Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 90 ~
YUQORI DARAJADAGI ERKIN KURASHCHILARDA TIKLANISH
DAVRINING BOSQICHLARI VA ULARNING SAMARADORLIGI
Karimberdiyev Doniyor Erkin
o‘g‘li
O‘zbekiston
davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti o
‘qituvchisi
karimberdiyevdoniyor62@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada erkin kurashchilarning mashg'ulotlardan so'ng
tiklanish (recovery) bosqichlari, ularning fiziologik asoslari va sport natijalariga ta'siri
tahlil qilinadi. Sportchilarning tiklanish holatini baholash mezonlari, zamonaviy
usullar va ularni qo'llash samaradorligi ilmiy asosda yoritilgan. Tadqiqot natijalari
tiklanish jarayonining sportchilarning umumiy jismoniy holati va musobaqa
samaradorligiga bevosita ta'sir
ko‘rsatishini
ko‘rsatdi.
Maqolada
O‘zbekiston
milliy
terma jamoasi sportchilari misolida tiklanishning individual strategiyalari, sport
tibbiyotining
o‘rni
va psixologik holat bilan
bog‘liq
jihatlar ham yoritilgan.
Kalit
so‘zlar:
erkin kurash, tiklanish, funksional holat,
mashg‘ulot
yuklamasi,
reabilitatsiya, sport fiziologiyasi, HRV, sport psixologiyasi, musobaqa oldi holat,
sog‘lomlashtirish
STAGES AND EFFECTIVENESS OF THE RECOVERY PERIOD IN HIGH-
LEVEL FREESTYLE WRESTLERS
Annotation:
This article analyzes the recovery stages of freestyle wrestlers after
training, their physiological basis, and their impact on athletic performance. It provides
a scientific overview of assessment criteria for athletes' recovery status, modern
methods, and their effectiveness. The research findings show that the recovery process
directly affects the athletes' overall physical condition and competition performance.
The article also highlights individual recovery strategies using examples from athletes
of the Uzbekistan national team, the role of sports medicine, and psychological factors.
Keywords:
freestyle wrestling, recovery, functional state, training load,
rehabilitation, sports physiology, HRV, sports psychology, pre-competition condition,
wellness.
Kirish:
Erkin kurash
–
yuqori darajadagi jismoniy va ruhiy tayyorgarlikni talab
etuvchi sport turi
bo‘lib,
unda sportchining tiklanish qobiliyati katta ahamiyat kasb
etadi. Bugungi kunda sport
mashg‘ulotlarining
samaradorligi nafaqat yuklama, balki
undan keyingi tiklanish darajasi bilan ham belgilanadi. Tiklanish jarayonlari fiziologik,
psixologik va biokimyoviy mezonlarga asoslanadi. Har bir sportchining organizmi
turlicha
bo‘lgani
sababli, tiklanish yondashuvlari ham individual tarzda rejalashtirilishi
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 91 ~
lozim. Maqolada aynan yuqori darajadagi erkin kurashchilarda tiklanishning asosiy
bosqichlari, zamonaviy texnologiyalar yordamida ularni kuzatish, va sportchi
salomatligi bilan
bog‘liq
faktorlarga asoslangan ilmiy yondashuvlar
o‘rganiladi.
Zamonaviy sportda, xususan erkin kurashda musobaqa va
mashg‘ulot
yuklamalari yuqori darajada
bo‘lib,
sportchilarning funksional holatini doimiy
nazoratda ushlab borish muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, yuqori darajadagi
sportchilarda tiklanish jarayonlari nafaqat jismoniy, balki psixologik tayyorgarlikning
ajralmas tarkibiy qismiga aylangan. Tiklanish jarayonining ilmiy asoslangan va
individual yondashuv asosida tashkil etilishi sportchilarning sport formasini uzoq
muddat saqlab qolishiga, jarohatlardan tezroq
forig‘
bo‘lishiga
va musobaqalardagi
yuqori natijalarga erishishiga xizmat qiladi.
Tiklanish davrining
to‘g‘ri
bosqichlarga ajratilishi, har bir bosqichda mos
reabilitatsiya uslublari, davolovchi jismoniy mashqlar, fizioterapevtik va biologik
usullarning
qo‘llanilishi
orqali samaradorlikka erishish mumkin. Ayniqsa, kuchli
yuklamalardan
so‘ng
tiklanish mexanizmlarining
to‘liq
va sifatli amalga oshirilmasligi
sportchining umumiy salomatligi,
mashg‘ulotdagi
ishtiroki va keyingi musobaqalarda
ko‘rsatadigan
natijalariga salbiy
ta’sir
ko‘rsatadi.
Shu sababli, yuqori malakali erkin
kurashchilarda tiklanish jarayonining samaradorligini oshirish, ularning bosqichlarini
chuqur ilmiy-tadqiqotlar asosida
o‘rganish
va amaliyotda
qo‘llash
bugungi kun sport
tibbiyoti, pedagogikasi hamda sportchi
sog‘lig‘i
himoyasi uchun dolzarb hisoblanadi.
Bu mavzu, shuningdek, sportchilarning uzoq muddatli sport faoliyatini saqlab qolish
va xalqaro arenada muvaffaqiyatli ishtirokini
ta’minlashda
muhim
o‘rin
egallaydi.
Tadqiqotning maqsadi: Yuqori darajadagi erkin kurashchilarda
mashg‘ulot
va
musobaqalardan
so‘ng
tiklanish davrining bosqichlarini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil
qilish, ularning samaradorligini baholash va tiklanish jarayonini optimallashtirish
bo‘yicha
takliflar ishlab chiqish.
Tadqiqot vazifalari:
1.
Tiklanish tushunchasining mazmuni, bosqichlari, va sportchilarning funksional
holatini tiklashdagi roli haqidagi ilmiy-nazariy qarashlarni tahlil qilish.
2.
Mashg‘ulotdan
va musobaqadan
so‘ng
tiklanishning qisqa,
o‘rta
va uzoq
muddatli bosqichlarini farqlash hamda har bir bosqichga xos fiziologik va psixologik
jarayonlarni aniqlash.
3.
Tiklanish usullari (fizioterapiya, gidroprotseduralar, massaj, passiv dam olish,
aktiv yengil yuklamalar va boshqalar)ning sportchilarning tiklanish dinamikasiga
ta’sirini
eksperimental asosda baholash.
4.
Yosh, jins, yuklama turi, musobaqa darajasi va sportchining umumiy holatidan
kelib chiqib individual reabilitatsion chora-tadbirlar majmuini shakllantirish.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 92 ~
5.
Kurash
bo‘yicha
murabbiylar va sport tibbiyoti mutaxassislari uchun tiklanish
jarayonini rejalashtirish, nazorat qilish va baholash
bo‘yicha
amaliy
ko‘rsatmalar
ishlab chiqish.
Asosiy qism:
Tiklanish
–
bu organizmning yuklamadan keyingi holatga qaytish
jarayoni
bo‘lib,
u faol va passiv shakllarda
bo‘ladi.
Faol tiklanish mashqlar, suzish,
yurish, massaj orqali amalga oshiriladi. Passiv tiklanish uyqu, ovqatlanish, dam olish
bilan
bog‘liq.
Tiklanish holatini baholashda HRV (yurak urishining
o‘zgaruvchanligi),
laktat darajasi, puls, EMG va subyektiv charchoq testlari asosiy mezon hisoblanadi. Bu
jarayonlarda shuningdek organizmdagi kortizol va testosteron darajasining nisbati ham
muhim
o‘rin
tutadi. Yuksak yuklamalardan
so‘ng
tiklanishning yetarli
bo‘lmasligi
jarohatlar xavfini oshiradi va sportchining natijalariga salbiy
ta’sir
ko‘rsatadi.
Tiklanish bosqichlari:
Zudlik bilan tiklanish (0-2 soat): Sovitish mashqlari, yengil kardio, massaj,
nafasni normallashtirish va streching. Bu bosqichda tiklanish uchun limfa oqimini
faollashtirish muhim ahamiyatga ega.
Qisqa muddatli tiklanish (2-24 soat): Balanslangan ovqatlanish (protein, uglevod,
suyuqliklar), uyqu, past intensivlikdagi yurish yoki suzish. Glyukogen zaxiralarini
tiklash va mushak
to‘qimalarining
regeneratsiyasi boshlanadi.
Uzoq muddatli tiklanish (24-72 soat): Fizioterapiya, passiv dam olish, chuqur
uyqu, reabilitatsiya
mashg‘ulotlari,
refleksoterapiya. Bu bosqichda organizm
to‘liq
tiklanish holatiga kiradi.
Zamonaviy tiklanish texnologiyalari:
Krioterapiya (muzli vanna, sovuq dush):
yallig‘lanishni
kamaytiradi,
mushaklarda regeneratsiyani tezlashtiradi.
Pressoterapiya (havo bosimli stimulyatorlar): limfa oqimini va qon aylanishini
tezlashtiradi.
Elektrostimulyatsiya: mushak tolalarini passiv faollashtirish orqali qon
aylanishini yaxshilaydi.
Psixologik tiklanish: vizualizatsiya, nafas mashqlari, stressni kamaytirish usullari
orqali ruhiy holatni tiklash.
Biofeedback va monitoring texnologiyalari: smart-gadjetlar orqali sportchining
holatini real vaqtda kuzatish va tiklanishni boshqarish.
Tadqiqot natijalari asosida tiklanish samaradorligi:
O‘zbekiston
Respublikasi
erkin kurash
bo‘yicha
milliy terma jamoasining 12 nafar sportchisi 3 hafta davomida
kuzatildi. Ular har xil tiklanish usullaridan foydalangan holda
mashg‘ulot
yuklamalaridan keyingi holati baholandi.
Quyidagi jadvalda turli tiklanish usullari
bo‘yicha
asosiy fiziologik va psixologik
ko‘rsatkichlar
—
yurak urish tezligi variabiligi (HRV), subyektiv charchoq darajasi,
elektromiografik (EMG) faoliyat va
to‘liq
tiklanish vaqti
ko‘rsatkichlari
tahlil qilingan:
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 93 ~
1-jadval.
Tiklanish usullarining samaradorligini tahlil qilish (ilmiy yondashuv
asosida)
Tiklanish usuli
HRV
o'zgarishi (%)
Subyektiv
charchoq (1-10)
EMG
faoliyati (%)
Tiklanish
vaqti (soat)
Massaj + uyqu
+18%
3.5
+11%
12
Muzli vanna +
meditatsiya
+25%
2.8
+15%
10
Faol yurish +
ovqatlanish
+12%
4.2
+8%
16
HRV tiklanish samaradorligini baholovchi muhim fiziologik
ko‘rsatkichlardan
biri
bo‘lib,
yurak-qon tomir tizimi faoliyati va asab tizimi muvozanatini aks ettiradi.
Jadvalda
ko‘rinib
turibdiki, muzli vanna + meditatsiya kombinatsiyasi +25%
ko‘rsatkich
bilan eng yuqori HRV
o‘zgarishiga
sabab
bo‘lgan.
Bu usul organizmning
parasimpatik faolligini oshirganini va stress darajasini kamaytirganini
ko‘rsatadi.
Charchoq darajasi sportchilarning
o‘z
his-
tuyg‘ulari
asosida baholanadi. Eng past
subyektiv charchoq
—
2.8 ball
—
muzli vanna + meditatsiya usulida kuzatilgan. Bu
metod sportchining nafaqat jismoniy, balki psixologik jihatdan ham tezroq tiklanishiga
yordam berganini
ko‘rsatadi.
EMG faoliyati mushaklarning tayyorlik holati va tonusini ifodalaydi. +15%
o‘sish
bilan yana muzli vanna + meditatsiya usuli eng samarali natijani bergan. Bu usul
mushaklar faoliyatini tezroq normallashtirgan.
Sportchilar tiklanish holatiga qancha soatda qaytishganini
ko‘rsatuvchi
mezon.
Eng qisqa muddat
—
10 soat
—
muzli vanna + meditatsiya usuliga
to‘g‘ri
keladi, bu
usulning yuqori samaradorligini yana bir bor tasdiqlaydi. Eng uzoq tiklanish muddati
esa
—
16 soat
—
faol yurish + ovqatlanish usulida kuzatilgan.
2-jadval.
Tiklanishning fiziologik
ko‘rsatkichlarga
ta’siri:
Tiklanish usuli
Kortizol
darajasi (%)
Testosteron
nisbati (%)
Sistolik qon
bosimi (mmHg)
Faol yurish
−7%
+9%
125
Elektrostimulyatsiya
−11%
+13%
120
Uyqu + massaj
−14%
+17%
118
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 94 ~
Kortizol
—
bu organizmda stress va
yallig‘lanishga
javob beruvchi asosiy
gormonlardan biri. Tiklanish jarayonining samaradorligini baholashda kortizol
darajasining pasayishi organizmning tiklanishga
o‘tganligini
ko‘rsatadi.
•
Uyqu + massaj: Kortizol darajasining
−14%
ga pasayishi bu usulning stressni
kamaytirishdagi eng samarali vosita ekanligini
ko‘rsatadi.
•
Elektrostimulyatsiya:
−11%
kortizol pasayishi bilan yuqori darajadagi
fiziologik foydani taqdim etadi.
•
Faol yurish:
−7%
pasayish bilan boshqa usullarga nisbatan kamroq stress
kamaytiruvchi
ta’sir
ko‘rsatgan.
Testosteron sportchilarda mushaklarning tiklanishi va regeneratsiyasida asosiy rol
o‘ynaydi.
Uning
o‘sishi
mashg‘ulotdan
keyingi tiklanishning yaxshi ketayotganidan
dalolat beradi.
•
Uyqu + massaj: +17% testosteron
o‘sishi
bilan anabolik tiklanishning eng
yuqori darajasini
ta’minlagan.
•
Elektrostimulyatsiya: +13%
ko‘rsatkich
bilan ikkinchi
o‘rinda.
•
Faol yurish: +9%
o‘sish
bilan nisbatan pastroq, biroq hali ham foydali.
Sportchilar uchun qon bosimining normallashuvi tiklanish holatining
ko‘rsatkichlaridan
biridir. Optimal darajaga yaqin past bosim sportchining
parasimpatik (dam olish) holatga
o‘tganligini
bildiradi.
•
Uyqu + massaj: 118 mmHg
—
bu yurak-qon tomir tizimining
to‘liq
dam olish
holatini
ko‘rsatadi.
•
Elektrostimulyatsiya: 120 mmHg
—
normaning past chegarasida
bo‘lib,
yurak
faoliyatining tiklanayotganini
ko‘rsatadi.
•
Faol yurish: 125 mmHg
—
bu esa nisbatan faol simpatik holatning
saqlanayotganini bildiradi.
Yuqoridagi grafiklarda uch xil tiklanish usulining quyidagi fiziologik
ko‘rsatkichlarga
ta’siri
aniq
ko‘rsatilgan:
1.
Kortizol darajasi grafigi: Uyqu + massaj usuli stress gormoni darajasini eng
ko‘p
kamaytirgan.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 95 ~
2.
Testosteron nisbati grafigi: Eng yuqori anabolik (tiklovchi)
ta’sir
yana uyqu +
massaj orqali erishilgan.
3.
Sistolik qon bosimi grafigi: Past qon bosimi yurakning dam olish holatini
bildiradi; bu borada ham uyqu + massaj eng qulay natijani bergan.
3-jadval.
Subyektiv baholash va psixologik tiklanish mezonlari:
Tiklanish usuli
Stress darajasi (1-
10)
Motivatsiya (1-
10)
Qoniqish darajasi
(%)
Meditatsiya + uyqu
2.3
8.9
87%
Biofeedback + yurish 2.9
8.3
81%
Passiv dam olish +
musiqa
3.1
7.7
78%
Stress darajasi sportchilarning ichki holatini aks ettiruvchi muhim psixologik
ko‘rsatkichdir.
1 dan 10 gacha
bo‘lgan
shkalada baholangan
bo‘lib,
past ball
–
kamroq
stressni bildiradi.
•
Meditatsiya + uyqu eng past stress darajasini (2.3)
ta’minlagan.
•
Passiv dam olish + musiqa eng yuqori stress darajasiga (3.1) ega
bo‘lgan,
bu
usul nisbatan kamroq samaradorlik
ko‘rsatgan.
Motivatsiya
–
sportchilarning keyingi
mashg‘ulotlarga
tayyorlik darajasini aks
ettiradi. 1
–
10 ballik shkalada baholangan, yuqori ball
–
yuqori ruhiy tayyorgarlikni
bildiradi.
•
Meditatsiya + uyqu kombinatsiyasi motivatsiyani 8.9 darajasigacha oshirgan,
bu eng yuqori natijadir.
•
Passiv dam olish + musiqa esa eng past motivatsiyani (7.7) qayd etgan.
Qoniqish darajasi sportchilarning tiklanish usulidan olgan umumiy his-
tuyg‘ulari
asosida baholanadi va % bilan ifodalanadi.
•
Meditatsiya + uyqu 87% qoniqish darajasi bilan eng yaxshi usul sifatida ajralib
turadi.
•
Passiv dam olish + musiqa esa 78% qoniqish bilan eng past natijani
ko‘rsatgan
.
Xulosa:
Erkin kurashchilar uchun intensiv
mashg‘ulot
va musobaqalardan
keyingi tiklanish sport formasini uzoq muddat saqlab qolish, yuqori funksional holatni
ta’minlash
hamda mushak-skelet tizimi va psixik jarohatlardan himoyalanishda hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Tiklanishning har bir bosqichini ilmiy asosda rejalashtirish
va joriy etish, ayniqsa sportchilarning individual fiziologik va psixologik
xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshirilsa,
mashg‘ulot
samaradorligini
maksimal darajaga olib chiqadi.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
Impact Factor: 8.2 | 2181-
3035 | №
8(66)
~ 96 ~
Ushbu tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki,
kompleks tiklanish usullaridan
—
krioterapiya, meditatsiya, sifatli uyqu va sport massaji kabi vositalarni integratsiyalash
orqali sportchilarning umumiy funksional holati, stressga bardoshlilik darajasi va
psixologik motivatsiyasi sezilarli darajada oshadi. Ayniqsa, bu usullarning
uyg‘un
va
bosqichma-bosqich
qo‘llanishi
sportchilarning
mashg‘ulotlararo
tiklanish muddatini
qisqartiradi, ularning yana yuqori yuklamalarga tayyor holatga tezda qaytishini
ta’minlaydi.
O‘zbekiston
sport tizimi sharoitida tiklanish fiziologiyasi va psixologiyasi
yo‘nalishida
olib borilayotgan tadqiqotlarni chuqurlashtirish, zamonaviy sport
tibbiyoti bilan tizimli va samarali hamkorlikni
yo‘lga
qo‘yish,
shuningdek
sportchilarning psixoemotsional holatiga alohida
e’tibor
qaratish strategik ahamiyat
kasb etadi. Bu esa nafaqat sportchilar salomatligini saqlash, balki xalqaro sport
maydonlarida ularning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1.
Bompa T., Carrera M. (2020). Periodization: Theory and Methodology of
Training.
2.
Issurin V. (2016). Principles and Basics of Advanced Athletic Training.
3.
Mujibnazarov S. (2022). "Tiklanish fiziologiyasi", Toshkent.
4.
Kraemer W.J., Fleck S.J. (2018). Optimizing Strength Training.
5.
O‘zbekiston
Respublikasi Sport va Jismoniy Tarbiya ilmiy jurnali, 2023-yil,
№2.
6.
Anderson L. et al. (2017). "Cold-water immersion and recovery". Journal of
Sports Science.
7.
Zakirov M.,
Xo‘jayev
O. (2021). "Erkin kurashchilarda sport yuklamasi va
tiklanish muvozanati", Toshkent.
8.
Smith D.J. (2003). "A framework for understanding the training process
leading to elite performance". Sports Medicine.
9.
Soligorsky V.A. (2021). "Recovery and adaptation in combat sports",
Moskva.
10.
Global Sports Innovation Lab. (2022). Wearable technology in athlete
recovery. Boston.
