JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
S.G.Abdulazizova
Ingliz tili nazariy aspektlari kafedrasi o'qituvchisi
Komilova Mahbuba
Maktabgacha va boshlang'ich ta'limda xorijiy til(ingliz tili)
yo'nalishi 401 guruh talabasi
FUNKSIONAL USLUB TUSHUNCHASI VA TURLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada funksional uslub tushunchasining mohiyati, uning
tilshunoslikdagi o‘rni va kommunikativ jarayondagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek,
funksional uslublarning turlari – rasmiy-uslubiy, ilmiy, publitsistik, badiiy va og‘zaki so‘zlashuv
uslublari – har birining o‘ziga xos xususiyatlari, til vositalari, uslubiy mezonlari asosida tahlil
qilinadi. Maqolada zamonaviy tilshunoslikdagi uslubiy differensiyalash muammolari ham ko‘rib
chiqiladi va amaliy nutqiy faoliyatda har bir uslubning qo‘llanilish doirasi ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar:
funksional uslub, uslubiy xususiyatlar, rasmiy uslub, ilmiy uslub, publitsistik
uslub, badiiy uslub, so‘zlashuv uslubi, til tizimi, kommunikatsiya
Аннотация:
В данной статье рассматривается понятие функционального стиля, его роль в
лингвистике и значение в процессе коммуникации. Особое внимание уделяется анализу
основных типов функциональных стилей — официально-делового, научного,
публицистического, художественного и разговорного — с точки зрения их языковых
особенностей
и
стилистических
признаков.
Также
затрагиваются
вопросы
дифференциации стилей в современной лингвистике и рассматриваются области
применения каждого стиля в практике речи.
Ключевые слова:
функциональный стиль, стилистические особенности, официальный
стиль, научный стиль, публицистический стиль, художественный стиль, разговорный
стиль, языковая система, коммуникация
Abstract:
This article explores the concept of functional style, its significance in linguistics, and
its role in the communication process. It provides an in-depth analysis of the main types of
functional styles—official-business, scientific, publicistic, artistic, and conversational—
highlighting their distinctive linguistic features and stylistic parameters. The paper also addresses
current issues related to stylistic differentiation in modern linguistics and outlines the practical
usage domains of each style in real-life speech.
Keywords:
functional style, stylistic features, official style, scientific style, publicistic style,
artistic style, conversational style, language system, communication.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Yangi O‘zbekiston –
bu, eng avvalo, bilimli va tafakkurli yoshlar davlati”. Til va nutq madaniyati esa har bir taraqqiy
etgan jamiyatda bilimli avlodni shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu boisdan,
tilshunoslik fanining muhim tarmoqlaridan biri hisoblangan funksional uslubshunoslik hozirgi
kunda nafaqat nazariy, balki amaliy nuqtayi nazardan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Prezidentning 2022-yil 12-maydagi “O‘zbekiston Respublikasida davlat tilini rivojlantirish va til
siyosatini takomillashtirish bo‘yicha 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan davlat dasturi
to‘g‘risida”gi PQ-228-sonli qarorida davlat tilining ilmiy, rasmiy va boshqa uslubiy
ko‘rinishlarida mukammal qo‘llanishi, ayniqsa ta’lim, huquq, ommaviy axborot vositalari va
adabiyot sohalarida funksional uslublarni to‘g‘ri shakllantirish va rivojlantirish muhim vazifa
sifatida belgilangan.
Zamonaviy tilshunoslikda funksional uslub atamasi til vositalarining ijtimoiy hayotdagi turli
kommunikativ vazifalarga muvofiq ravishda shakllanadigan uslubiy tizimini ifodalaydi. Har bir
uslubning o‘ziga xos lingvistik belgilar, uslubiy mezonlar va qo‘llanilish kontekstlari mavjud
bo‘lib, ular og‘zaki va yozma nutq shakllarida turli ijtimoiy-siyosiy, ilmiy, ma’naviy-ma’rifiy
ehtiyojlarni qondiradi.
Ushbu maqolada funksional uslubning nazariy asoslari, uning turlari va har bir turga xos
xususiyatlar, til vositalarining saralab qo‘llanish prinsiplari tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek,
O‘zbekiston ta’lim va madaniyat sohalarida funksional uslublarning shakllanishi va
rivojlanishiga oid qonunchilik-huquqiy asoslar, Prezident qarorlarida belgilangan ustuvor
yo‘nalishlar bilan uzviy bog‘liq masalalar yoritiladi.
Adabiyotlar tahlili
Funksional uslub masalalari tilshunoslik fanida uzoq tarixga ega bo‘lib, bu soha bo‘yicha
o‘tkazilgan ilmiy izlanishlar tilning ijtimoiy tabiatini ochib berishda muhim rol o‘ynagan.
Avvalo, rus tilshunosligida ushbu sohaning nazariy asoslari V.V. Vinogradov, M.N. Kozina, D.E.
Rosental, A.N. Gvozdev kabi olimlar asarlarida chuqur yoritilgan. V.V. Vinogradov funksional
uslubni til vositalarining aniq bir kommunikativ vazifa va ijtimoiy muhitga moslashgan
ko‘rinishi sifatida izohlab, uning ilmiy tasnifini ishlab chiqqan. M.N. Kozina esa funksional
uslublarni uslubiy mezonlar, leksik-semantik va sintaktik xususiyatlar asosida ajratib bergan.
O‘zbek tilshunosligida bu yo‘nalishda olib borilgan tadqiqotlar ham e’tiborga loyiq. Jumladan,
A.Matyoqubov, Sh.Rahmatullayev, M.Hoshimov, R.Mo‘minov kabi olimlar tomonidan
funksional uslub masalalari zamonaviy o‘zbek tili asosida tahlil etilgan. Ayniqsa,
Sh.Rahmatullayevning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” nomli asarida rasmiy uslub, ilmiy uslub va
publitsistik uslubning leksik va grammatik xususiyatlari keng yoritilgan. A.Matyoqubov esa
funksional uslublarning ijtimoiy kommunikatsiyadagi rolini amaliy misollar asosida ochib
bergan.
Zamonaviy yondashuvlar nuqtai nazaridan qaraganda, funksional uslublarning rivojlanishi
axborot texnologiyalarining kirib kelishi bilan yangicha ko‘rinishlar kasb etmoqda. Bu borada
xorijiy tadqiqotchilardan T.A. van Deyk, Norman Fairclough, M.Xollidey kabi mualliflarning
nutq uslublari va diskurs tahliliga oid ishlari alohida e’tibor qozongan. T.A. van Deykning
ommaviy axborot vositalari tiliga oid ishlari publitsistik va rasmiy uslublar o‘rtasidagi o‘zaro
ta’sir va chegaralarni aniqlashga xizmat qilmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan farmon va
qarorlarda, xususan “Davlat tilini rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi
qaror (PQ–228-son, 2022-yil 12-may) hamda 2020–2030 yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimini
rivojlantirish konsepsiyasida tilning ijtimoiy va funksional jihatlarini rivojlantirish ustuvor
yo‘nalish sifatida belgilangan. Ushbu hujjatlar, o‘z navbatida, funksional uslubshunoslikning
amaliy tadqiqotlarini chuqurlashtirish va o‘quv dasturlariga integratsiyalash uchun muhim zamin
yaratmoqda.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Rasmiy-uslubiy uslub.
Rasmiy-uslubiy uslub – davlat boshqaruvi, qonunchilik, huquqiy
hujjatlar va xizmat yozishmalari tilidir. Uning asosiy vazifasi — axborotni aniqlik, mantiqiylik,
qat’iylik asosida yetkazishdir. Uslubga xos belgilar — standart iboralar, hujjatbop terminlar,
ob’ektivlik va hissiylikdan xoli bo‘lishdir. Sintaktik jihatdan oddiy va murakkab tuzilmali gaplar
ustunlik qiladi. Jumladan, “2023-yil 1-sentyabrdan boshlab ushbu qaror kuchga kiradi” kabi
ifodalar rasmiy hujjat uslubiga xosdir. Prezident farmonlari, qonunlar, farmoyishlar aynan shu
uslubda tuziladi. Til vositalarining maqomli tanlovi rasmiylik, aniqlik va yuridik kuch talablariga
bo‘ysunadi.
Ilmiy uslub.
Ilmiy uslub – ilmiy-tadqiqot ishlari, monografiyalar, maqolalar, darsliklar,
dissertatsiyalar tili bo‘lib, asosiy maqsadi – ilmiy axborotni aniq, mantiqiy va tizimli yetkazishdir.
Bu uslubga ilmiy terminlar, ta’rif va izohlar, mantiqiy bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi bog‘lovchilar,
qat’iy sintaktik struktura, xulosalilik xos. Ilmiy uslubda birinchi shaxs ishtirokidan qochiladi,
ob’ektiv ifoda ustuvor. Masalan: “Lingvistik uslublar tilning ijtimoiy differensiallashgan
ko‘rinishlaridir”. Ilmiy stil o‘quv jarayonining har bir bosqichida asosiy ahamiyat kasb etadi.
Publitsistik uslub.
Publitsistik uslub – ommaviy axborot vositalari (gazeta, jurnal, radio, TV,
internet)da qo‘llaniladigan, ijtimoiy hodisalarni tahlil qilish, targ‘ibot va tashviqot yuritishga
xizmat qiladigan uslubdir. Uning asosiy xususiyati — fakt va hissiyot uyg‘unligidir.
Emotsionallik, obrazlilik, ijtimoiy faollikni chaqiruvchi ritorik vositalar, aforizmlar, muallifning
“men” pozitsiyasi, auditoriyaga bevosita murojaat qilish holatlari bu uslubga xosdir. Masalan:
“Kelajagimiz – yoshlar qo‘lida! Ularni ilm bilan qurollantirish bizning burchimiz!”. Publitsistik
uslubning eng kuchli jihati — ta’sirchanlikdir.
Badiiy uslub.
Badiiy uslub – adabiyot asarlari, dramalar, she’rlar, hikoyalar, romanlar tilidir. Bu
uslub til imkoniyatlarining eng keng doirasini qamrab oladi. Bunda emotsional-estetik ta’sir
kuchli, metafora, epitet, tashbeh, gradatsiya, ifoda vositalarining ko‘pligi orqali hissiy-estetik
muhit yaratiladi. Subyektivlik, obrazlilik, muallif badiiy pozitsiyasi kuchli. Masalan: “Bahor –
yuragimdagi nozik bir ohangdek, har bir bargda hayot nidosi bor edi”. Ushbu uslubning asosiy
maqsadi – inson tafakkuriga ta’sir etish va estetik zavq uyg‘otishdir.
Og‘zaki so‘zlashuv uslubi.
Og‘zaki so‘zlashuv uslubi – kundalik muloqotda, norasmiy ijtimoiy
munosabatlarda ishlatiladigan, bevosita muloqotga xos bo‘lgan uslubdir. Bunda ekspressivlik,
qisqa va sodda gaplar, so‘zlarni qisqartirib aytish, dialektal elementlar, mimika, imo-ishoralar
bilan birga foydalanish xos. Masalan: “Qani, yur, ko‘ramizchi!” yoki “Ana endi bo‘ldi-da!”.
Sintaktik tuzilmalarda erkinlik, normadan chekinish, kontekstga bog‘liqlik ustun turadi. Bu uslub
muloqotda tabiiylik va samimiylikni ta’minlaydi.
Har bir funksional uslub til tizimining muayyan ijtimoiy funksiyani bajarishga yo‘naltirilgan
shaklidir. Til vositalarining tanlovi, qo‘llanish shakli va kommunikativ maqsadi asosida ular bir-
biridan farqlanadi. Har bir uslubning to‘g‘ri va samarali qo‘llanishi esa til madaniyati va muloqot
sifati uchun muhim omildir.
1-jadval
Funksional uslublar taxlili
Funksional uslub
Asosiy vazifasi
Til xususiyatlari
Qo‘llanish sohasi
Rasmiy-uslubiy
Hujjatli
aniqlikda
axborot yetkazish
Standart
iboralar,
qat’iylik, rasmiylik
Qonunlar, farmonlar,
hujjatlar
Ilmiy
Ilmiy fikrni mantiqiy Terminlar, ta’riflar, Maqolalar,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
asosda bayon qilish
bog‘liqlik,
obyektivlik
dissertatsiyalar,
darsliklar
Publitsistik
Ijtimoiy hodisalarga
munosabat bildirish,
targ‘ibot
Emotsionallik, ritorik
savollar, aforizmlar
Gazeta, jurnal, blog,
chiqishlar
Badiiy
Estetik
ta’sir
ko‘rsatish,
obraz
yaratish
Obrazlilik,
badiiy
vositalar, hissiylik
Roman,
hikoya,
drama, she’r
Og‘zaki so‘zlashuv
Erkin,
norasmiy
muloqotni
amalga
oshirish
Sodda
gaplar,
qisqartmalar, dialog
shakli
Kundalik
suhbat,
norasmiy muloqot
1-rasm
Funksional uslublar va ularning asosiy farqlari (visual ko’rinish)
Xulosa.
Funksional uslublar til tizimining ijtimoiy vazifalar asosida shakllangan uslubiy
ko‘rinishlaridir. Har bir uslub o‘zining lingvistik xususiyatlari, maqsadli kommunikativ vazifasi
va qo‘llanish sohasi bilan ajralib turadi. Ularning to‘g‘ri va o‘rinli qo‘llanilishi nafaqat til
madaniyatini yuksaltiradi, balki muloqot samaradorligini oshiradi, ijtimoiy tartib va axborot
almashinuvida aniq va tushunarli muhit yaratadi.
Rasmiy-uslubiy uslub huquqiy va boshqaruviy faoliyatda aniqlik va qat’iylikni ta’minlasa, ilmiy
uslub ilm-fan taraqqiyotining asosiy vositasiga aylanadi. Publitsistik uslub esa keng ommani
ijtimoiy hayotga jalb etish va faollikni oshirishga xizmat qiladi. Badiiy uslub inson qalbi va
tafakkuriga estetik zavq baxsh etib, ongda chuqur tasavvurlar uyg‘otadi. Og‘zaki so‘zlashuv
uslubi esa insonlar orasida bevosita, samimiy muloqotni amalga oshiradi.
Prezident Sh.M.Mirziyoyev rahbarligida olib borilayotgan til siyosati hamda “Davlat tilini
rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturi”da har bir funksional uslubning rivojlanishini ta’minlash va
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ularni o‘quv jarayoniga keng joriy etish zarurati qayd etilgani bejiz emas. Zero, funksional
uslublarni puxta o‘zlashtirish – zamonaviy tilshunoslikning dolzarb vazifasi, til egalarining esa
madaniy va intellektual saviyasini belgilovchi mezonlardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Виноградов В.В. Стиль художественной речи. — Москва: Наука, 1971. — 336 с.
2. Козина М.Н. Стили современного русского языка. — Москва: Просвещение, 1983. —
256 с.
3. Рахматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. — Тошкент: Ўқитувчи, 1994. — 344 б.
4. Матякубов А. Ўзбек тили услубшунослиги. — Тошкент: Фан, 2006. — 280 б.
5. Хошимов М. Ўзбек тилида функционал услублар. — Тошкент: Fan, 2000. — 198 б.
6. Fairclough N. Language and Power. — London: Longman, 1989. — 260 p.
7. Halliday M.A.K. An Introduction to Functional Grammar. — London: Arnold, 1994. — 384
p.
8. Van Dijk T.A. News as Discourse. — Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates, 1988. —
320 p.
9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Давлат тилини ривожлантириш ва тил
сиёсатини такомиллаштириш тўғрисида”ги қарори, PQ–228-сон, 2022 йил 12 май.
10. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев. Янги Ўзбекистон стратегияси.
— Тошкент: “Ўзбекистон”, 2021. — 400 б.
11. “Ўзбекистон Республикасида таълимни 2030 йилгача ривожлантириш концепцияси”
— Тошкент: Вазирлар Маҳкамаси қарори, № 434, 2019 йил 29 октябрь.
12. Мо‘минов Р. Ўзбек тилининг услубий қоидалари. — Тошкент: Ўқитувчи, 2017. — 152
б.
