul huquqiy model taklif qilish kutilmoqda.
Masalan,
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida hamda boshqa qpnunchilik
hujjatlarida amaldagi tahririga ko
‘
ra mulk huquqi faqat moddiy obyektlar bilan
chegaralangan. Raqamli aktivlar,
metaverse’dagi
raqamli yerlar yoki NFT formatidagi
kontentlar mustaqil mulk obyektlari sifatida tan olinmagan. Bu esa ularning huquqiy
holatida noaniqliklar, egalikni isbotlashdagi murakkabliklar va nizolarni hal etishdagi
asosiy muammolarni yuzaga keltiradi. Ayni paytda esa xalqaro miqyosda raqamli
mulkka nisbatan ancha
ilg‘or
yondashuvlar mavjud. Masalan, Yevropa Ittifoqining
“Data
Act”ida
raqamli aktivlar ustidan egalik
“foydalanish,
boshqarish va texnologik
nazorat”
mezonlari asosida belgilanmoqda
; OECD esa egalikni
“funksional
egalik”
tamoyili asosida baholashni taklif qilgan
bo‘lib,
kim
ob’ektni
nazorat qilsa
—
egasi
ham
o‘sha
. BMTning
“Digital
Human Rights
Charter”i
esa raqamli
makonda egalik huquqini insonning asosiy huquqlaridan biri sifatida tan oladi
Raqamli transformatsiya davrida huquqiy institutlar, ayniqsa mulk huquqi,
o‘z
mazmuni va shakl jihatidan tubdan qayta
ko‘rib
chiqilishni talab qilmoqda. Endilikda
mulkka egalik faqat
an’anaviy
moddiy
ob’yektlarga
nisbatan emas, balki raqamli
formatdagi, nomoddiy, global va interaktiv obyektlarga ham tegishli
bo‘lib
bormoqda.
Bu jarayon faqat fuqarolik huquqining
o‘zgarishi
emas, balki mulk huquqining
konstitutsiyaviy asoslari
ni ham yangi talqin etishni taqozo qilmoqda. Chunki raqamli
makonda fuqarolarning egalik huquqini
e’tirof
etish, uni himoya qilish, yurisdiksiya
aniqligi va shaxsiy identitet asosidagi egalik kabi tamoyillar bevosita konstitutsiyaviy
kafolatlar bilan
bog‘liqdir.
Shu sababli, ushbu maqolaning
asosiy ilmiy maqsadi
—
raqamli texnologiyalar
evolyutsiyasining asosiy
yo‘nalishlarini
tahlil qilish hamda ularning mulk
huquqiga, xususan, uning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslariga
ta’sirini
10
European Commission. .
Proposal for a Regulation on harmonised rules on fair access to and use of data (Data
Act)
.2023.
11
OECD.
Governance of Digital Assets and the Role of Data Ownership
. OECD Publishing.
https://www.oecd.org/digital/governance-of-digital-asse
ts.htm 2021
12
United Nations. (2022).
Digital Human Rights Charter
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 73 ~
aniqlashdir
. Maqolada, shuningdek, raqamli mulkka egalik qilish, undan foydalanish
va tasarruf etish jarayonlarini
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida
kafolatlangan mulk huquqi bilan uzviy
bog‘liq
holda tahlil qilish, mavjud
bo‘shliqlarni
aniqlash va ular asosida normativ-huquqiy takliflar ishlab chiqish nazarda tutilgan.
Bu ilmiy maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar
belgilangan:
-Raqamli texnologiyalar taraqqiyotining bosqichma-bosqich
yo‘nalishlarini
aniqlash
, ularning mulk
ob’ektlariga
aylanishi va egalik masalalarida qanday
o‘zgarishlarni
yuzaga keltirayotganini tahlil qilish. Bu yerda metaverse, NFT,
algoritmik obyektlar, raqamli
san’at,
AI mahsulotlari kabi zamonaviy obyektlarning
huquqiy statusi muhim nuqtadir.
-
Mulk huquqining klassik fuqarolik-huquqiy modelini raqamli muhitga
moslashtirish ehtiyojini asoslash
, bunda egalikni nafaqat yuridik egasi
bo‘lish,
balki
texnologik nazorat, raqamli identifikatsiya va platforma ichidagi boshqaruv orqali
aniqlanayotgan yangi shakllari bilan solishtirish.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida mulk huquqining
e’tirofi
(47-
modda) va davlat kafolatlari
ni tahlil qilish, bu normalarning raqamli obyektlarga
nisbatan qanday
qo‘llanilishi
mumkinligini aniqlash, shuningdek, konstitutsiyaviy-
huquqiy normalar bilan fuqarolik kodeksi
o‘rtasidagi
uyg‘unlik
darajasini baholash.
Milliy qonunchilikdagi mavjud
bo‘shliqlarni
aniqlash
, xususan, Konstitutsiya
hamda Fuqarolik kodeksida raqamli aktivlar mustaqil mulk
ob’ekti
sifatida tan
olinmagan holatni baholash, bu
bo‘shliqni
bartaraf etish uchun konstitutsion va
fuqarolik darajadagi huquqiy mexanizmlarni taklif etish.
Xalqaro huquqiy tajribani tahlil qilish
, xususan Yevropa Ittifoqining
“Data
Act”
va
“Digital
Services
Act”,
BMTning
“Digital
Human Rights
Charter”,
OECD
tavsiyalari, Estoniya va Janubiy Koreya qonunchilik tajribalari asosida milliy tizim
uchun mos
bo‘lgan
model yaratish imkoniyatlarini baholash.
Raqamli egalik, raqamli shaxsiy identitet, raqamli mulk va raqamli meros
tushunchalarini konstitutsiyaviy-huquqiy doiraga kiritish
bo‘yicha
ilmiy takliflar
ishlab chiqish
, fuqarolarning raqamli suverenitetini
ta’minlaydigan,
huquqiy
barqarorlikni kafolatlovchi yondashuvlarni huquqiy asoslash lozim.
Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti mulk huquqining nafaqat nazariy asoslarini,
balki amaliy huquqiy tartibga solinishini ham tubdan qayta
ko‘rib
chiqishga
undamoqda. Biroq
O‘zbekiston
Respublikasining amaldagi fuqarolik va
konstitutsiyaviy qonunchiligi bunday texnologik
o‘zgarishlarga
hali
to‘laqonli
moslasha olmagan. Ayniqsa, mulk huquqining raqamli obyektlarga nisbatan
qo‘llanilishi
borasida huquqiy aniqlikning yetishmasligi tizimli muammolarni yuzaga
keltirmoqda.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 47-moddasida har kimning mulk
huquqiga egaligi, bu huquq qonun bilan muhofaza qilinishi va davlat tomonidan
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 74 ~
kafolatlanishi mustahkamlab
qo‘yilgan
. Biroq bu normalar, amalda, raqamli
obyektlar
—
masalan, NFT, algoritmlar,
metaverse’dagi
raqamli aktivlar,
sun’iy
intellekt mahsulotlari kabi yangi mulk shakllariga nisbatan qanday tatbiq etilishi
haqida aniq mexanizmlarni belgilamaydi. Ular huquqiy jihatdan mustaqil mulk
ob’yekti
sifatida tan olinmagan. Shuningdek, ushbu obyektlar ustidan egalikni kim va
qanday asosda amalga oshirishi, egalik huquqini qanday isbotlashi masalalari
qonunchilikda noaniq qolmoqda.
Raqamli aktivlar, jumladan, blokcheynda
ro‘yxatga
olingan virtual
ob’yektlar
yoki
sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan kontentlar bu qatorga kiritilmagan. Oqibatda,
bunday obyektlarga egalik qilayotgan shaxslar ularni qonuniy mulk sifatida
e’tirof
ettirish, nizolarda huquqiy himoya talab qilish yoki ushbu mulkni meros qilib qoldirish
huquqidan foydalanishda
to‘siqlarga
duch kelishmoqda.
Milliy qonunchilikda mavjud
bo‘lgan
yana bir muhim
bo‘shliq
—
bu raqamli
mulkning yurisdiktsiyasi va u bilan
bog‘liq
fuqarolik nizolarining qanday sud
vakolatiga mansubligi masalasidir. Masalan, raqamli aktivlar
ko‘pincha
xalqaro
platformalarda, xorijiy texnologik infratuzilmalar asosida shakllanadi. Bunday
sharoitda
O‘zbekiston
fuqarosining ushbu aktiv ustidan egalik huquqi yoki nizoga doir
da’volari
qanday yurisdiksiyada
ko‘rib
chiqilishi huquqiy jihatdan ochiq qolmoqda.
Shuningdek, mulk huquqining raqamli muhitda himoya qilinishi uchun maxsus
mexanizmlar
—
elektron
ro‘yxatdan
o‘tkazish,
raqamli reyestrlar, egalikni blokcheyn
orqali tasdiqlash kabi vositalar haqida Fuqarolik kodeksida yoki boshqa maxsus
normativ hujjatlarda hech qanday tartib belgilanmagan. Bu esa mulk huquqi
subyektlarini, ayniqsa raqamli iqtisodiyot ishtirokchilarini huquqiy xavf ostida
qoldiradi.
Raqamli texnologiyalar tezkor rivojlanayotgan bir sharoitda mulk huquqining
konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini takomillashtirish uchun xalqaro tajribani chuqur
tahlil qilish zarur. Bu borada Yevropa Ittifoqi, BMT, OECD, shuningdek Estoniya,
Janubiy Koreya va Kanada kabi
ilg‘or
davlatlarning yondashuvlari alohida
e’tiborga
loyiq.
Avvalo, Yevropa Ittifoqining 2023-yil 13-dekabrda qabul qilingan
“Data
Act”
(Regulation EU 2023/2854) hujjatida mulkka egalik
“boshqarish,
foydalanish va
raqamli
nazorat”
mezonlari orqali aniqlanishi
ko‘zda
tutilgan. Bu huquqiy asos
funksional egalik konsepsiyasiga asoslanib, raqamli obyektlar ustidan egasi
bo‘lish
uchun faqat mulk hujjati emas, balki texnologik nazorat mavjud
bo‘lishini
talab
qiladi
BMTning 2022-yildagi
“Digital
Human Rights
Charter”
konsepsiyasida esa
raqamli makonda egalik qilish huquqi insonning konstitutsiyaviy va fundamental
13
Lex.uz
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 47
-modda.2023
14
European Union.
Data Act (Regulation EU 2023/2854)
. Official Journal of the European Union.2023.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 75 ~
huquqlaridan biri sifatida tan olingan. Unda shaxsning raqamli identiteti, shaxsiy
ma’lumotlar
va raqamli resurslar ustidan egasi sifatida tan olinishi zarurligi alohida
ta’kidlangan
Shuningdek,
OECD (2021)
yilgi hisobotida raqamli aktivlarga egalik qilishda
“funksional
egalik”
yondashuvi ilgari surilgan.
Ya’ni
kim texnologik jihatdan obyekt
ustidan nazoratni amalga oshira olsa, u shaxs egasi hisoblanadi. Bu, ayniqsa,
sun’iy
intellekt mahsulotlari yoki bulutli platformalarda yaratilgan kontentlar uchun dolzarb
yondashuvdir
Davlatlar miqyosida esa Estoniya
“e
-
Residency”
dasturi orqali transmilliy raqamli
egalik modelini joriy qilgan. Janubiy Koreyada esa 2023-yil 18-iyulda kuchga kirgan
“Act
on the Protection of Virtual Asset
Users”
qonuni raqamli aktivlar ustidan
egalikni tan olgan va davlat himoyasini kafolatlagan
. Kanadada esa
ELRS
(Electronic Land Registration System)
orqali raqamli
ko‘rinishdagi
mulk yozuvlari
yuritiladi va ular yuridik kuchga ega
bo‘ladi.
Yuqoridagi tahlillar asosida aniq
ko‘rinadiki,
raqamli texnologiyalar evolyutsiyasi
jamiyatning barcha ijtimoiy-iqtisodiy tizimlariga chuqur
ta’sir
ko‘rsatmoqda,
ayniqsa,
mulk huquqining shakllanishi, tatbiq etilishi va himoya qilinishida yangi yondashuvlar
zaruratini keltirib chiqarmoqda.
An’anaviy
fuqarolik huquqi modelida mulkka egalik
tushunchasi
ko‘p
hollarda moddiy obyektlarga nisbatan
qo‘llanilgan
bo‘lsa,
bugungi
kunda raqamli formatdagi obyektlar
—
NFT, metaverse resurslari, algoritmik
mahsulotlar,
sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan kontentlar
—
real iqtisodiy va
ijtimoiy qiymatga ega huquqiy mulk obyekti sifatida maydonga chiqmoqda.
Raqamli mulkning
o‘ziga
xos xususiyatlari
—
ya’ni
uning nusxalanishi,
transchegaraviy muomalasi, texnologik vositalar orqali boshqarilishi
—
huquqiy egalik
tushunchasini ham kengaytirishni talab qilmoqda. Klassik mulk huquqida egalikni
belgilash asosan mulk hujjatlari,
ro‘yxatdan
o‘tgan
mulk reyestrlari va boshqa modellar
orqali amalga oshirilgan
bo‘lsa,
raqamli muhitda bu mezonlar yetarli
bo‘lmay
qolmoqda. Endilikda egalikni texnologik nazorat, raqamli identifikatorlar, aqlli
kontraktlar (smart contracts) va blokcheyn texnologiyalaridagi yozuvlar orqali
aniqlash zarur
bo‘lib
bormoqda.
Xalqaro huquqiy tajriba ham bu
yo‘nalishda
keskin
ilg‘or
bosqichga yetganini
ko‘rsatmoqda.
Jumladan, Yevropa Ittifoqining
“Data
Act”ida
raqamli mulkka egalik
funksional asosda
—
ya’ni
foydalanish, boshqarish va texnologik vositalar orqali
nazorat qilish mezonlari bilan belgilanmoqda
. OECD esa egalikni
“nazorat
qiluvchanlik”
tamoyili asosida belgilashni taklif qilmoqda, bu esa ayniqsa
sun’iy
15
United Nations.
Digital Human Rights Charter
.2022.
16
Governance of Digital Assets and the Role of Data Ownership
. OECD Publishing,2021.
17
Korea Legislation Research Institute.
Act on the Protection of Virtual Asset Users
,2023.
18
European Commission. (2022).
Proposal for a Regulation on Harmonised Rules on Fair Access to and Use of Data
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 76 ~
intellekt yoki bulutli platformalarda yaratilgan kontentlar uchun muhim. BMT esa bu
egalikni insonning fundamental huquqi sifatida
e’tirof
etgan.
O‘zbekiston
Respublikasida esa mavjud huquqiy tizim, ayniqsa, Konstitutsiya va
Fuqarolik kodeksi raqamli mulk masalalariga nisbatan hali
to‘liq
moslashtirilmagan.
Konstitutsiyaning 47-moddasida mulk huquqi davlat tomonidan kafolatlanadi, deb
belgilangan
bo‘lsa
-da, bu norma faqat moddiy obyektlarga nisbatan tatbiq etilmoqda.
Raqamli aktivlar esa huquqiy obyekt sifatida tan olinmagan, egalik, foydalanish va
tasarruf etish mexanizmlari aniq belgilab berilmagan. Bu esa nafaqat fuqarolarning
huquqiy noaniqlikda qolishiga, balki zamonaviy raqamli iqtisodiyot ishtirokchilarining
huquqiy xavf ostida qolishiga olib kelmoqda.
Mazkur vaziyatdan kelib chiqib, quyidagi ilmiy-amaliy xulosalar va takliflarni
ilgari surish mumkin:
1. Mulk huquqining konstitutsiyaviy qayta talqin qilinishi zarur.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 47-moddasiga raqamli mulk obyektlarini ham
qamrab oluvchi
qo‘shimcha
norma kiritilishi lozim. Bunda raqamli aktivlar ustidan
egalik huquqi, ularni foydalanish va himoya qilish huquqlari konstitutsiyaviy kafolat
sifatida mustahkamlab
qo‘yilishi
kerak.
2. Fuqarolik kodeksida raqamli obyektlarni alohida mulk obyekti sifatida tan
olish lozim.
Kodeksda raqamli aktivlar
—
NFT, AI mahsulotlari,
metaverse’dagi
aktivlar, algoritmik obyektlar
—
alohida modda bilan tartibga solinib, ularga egalik,
tasarruf va himoya qilish mexanizmlari aniq
ko‘rsatilishi
zarur.
3. Raqamli mulkni
ro‘yxatdan
o‘tkazish
va isbotlash
bo‘yicha
texnologik-
huquqiy mexanizmlar joriy etilishi kerak.
Masalan, blokcheyn asosidagi raqamli
reyestrlar orqali NFT, algoritm va boshqa raqamli obyektlarga egalikni
ro‘yxatdan
o‘tkazish
imkonini beruvchi platformalarni ishlab chiqish va ularni yuridik kuchga ega
qilish kerak.
4. Yurisdiksiya masalasini hal etish uchun maxsus qonuniy asoslar yaratilishi
lozim.
Raqamli aktivlar transchegaraviy muomalada
bo‘lganligi
sababli, ularning
egalik nizolari
bo‘yicha
qaysi sud vakolatga ega ekani haqida aniq mexanizmlar
belgilanishi lozim.
5. Xalqaro huquqiy tajriba milliy tizimga
uyg‘unlashtirilmog‘i
kerak.
Yuqorida
ko‘rsatilgan
Yevropa Ittifoqi, BMT, OECD, Estoniya, Kanada va Janubiy
Koreya tajribalari asosida
O‘zbekiston
uchun maqbul
bo‘lgan
“raqamli
mulk huquqi
modeli”
ishlab chiqilishi lozim. Bu model raqamli shaxs identiteti, raqamli meros,
raqamli egalik va foydalanuvchi huquqlari asosida shakllanishi lozim.
6. Raqamli suverenitet konsepsiyasi huquqiy asos sifatida rivojlantirilishi
kerak.
Har bir fuqaroning raqamli makondagi obyektlari ustidan nazorat qilish, ularni
boshqarish va undan daromad olish huquqi davlat tomonidan tan olinishi va himoya
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 77 ~
qilinishi zarur. Bu esa shaxsning raqamli shaxsiyati va mulki ustidan
to‘liq
egasi
bo‘lish
huquqini konstitutsiyaviy darajada mustahkamlashni talab qiladi.
Shunday qilib, raqamli texnologiyalar evolyutsiyasi
—
mulk huquqi institutining
yangi bosqichga
o‘tishini
taqozo qilmoqda.
O‘zbekistonning
huquqiy tizimi esa bu
o‘zgarishlarga
tayyor
bo‘lishi,
ular bilan
uyg‘unlashgan
holda yangilanib borishi zarur.
Aks holda, fuqarolar va tadbirkorlar zamonaviy iqtisodiy munosabatlarda huquqiy
aniqlikdan mahrum
bo‘ladi,
bu esa raqamli iqtisodiyotning rivojlanishiga salbiy
ta’sir
ko‘rsatadi.
Shu sababli, raqamli mulk huquqining konstitutsiyaviy va fuqarolik-
huquqiy asoslarini qayta
ko‘rib
chiqish
—
zamonaviy huquqiy siyosatning eng muhim
yo‘nalishlaridan
biriga aylanishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar r
o‘
yxati:
1.
Schwab, K.
The Fourth Industrial Revolution
. Geneva: World Economic Forum,
2016.
2. Tapscott, D., & Tapscott, A. .
Blockchain Revolution: How the Technology
Behind Bitcoin and Other Cryptocurrencies is Changing the World
. 2018.
3.De Filippi, P., & Wright, A.
Blockchain and the Law: The Rule of Code
. Harvard
University Press.2018.
4.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi
PQ
–
6079-son
qarori.
“Raqamli
O‘zbekiston
–
2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga
oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”.
2020.
5.
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi. (Amaldagi tahrir). 15-bob
“Mulk
huquqi”
1997.
6. European Commission.
Proposal for a Regulation on harmonised rules on fair
access to and use of data (Data Act)
.2023.
7. OECD.
Governance of Digital Assets and the Role of Data Ownership
. Paris:
https://www.oecd.org/digital/governance-of-digital-assets.htm,
8. United Nations.
Digital Human Rights Charter
. Available at:
, 2022
9. Estoniya:
Estonian e-Residency Program
. https://www.e-resident.gov.ee/
10.Janubiy Koreya:
Digital Asset Framework Act
,.
2021.
11. AQSh:
Digital Goods and Services Tax Fairness Act
, 2022.
12. Kanada:
Electronic Land Registration System (ELRS)
, Ontario.
https://www.ontario.ca/page/search-land-property-records
