JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yuldasheva Nigora Sultanovna
GDPI «Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim)» yo‘nalish magistranti
e-mail: yuldasheva0777@gmail.com
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BADIIY MATN USTIDA ISHLASH
Annotatsiya:
Ushbu maqola boshlang’ich sinf o’quvchilarini badiiy matnni o’qish, uni
tushunish, badiiy matn ustida ishlash va tahlil qilish orqali o’quvchilarda estetik madaniyatning
oshishi, kommunikativ qobiliyatning rivojlanishi, mustaqil va ijodiy fikrlash, mantiqiy xulosa
chiqarish ko’nikmasining hosil bo’lishi, nazariy bilimlarning amaliy faoliyatda qo’llash
kompetensiyasining shakllanishiga erishish.
Kalit so’zlar:
boshlang’ich sinf, badiiy matn, matn ustida ishlash, matnni o’qish va tushunish,
ta’lim va tarbiya jarayoni.
Аннотация:
Целью данной статьи является помощь учащимся начальной школы в чтении,
понимании, обработке и анализе художественных текстов, что способствует повышению
их эстетической культуры, развитию коммуникативных способностей, развитию
самостоятельного и творческого мышления, формированию умения делать логические
выводы, формированию компетентности в применении теоретических знаний в
практической деятельности.
Ключевые слова:
начальная школа, художественный текст, работа над текстом, чтение и
понимание текста, учебно-воспитательный процесс.
Abstract:
The purpose of this article is to help primary school students read, understand, process
and analyze literary texts, which contributes to the improvement of their aesthetic culture, the
development of communicative abilities, the development of independent and creative thinking,
the formation of the ability to make logical conclusions, the formation of competence in the
application of theoretical knowledge in practical activities.
Keywords:
primary school, literary text, work on the text, reading and understanding the text,
educational process.
Kirish.
Respublikamizda
mustaqillikdan so‘ng
ta’lim sohasida amalga oishirilayotgan
islohotlar boshlang‘ich sinf
o’quvchilarining
bilim darajasini oshirish, dunyoqarashini
kengaytirish, savodxonligini rivojlantirishga zamin yaratmoqda.
О‘zbekistоn Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida”gi О‘RQ-637-sоn Qоnunida uzluksiz ta’lim
tizmining bir bо‘g‘ini hisоblangan bоshlang‘ich ta’limga alоhida ta’rif beriladi. Qоnunda ushbu
bоsqich “Ta’lim оluvchilarda umumiy о‘rta ta’limni davоm ettirish uchun zarur bо‘lgan
savоdxоnlik, bilim, malaka va kо‘nikmalar asоslarini shakllantirishga qaratilgan” [1] ligi qayd
etilgan. Ushbu ta’rifda qayd etilgan boshlang’ich sinf o’quvchilarining savodxonlik darajasi,
bilim, ko’nikma, malakalarini shakllantirishda badiiy matn ustida ishlash alohida ahamiyatga
ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
M.Yo’ldoshev, Z.Isaqov, Sh Haydarovlar hammuallifligidagi “Badiiy matnning lisoniy tahlili”
metodik qo’llanmada ta’kidlanishicha, “Badiiy matndagi bir qator sintaktik qurilmalar, sodda
gaplarning qo‘llanishiga xos sintaktik figuralar (sintaktik parallelism, emotsional gap, ritorik
so‘roq gap, inversiya, ellipsis, sukut, gradatsiya, antiteza, farqlash, o’xshatish) nutqning jonli
va ta’sirchan bo’lishini ta’minlaydi”[4].
K.Mavlonovaning «Ona tili fanini adabiyot fani bilan badiiy matn orqali integratsiyalab o’qitish
metodikasini takomillashtirish» ilmiy ishida shunday deydi: «O’quvchilarning obrazli fikrlashi
badiiy asarlar mutoalaasi jarayonida boyib, shu asosida nutq o’stirish orqali sayqallanib
boradi. Ular badiiy asardan olingan kichik parchani o’qib, so’z va grammatik vositalardan
obraz yaratish usullariga, g’oyaga tomon boradilar, so’zlar va so’zshakllari, ifoda vositalari
orqali muallif fikrini to’g’ri anglashga erishadilar, badiiy so’z go’zalligini qadam-baqadam
kashf etib boradilar. Bu ishlar o’quvchilarni malakali kitobxonga aylantiradi va bu, o’z
navbatida, badiiy so’zning ular qalbiga bunyodkorlik ta’siri uchun shart-sharoit yaratadi.
Zero, o’quvchilar badiiy matnning til xususiyatlari haqida tushunchaga ega bo’lishdan
tashqari, tinglovchida biror ruhiy holat paydo etishdan iborat nutqiy ta’sir korsatishning
lisoniy shakllaridan xabardor bo’la borishlari, ibrat olishlari kerak. Aytilajak fikr,
tasvirlanayotgan predmet yoki ruhiy holatni obrazli ifoda eta oladigan so’z va iboralarni topa
bilish yozuvchining mahoratiga bog’liq bo’lib, yoshlar uchun yaxshigina saboq bera oladi».[2]
Binobarin, matndan anglashilgan g’oyaviy mazmun asosi o’quvchilarni yuksak tafakkurga ega
darajasida bolishga undaydi.
M.Z.Cherkezova va I.V.Andreyeva o’zlarining «Rus adabiyotini o’qitishdagi muammolar»
asarida
darsda badiiy matnning tarbiyaviy ahamiyati ikki xil usulda namoyon bo'ladi deb
ta’kidlaydi:
1) badiiy matn voqea- asosida asar qahramonlari haqida yuritiladigan mushohadalar orqali
tarbiyalaydi;
2) «ayni vaqtda adabiy asarning o'zi jonli badiiy obrazlari bilan tarbiyalaydi» [3]
K. Mavlonova «Ona tili fanini adabiyot fani bilan badiiy matn orqali integratsiyalab o’qitish
metodikasini takomillashtirish» nomli o’z ilmiy ishida yana shunday jumlalarni keltirib o’tadi:
Ayon bo'ladiki, badiiy matnlar yuzasidan muayyan ishlari bajarilsa-da asosiy maqsad - so'z
qo'llash mahoratidan saboq berish yo'nalishdagi metodik ishlarga alohida e'tibor qaratilmaydi.
Shu sababli ona tili darslarida o'quvchilarning so'z izlatish mahorati sezilarli darajada
oshayotgani yo'q. Ona tilI darslarida o'qituvchi ana shu yo'nalishdagi ishlarga ahamiyat berib
qarasagina, o'quvchilar buni o'z faoliyatlariga odatda aylantirishlari mumkin [2]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ma'lumki, bugungi kunda ta'lim mazmuni faqat bilimlardan iborat tarzda emas, balki ko'nikma
malakalar ham qamrab olingan ko'rinishda belgilab chiqilmoqda.
Badiiy matn ustida ona tili darslarida olib boriladigan ishlarni nazarda tutgan holda
dastlabki bilimlar sifatida quyidagilarni o`quvchilarga aylanadi maqsadga muvofiqdir.
- badiiy matining boshqa turdagi matnlardan farqlari;
- badiiy matnni ifodala o'qish kerakligi;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
- so'z, so'z shakllari, sintaktik qurilmalarni ishlatish mahoratini o'rganishning ahamiyati.
Bejizga K.Mavlonova «Ona tili fanini adabiyot fani bilan badiiy matn orqali integratsiyalab
o’qitish metodikasini takomillashtirish» ilmiy izlanishlar natijasiga ko’ra: «Ona tili darslarida
badiiy matn bilan bog'liq ravishda olib boriladigan ishlarda amal qilinadigan tamoyillar umumiy
va xususiy tamoyillar sifatida belgilanishi o'rinlidir. Umumiy tamoyillar sirasiga quyidagi
umumiy pedagogik foydaksi tamoyillar ko'rsatilishi mumkin:
maqsad sari yo’nalganlik tamoyili,
rivojlantiruvchi ta'lim tamoyili, ilmiylik, tajribiylik, uzluksizlik tamoyili, ta'lim va tarbiya birligi
tamoyili, tanishdan notanishga, osondan qiyinga, oddiydan murakkabga qarab borish
tamoyillari, o'quvchilarning og'zaki va yozma nutqida yo'l qo'yiladigan xatolarni hisobga olish
tamoyili, ularning bilim saviyasiga tayanish tamoyili amaliy yo'nalganlik tamoyili» [2] deb
ta’kidlab o’tmagan.
Badiiy matn ustida ishlash boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun judayam ahamiyati kattadir.
Matnni tahlil qilish jarayonida o’quvchilar oz’lari uchun muhimbo’lgan ko’pgina savollar javob
olishadi. O’zlari duch kelgan ko’plab qiyinchiliklarni bartaraf etishga erishadilar. Shu bilan bir
qatorda tanqidiy fikrlashlashni ham shakllantiradi. Hozirgi kunda bu talab barcha o’quchilarga
qo’yilgan talablardan biridir, chunki bizning yoshlar jahon o’quv talablarini shuni taqozo
etmoqda.
XULOSA.
Maktabnining aynan mana shu boshlang’ich davri o’quvchilarning eng faol
rivojlanish davri bo’lib, kelgusidagi dunyoqarashini, fikrlash doirasini, tafakkur qilishni,
ma’naviy rivojlanishi qolaversa kommunikativlik qobiliyatini ham shakllanishida aynan mana
shu to’rt yillik o’quv yili zamin bo’lib beradi. Boshlang’ich sinflarda badiiy matn ustida ishlash
nihoyatda ahamiyatlidir. O’quvchilarning so’z boyligini oshirish bilan bir qatorda ularni qayerda
ishlatish kerakligi haqida alohida ma’lumotga ega bo’lishadi. Shu bilan bir qatorda o’quvchilarda
kommunikativ qobiliyatning yuzaga chiqaradi, balki yanada rivojlantiradi.
Foydalangan adabiyotlar:
О‘zbekistоn Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida”gi Qоnuni. О‘RQ-637. 2020-yil 23-sentabr.
2. Mavlonova K. Ona tili fanini adabiyot fani bilan badiiy matn orqali integratsiyalab o’qitish
metodikasini takomillashtirish. – Toshkent -2019
3.Проблемы преподавания русской литературы. Под ред. М.З.Черкезовой и
И.В.Андреевой. – Л.: Просвещение, Ленинградское отделение, 1989. – 207с
4.Yo’ldoshev M., Isaqov Z., Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili: Metodik
qo’llanma. - Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti,
2010.-112 b.
