JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Fayzullayeva Dilnavoz Jahongir qizi,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
“Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI TARBIYALASH VA
RIVOJLANTIRISHDA TASVIRIY SAN’ATNING AHAMIYATI
Annotatsiya:
Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning tasviriy faoliyati orqali estetik
tarbiya, ijodiy fikrlash, nutq va shaxsiy fazilatlarni rivojlantirish masalalari yoritilgan. Tasviriy
san’at bolalarda go‘zallikni his qilish, obrazli fikrlash, maqsadga intilish kabi jihatlarni
shakllantiruvchi muhim tarbiyaviy vosita sifatida talqin etiladi.
Kalit so‘zlar:
tasviriy faoliyat, maktabgacha yosh, estetik tarbiya, bolalar ijodi, rasm chizish,
ijodiy fikrlash, shaxsiy fazilatlar, badiiy did.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning tasviriy faoliyati – bu bola shaxsining har tomonlama
rivojlanishiga, atrof-muhitni faol o‘rganishiga, shuningdek, o‘z taassurotlarini grafik va plastik
shakllarda to‘g‘ri hamda ijodiy ifodalashiga xizmat qiluvchi badiiy faoliyat turidir (masalan,
haykaltaroshlik, rasm chizish, applikatsiya). Tasviriy faoliyat bolalar uchun eng jozibador
mashg‘ulotlardan biri sanaladi. U bolalarda ijobiy his-tuyg‘ularni uyg‘otib, ularni chuqur
hayajonga soladi.
Bola juda erta yoshdan boshlab o‘z hissiyot va taassurotlarini harakat, so‘z hamda mimika orqali
ifodalashga intiladi. Shu bois, bola tafakkurida shakllanayotgan tasavvurlarni ifodalash
imkoniyatlarini kengaytirish muhimdir. Unga loy, qalam, qog‘oz, qurilish materiallari kabi turli
vositalarni berish, ularni ishlatish malakasini o‘rgatish zarur. Bu kabi vositalar yordamida
tasavvurlarni moddiy shaklda ifodalash bolaga nafaqat ularni tekshirish, balki boyitish imkonini
ham yaratadi.
Bolalar ijodini – u qanday shakl va yo‘sinda namoyon bo‘lmasin – har tomonlama
rag‘batlantirish kerak. Rasm chizish, haykaltaroshlik, qurish va yasash mashg‘ulotlari orqali
bolalarda qat’iyatlilik, maqsadga intiluvchanlik, saranjom-sarishtalik, mehnatsevarlik kabi
shaxsiy fazilatlar shakllanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni estetik tarbiyalashda tasviriy san’at muhim vosita hisoblanadi.
Bolalarni tasviriy san’at asarlari bilan tanishtirish orqali quyidagi umumiy vazifalarni amalga
oshirish mumkin:
-
estetik didni shakllantirish;
-
badiiy idrok va tasavvurni rivojlantirish;
-
ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishni oshirish;
-
go‘zallikni ko‘ra olish va baholay olish qobiliyatini tarbiyalash.
- bolalarning emotsional madaniyatini shakllantirish, kayfiyatni, asar xarakterini his qilishga,
quvonishga, qayg‘urishga, qahramonlarga hamdard bo‘lishga, badiiy obrazga emotsional
munosabat bildirishga o‘rgatish.
- tasviriy san’at turlari va janrlarini farqlash.
- o‘zbek rassomlari ijodi, jahon san’ati asarlari bilan tanishtirish.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
- har bir ijod turining ifoda vositalarini ajrata bilish, san’at tilini tushunish.
- muzeylarga, ko‘rgazmalarga, tasviriy san’at asarlarining asl nusxalariga qiziqishni
shakllantirish.
- estetik idrokni, badiiy didni rivojlantirish.
San’at bolaning estetik tarbiyasining vositasi, uning badiiy tarbiyasi va rivojlanishining asosi
hisoblanadi. San’atga oshno bo‘lish shaxsning estetik madaniyatini shakllantirishning tarkibiy
qismidir. San’at insonni tug‘ilgan paytidan boshlab o‘rab oladi va uni badiiy obrazlar, asarlar
tizimi orqali atrof-muhitga olib kiradi. San’at turlarining o‘ziga xos ifoda vositalari mavjud
bo‘lib, ular bolaning atrof-olamni turli shakllar, ranglar, tovushlar orqali obrazli idrok etishiga
ko‘maklashadi. San’atni o‘zlashtirish jarayonida shaxsning xususiyatlari va fazilatlari rivojlanadi.
San’at asarlari bilish va kashf etish quvonchini olib keladi, go‘zallikdan zavqlanish tuyg‘ularini
uyg‘otadi. Badiiy faoliyat turlarini o‘rganish ijod quvonchini rivojlantiradi, san’atga qiziqishni
shakllantiradi. Bu qiziqish insonning butun umri davomida saqlanib qoladi va shaxsning
ma’naviy rivojlanishining poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Tasviriy faoliyat voqelikni o‘ziga xos obrazli bilishdir. Har qanday buyumni chizish yoki yasash
uchun u bilan tanishib chiqish kerak. Narsalar haqidagi tasavvurlarni shakllantirish ularning
xossalari, shakli, rangi, kattaligi, fazodagi o‘rni haqidagi bilimlarni o‘zlashtirishni nazarda tutadi.
Bolalar bu sifatlarni narsalarni o‘zaro taqqoslash orqali topadilar. O‘xshashlik va farqni topish
orqali esa aqliy harakatlarni amalga oshiradi. Demak, tasviriy faoliyat sensor tarbiya va
ko‘rgazmali-obrazli tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi. Tasviriy faoliyatga o‘rgatish
tafakkur operatsiyalarini shakllantirishga yordam beradi, bularga taqqoslash, sintez,
umumlashtirish, tahlil kiradi. Kuzatish jarayonida narsalar va ularning qismlarini tasvirlashdan
oldin tekshirishda bolalarni jismlar va ularning qismlari shaklini, katta-kichikligini, shuningdek,
narsalar elementlarning joylashishini, ularning rangini ajratishga o‘rgatiladi.
Turli shakldagi narsalarni tasvirlash ularni taqqoslash va farqlarini aniqlashni talab etadi. Shu
bilan birga, bolalar hodisa va narsalarni solishtirish, ulardagi umumiy va farqli jihatlarni ajratish,
narsalarni o‘xshash belgilariga ko‘ra guruhlashni o‘rganadilar.
Tasviriy faoliyat mashg‘ulotlari bolalarning nutqiy rivojlanishiga ham yordam beradi: shakllar,
ranglar, tuslar, fazoviy tushunchalar nomlarini o‘zlashtirish orqali ularning lug‘at boyligi ortadi.
Narsalar va hodisalarni kuzatish, shuningdek, rasmlarni ko‘rib chiqish jarayonida aytilgan fikrlar
bolaning so‘z boyligini sezilarli darajada oshiradi va bog‘lanishli nutqini shakllantirishga katta
ta’sir ko‘rsatadi. O‘z navbatida, narsalarning estetik xususiyatlarini tasvirlashda obrazli
o‘xshatishlar va she’rlardan foydalanish ifodali nutqning rivojlanishiga ko‘maklashadi.
Mashg‘ulotlar davomida qulay sharoit yaratiladi, natijada bolalarda qiziquvchanlik,
tashabbuskorlik, qiziqish, mustaqillik va aqliy faollik kabi fazilatlar shakllanadi.
Tasviriy faoliyat bevosita estetik tarbiya vositasi hisoblanadi. Tasviriy faoliyat jarayonida estetik
idrok va hissiyotlarning rivojlanishi uchun sharoit yaratiladi, keyinchalik bular estetik
tuyg‘ularga aylanadi.
Tasviriy san’at asarlari bilan tanishish bolalarni estetik tarbiyalashda va ularning tasviriy
qobiliyatlarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Rasmlar, haykaltaroshlik, me’morchilik va
amaliy san’at asarlaridagi obrazlarning yorqinligi va ta’sirchanligi bolalarga hayot hodisalarini
chuqurroq va to‘laroq idrok etishga, shuningdek, applikatsiya, haykal yasash va rasm chizishda
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘z taassurotlarini obrazli ifodalashga yordam beradi. Shunday qilib, bolalarda badiiy did asta-
sekin shakllanib boradi.
Tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarining axloqiy tarbiyaga qo‘shadigan hissasi bolalarda axloqiy-
irodaviy sifatlarni tarbiyalashdan iborat. Bu boshlangan ishni oxiriga yetkazish, diqqat va
maqsad bilan shug‘ullanish, qiyinchiliklarni yengish, do‘stga yordam berish ehtiyoji va
qobiliyatidir. Tasviriy faoliyatdan bolalarda paydo bo‘ladigan ezgu tuyg‘ularni chuqurlashtirish,
ularni mehr-oqibatli, adolatli qilib tarbiyalashda foydalanish mumkin va kerak.
Mehnatsevarlikning shakllanishi shaxsning diqqat-e’tibor, qat’iyatlilik, chidamlilik kabi irodaviy
sifatlarining rivojlanishi bilan bog‘liq. Bolalarda mehnat qilish va kerakli natijaga erishish
ko‘nikmasi tarbiyalanadi.
Tasviriy faoliyat jarayonida aqliy va jismoniy faollik uyg‘unlashadi. Rasm, haykal, applikatsiya
yaratish uchun kuch sarflash, u yoki bu harakatlarni bajarish, ma’lum ko‘nikmalarni egallash
kerak.
Tasviriy san’at asarlari nafaqat estetik zavq bag‘ishlaydi, balki intellektual, hissiy-emotsional,
irodaviy sohalarni, axloqiy salomatlikni shakllantiradi. Va, shubhasiz, tasviriy san’at asarlari
atrofdagi dunyoni chuqurroq bilishga, ko‘proq payqashga, his qilishga yordam beradi, ya’ni
san’atning murakkab turlaridan biri - dunyoni ko‘rish san’ati bilan bog‘laydi. San’at olami bilan
tanishish orqali bola dunyoga qarashni, uning go‘zalligini anglashni o‘rganadi, ma’lum axloqiy
qadriyatlar va yo‘nalishlarga ega bo‘ladi. Shaxsning garmonik rivojlanishi sodir bo‘ladi. Shuning
uchun ota-onalarning vazifasi bolaning nafaqat jahon san’ati durdonalari bilan tanishishi, balki
ijodiy o‘zini namoyon eta olishi uchun sharoit yaratishdir.
Tasviriy faoliyatga oid bilimlar bolalarni aqliy tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. Bu, avvalo,
shu bilan belgilanadiki, bu faoliyat san’atga asoslangan bo‘lib, u san’atkor yashagan va ijod
qilgan davr, odamlar hayoti, ularning mehnati, urf-odatlari, axloqi, ularning ideallari, ezgulik va
go‘zallik etalonlari haqida jamlangan ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning tasviriy faoliyatiga ijtimoiy ongning alohida shakli bo‘lgan realistik san’at nuqtayi
nazaridan qaraladi. Shu munosabat bilan bolalarning rasm chizishi, yasashi, applikatsiya qilishi
real olamdagi narsa va hodisalarni bilish va aks ettirish vositasidir. Lekin planda qog‘ozga
tushishdan oldin bu obrazlar bola ongida gavdalanadi. Bolalar bog‘chasidagi tasviriy faoliyat
bolalarni maktabga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega.
Bolalar ijodini – u qanday shakl va yo‘sinda namoyon bo‘lmasin – har tomonlama
rag‘batlantirish kerak. Rasm chizish, haykaltaroshlik, qurish va yasash mashg‘ulotlari orqali
bolalarda qat’iyatlilik, maqsadga intiluvchanlik, saranjom-sarishtalik, mehnatsevarlik kabi
shaxsiy fazilatlar shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduvoitovich, B. D., & Akramjonovna, B. D. (2024). O‘quvchilarda kasbiy va hayotiy ko
‘nikmalarni shakllantirish.
BOSH MUHARRIR
.
2. Rasuljonovna, E. Z., & Rahmonaliyevna, D. D. (2023). Bolalar tafakkurini rivojlantirishda
ayrim didaktik oʻyinlarning ahamiyati.
Qo‘qon universiteti xabarnomasi
,
9
, 184-186.
3. Султанов Х.Э., Бойназарова Н.Х., Бердиев Д.А., Мирсоатова Л.Ў., Маматкаримова
М.Т. Кластер ҳамкорлигида ижодий фаолиятни ташкил этишнинг ўқувчилар маънавий-
ахлоқий тарбиясидаги аҳамияти //“Yangi O„zbekistondа pedаgogik tа‟lim innovаtsion
klаsterini rivojlаntirish istiqbollаri” mаvzusidаgi xаlqаro ilmiy-аmаliy аnjumаn mаteriаllаri /may
1-qism CHIRCHIQ – 2022. 613-620 б.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
4. Abduvoitovich, B. D. (2025). Bolalarga ekologik ta’lim va tarbiya berishda tasviriy
san’atning ahamiyati.
ИКРО журнал
,
14
(02), 96-99.
5. Berdiyev Doston Abduvoitovich, & Ergashova Asila Sirojiddin qizi. (2024). Tasviriy san’at
orqali bolalarda ijodkorlik qobiliyatlarini shakllantirish.
PEDAGOGS
,
51
(1), 112–114.
