JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Rayimova Sarvinoz Alisherovna
Guliston davlat universiteti “Axborot texnologiyalari va fizika va matematika” fakulteti, “Fizika”
yo‘nalishi 2-kurs talabasi
ZAMONAVIY TA’LIMDA FIZIKA FANIGA BO‘LGAN QIZIQISHNING PASAYISHI:
SABABLARI, OQIBATLARI VA BARTARAF ETISH YO‘LLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fizika faniga bo‘lgan o‘quvchilarning qiziqishi zamonaviy ta’lim
sharoitida tobora pasayib borayotgani holati o‘rganiladi. Talaba sifatida olib borgan kuzatish va
tahlillarim asosida fizikaga bo‘lgan qiziqishning kamayishiga ta’lim mazmunining nazariyaga
yo‘naltirilgani, amaliy mashg‘ulotlarning yetishmasligi, o‘qitish uslublarining zamon talablariga
mos emasligi kabi omillar sabab bo‘layotgani aniqlanmoqda. Maqolada ushbu muammoning
ta’lim sifatiga ta’siri, kelajak kasb tanlovi va ilmiy salohiyat rivojiga bog‘liqligi yoritilgan.
Shuningdek, o‘quvchilarda fizika faniga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish,
motivatsiyani kuchaytirish va dars jarayoniga innovatsion yondashuvlarni joriy etish bo‘yicha
takliflar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar:
fizika faniga qizish, zamonaviy ta’lim, o‘quv motivatsiyasi, amaliy mashg‘ulotlar,
pedagogik yondashuvlar, o‘quvchilarning faol ishtiroki.
Kirish:
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuzaga kelayotgan muammolardan biri o‘quvchilarning
aniq fanlarga, xususan, fizika faniga bo‘lgan qiziqishining sezilarli darajada pasayib
borayotganidir. Bu holat nafaqat o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasiga, balki ularning
kelajakdagi kasb tanlovi, ilmiy tafakkuri va milliy innovatsion salohiyatning shakllanishiga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Fizika fani – tabiat hodisalarining nazariy asoslari va amaliy
jihatlarini o‘rgatadigan, texnik va muhandislik yo‘nalishlariga poydevor bo‘ladigan muhim
fandir. Shunga qaramay, zamonaviy o‘quvchilarda ushbu fanga nisbatan sovuqqonlik,
qiziqishning sustligi va unga e’tiborning kamaygani kuzatilmoqda.
Bu muammoning ildizlari chuqur va ko‘p qirrali bo‘lib, ularni faqat o‘quvchi shaxsiyati bilan
emas, balki ta’lim tizimidagi uslubiy, metodik, tashkiliy omillar bilan ham bog‘lash lozim.
Ayniqsa, o‘quv dasturlarining haddan ziyod nazariy bo‘lib qolayotgani, zamonaviy
texnologiyalarning dars jarayonida yetarli darajada qo‘llanilmayotgani, laboratoriya ishlarining
son va sifati bo‘yicha yetishmovchilik mavjudligi ushbu muammoning yanada chuqurlashishiga
sabab bo‘lmoqda.
Ushbu maqolada fizika faniga bo‘lgan qiziqishning pasayishiga sabab bo‘layotgan asosiy omillar,
bu holatning ta’lim sifati va ijtimoiy taraqqiyotga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek,
o‘quvchilarda fizika faniga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish, motivatsiyani
kuchaytirish hamda ta’lim jarayoniga innovatsion yondashuvlarni joriy etish orqali ushbu
muammoni bartaraf etish yo‘llari ilgari suriladi.
Asosiy qism
:
Fizika faniga bo‘lgan qiziqishning pasayishiga olib kelayotgan asosiy omillar
:
Ta’lim mazmunining haddan tashqari nazariyligi
. Fizika darsliklari va dars mashg‘ulotlari
ko‘pincha nazariy formulalar va fizik qonunlarning yoddan o‘rganilishi bilan chegaralanadi. Bu
esa o‘quvchilarda fanga nisbatan zerikish hissini uyg‘otadi, natijada amaliyotga asoslangan,
hayotiy misollar bilan boyitilgan darslarga ehtiyoj seziladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Amaliy mashg‘ulotlar va laboratoriya ishlarining yetishmasligi
. Fizikaga qiziqish
shakllanishida tajriba va kuzatuvlar muhim rol o‘ynaydi. Afsuski, ko‘plab umumta’lim
muassasalarida zarur laboratoriya jihozlari mavjud emas yoki mavjud bo‘lganlari eskirgan. Bu
holat fizikani ‘‘quruq nazariya’’ sifatida qabul qilinishiga olib kelmoqda.
1-rasm: Nazariy materiallarga yuqori e’tibor qaratishning oqibatlari
Rasmda aks etgan holat, ta’lim mazmunining haddan tashqari nazariyligi va amaliy
mashg‘ulotlarning yetishmasligini yaxshi tasvirlaydi. O‘quvchilar faqat nazariy bilimlarga
qaratilgan dars jarayonida ko‘rsatilgan bo‘lib, amaliy tajribalar va laboratoriya ishlarining
yetishmasligi, ular uchun fizika faniga bo‘lgan qiziqishini kamaytiradi. Bu holat, o‘quvchilarning
faqat nazariy bilimlar bilan cheklanib, fanning amaliy jihatlarini o‘zlashtirish imkoniyatidan
mahrum bo‘lishlarini ko‘rsatadi.
Shu o‘rinda, yuqorida sanab o‘tilgan muammolarni bartaraf etish va fizika faniga bo‘lgan
qiziqishni oshirishga qaratilgan samarali yechimlarni ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir.
Quyida fizika faniga bo‘lgan qiziqishni oshirishga xizmat qiluvchi asosiy yo‘nalishlar haqida
ko‘rib chiqamiz.
Fizika faniga bo‘lgan qiziqishni oshirish uchun eng avvalo, dars jarayonida nazariy bilimlar bilan
bir qatorda amaliy mashg‘ulotlar va tajribalarga keng o‘rin berish lozim. Chunki fizik hodisalarni
faqat nazariy tushunchalar asosida tushuntirish ko‘plab o‘quvchilar uchun mavzuni quruq va
zerikarli ko‘rsatadi. Masalan, bosim, kuch yoki harorat o‘zgarishi kabi hodisalarni oddiy
laboratoriya sharoitida tajriba orqali ko‘rsatish, o‘quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg‘otadi.
Shu bilan birga, nazariy formulalarni hayotiy misollar bilan bog‘lab tushuntirish ham muhim
o‘rin tutadi. Masalan, yorug‘likning sinishi hodisasini darslikdagi ta’riflar asosida emas, balki
suv ichida egri ko‘ringan qoshiq misolida tushuntirish o‘quvchiga mavzuni yaqinlashtiradi va
eslab qolishni osonlashtiradi. Bundan tashqari fizika faniga alohida qiziqish bildirgan
o‘quvchilarni fan olimpiadalari, ixtirolar tanlovi yoki ilmiy loyihalar orqali qo‘llab-quvvatlash
ham muhim. Ular uchun maxsus darsdan tashqari mashg‘ulotlar, to‘garaklar tashkil etish
o‘quvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantiribgina qolmay, balki ularni fanga muhabbat
bilan yondashishga undaydi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Umuman olganda, fizika darslarini interaktiv, hayotga yaqin va faoliyatga asoslangan tarzda
tashkil qilish, o‘quvchilarning bu fan bilan bo‘g‘liq ichki motivatsiyasini oshiradi. Bu esa, o‘z
navbatida, fanning o‘zlashtirilishi, kelajak kasb tanloviga bo‘lgan qaror va ilmiy salohiyat
shakllanishiga ijobiy ta’ sir ko‘rsatadi.
Fizika faniga qiziqishni oshirish yo‘llarini nazariy jihatdan tahlil qilgan holda, maktabda
amaliyot jarayonida kuzatilgan real holatlar bu muammolarning amalda qanday namoyon
bo‘layotganini ko‘rsatdi. Talaba sifatida amaliyot davomida olib borgan bevosita kuzatishlarim
shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab o‘quvchilar fizika darslarida passiv ishtirok etmoqda, savol-javoblarda
sust qatnashmoqda va ayniqsa, nazariy materiallarni hayot bilan bog‘lay olmayotganliklari
kuzatildi. Ba’zi sinflarda laboratoriya ishlarining umuman o‘tkazilmasligi yoki faqat nazariy
ma’lumotlar bilan cheklanilayotgani o‘quvchilarning ushbu fan bo‘yicha amaliy bilimlar hosil
qilishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Bu holatlarning asosiy sababi, ko‘pincha, fizika fanining nazariy qismiga ortiqcha e’tibor berish
va amaliy mashg‘ulotlarning yetishmasligi bo‘lib, o‘quvchilarda bu fanga bo‘lgan qiziqishni
pasaytiradi. Dars jarayonida elektr zanjirlarini qurish yoki mexanik tajribalarni o‘tkazishda
o‘quvchilarni jalb qilganimda, ular mavzularni tezroq o‘zlashtira olishdi va amaliyot orqali
yanada ko‘proq savollar berib, fizika faniga qiziqishlari oshganini sezdim. Bu tajriba shuni
ko‘rsatdiki, amaliy mashg‘ulotlar va tajribalar orqali o‘quvchilarning fizika haqidagi tasavvurlari
yaxshilanadi va o‘zlashtirish darajasi yuqori bo‘ladi deb hisoblayman.
Maktabdagi amaliyot davomida kuzatilgan holatlar asosida, universitetda o‘rgangan nazariy
bilimlarimga tayangan holda, fizika faniga bo‘lgan qiziqishni oshirish uchun o‘quvchilarni
darsga qiziqtirish uchun interaktiv metodlardan foydalanish, fanni kundalik hayot bilan bog‘lab
tushuntirishi lozim deb hisoblayman.
Yuqoridagi takliflar asosida shuni aytish mumkinki, zamonaviy o‘qituvchi nafaqat fanni
biladigan mutaxassis, balki o‘quvchini rag‘batlantira oladigan, interaktiv metodlardan foydalana
oladigan va har bir mavzuni hayotiy misollar bilan boyita oladigan ijodkor bo‘lishi lozim.
Universitetda egallangan bilim va ko‘nikmalarni maktabdagi amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash fizika
faniga bo‘lgan qiziqishni oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Fizika faniga bo‘lgan qiziqishni shakllantirishda nafaqat maktab, balki ota-onalar va jamiyatning
tutgan o‘rni ham muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonida bola atrofidagi ijtimoiy muhit —
oila, mahalla, ommaviy axborot vositalari va madaniy muhit — uning bilimga bo‘lgan
munosabatini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, oila doirasida ilm-fanga
nisbatan hurmat va e’tiborli munosabat mavjud bo‘lsa, farzandda ham tabiiy ravishda shu sohaga
qiziqish uyg‘onadi. Aksincha, agar ota-onalar fanlarni “qiyin”, “keraksiz” deb baholasa, bu holat
bolada salbiy psixologik to‘siq paydo qilishi mumkin.
Jamiyatda ham fizika va umuman texnika fanlariga nisbatan ijtimoiy e’tibor pasaygan holatlarda,
o‘quvchilar orasida bu fanga nisbatan sovuqlik yuzaga kelishi ehtimoli ortadi. Bunday sharoitda
ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari va jamoatchilik tashkilotlari orqali fizika
fanining hayotiy ahamiyati, texnologik taraqqiyotdagi roli va kelajak kasblaridagi o‘rni haqida
keng targ‘ibot olib borish zarur. Ayniqsa, mashhur fizik olimlarning muvaffaqiyatli faoliyati,
yoshlarning innovatsion ishlanmalari yoki ilmiy yutuqlari ommaga yetkazib borilsa, bu
o‘quvchilarda fizika faniga nisbatan ijobiy munosabat shakllanishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, ota-onalarning farzandi bilan birgalikda ilmiy-tajriba ko‘rgazmalariga borishi,
ilmiy loyihalarni qo‘llab-quvvatlashi va o‘zlari ham o‘rnak bo‘lishi fizika faniga bo‘lgan ijtimoiy
ishonchni mustahkamlaydi. Ota-onalar, o‘qituvchilar va jamiyatning uzviy hamkorligi natijasida
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘quvchining fanlarga nisbatan intilishi kuchayadi, bu esa ta’lim sifatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Xulosa:
Xulosa o‘rnida aytish joizki, fizika faniga bo‘lgan o‘quvchi qiziqishining pasayishi – bu
faqatgina maktab doirasidagina emas, balki butun ta’lim tizimi va ijtimoiy muhit miqyosida hal
etilishi zarur bo‘lgan kompleks muammodir. Bu jarayonning ildizlari nazariy o‘qitishning
ustunligi, amaliy mashg‘ulotlarning yetishmasligi, o‘quv metodikasining zamonaviy talablar
bilan uyg‘unlashmaganligida mujassam. Shu boisdan, fizika ta’limini faollashtirish, uni hayotiy
va qiziqarli ko‘rinishda taqdim etish, innovatsion yondashuvlarni tatbiq qilish, zamonaviy
texnologiyalarni o‘quv jarayoniga integratsiyalash zarurdir.
Bunda universitetda shakllangan ilmiy-nazariy asoslar, pedagogik mahorat hamda amaliy tajriba
asosida ishlab chiqilgan takliflar muhim rol o‘ynaydi. Xususan, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida
ikki tomonlama faol muloqotni yo‘lga qo‘yish, tajriba va loyihalarga asoslangan o‘quv modeli
orqali fizikaning hayot bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatish zarur. Shu bilan birga, ota-onalar va
jamiyatning fanga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartirish, yoshlar ongida ilm-fanga
bo‘lgan hurmatni uyg‘otish — kelajakda raqobatbardosh, texnologik tafakkurga ega avlodni
shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Fizikani inson tafakkurining yuksak ifodasi sifatida talqin eta olgan ta’lim tizimigina bu fanga
bo‘lgan qiziqishni jonlantirib, ilmiy-texnik rivojlanish yo‘lida barqaror ijtimoiy zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Jo‘rayev Q, Salimova. D. Fizikani o‘qitish metodikasi – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2020.
2. Zunnunov. Sh. N. O‘quvchilarda fizik tafakkurni rivojlantirish yo‘llari. – Toshkent: Fan,
2019.
3. Turdiyev. A. M. Fizika faniga qiziqishni oshirishning innovatsion yondashuvlari. –
‘‘ Ta‘lim va rivojlanish’’, 2022
4. Abdullayev. A.A. Zamonaviy ta’ limda tabiy fanlarning o‘rni. – ‘‘Pedagogik izlanishlar
jurnali’’, 2021
5. Karimova M.T. Ota-onalar va jamiyatning ta’limdagi roli: nazariya va amaliyot
.
– “Ijtimoiy
fanlar”, 2020
6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish
inspeksiyasi hisobotlari, 2022.
7.
– O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim portali.
8.
UNESKO. The Role of Science Education in 21st Century Skills Development
. –
Paris,
2021.
Xalq ta’limi vazirligi tavsiya etgan o‘quv dasturlari va darsliklari. – Toshkent, 2023.
