JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Abylova Zulfiya Jalġasbaevna
Toshkentdagi Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiya
universiteti filiali o‘qituvchisi
ONLAYN TA’LIMDA AUDIOVIZUAL TEXNOLOGIYALARNING ROLI
Annotatsiya:
Ushbu maqola zamonaviy ta’limda audiovizual texnologiyalar asosida raqamli
didaktik muhandislik muammolarini ko‘rib chiqadi. Bu masalani o‘rganish an’anaviy va raqamli
uslublarni yagona o‘quv kompleksiga integratsiyalovchi shaxs sifatida o‘qituvchining rolini
baholashga imkon beradi.
Kalit so‘zlar:
kommunikatsiya, audiovizual, didaktika, muhandislik, ta’lim Pedagogik faoliyat,
ko‘rinadiki, yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi va ularning jamoatchilik ongida rivojlanishi
bilan bog‘liq. Internet jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylangan va bu jarayonda muhim rol
o‘ynaydi. Internetning paydo bo‘lishi bilan onlayn mashg‘ulotlarning ommalashuvi tezlashdi.
Aytish mumkinki, bu mashg‘ulotlar Sayerda karantin joriy etilgani sababli yuzaga kelgan.
Dunyoning barcha mamlakatlarida onlayn format bunday tadbirlarni internet orqali o‘tkazishga
imkon beradi.
Onlayn ta’limda ma’lumotlar uzatilishidagi kechikishlar va uzilishlarni aniqlash uchun onlayn
taymerlardan foydalaniladi. Masalan, yuzni aniqlash tizimi qanday ishlashini o‘rganish mumkin
bo‘lgan onlayn jamoalarda, foydalanuvchilar ushbu tizimning ishlashini chuqur o‘rganish
imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
Didaktika nazariyasi va amaliyoti — bu o‘qitish haqidagi ta’limotga asoslanadi. Spekulyativ
didaktika o‘z maqsad va vazifalari, mazmuni va uslublariga ega. Ayrim olimlar didaktikani fan
emas, san’at deb hisoblashadi. Shu bilan birga, bu nazariyani amaliyotga joriy etishda
o‘qituvchining faoliyati muhim bo‘lib qoladi.
Natijada, ba’zi olimlar didaktikani o‘qitish nazariyasi, boshqalar esa o‘qitish san’ati sifatida
tushunishadi. Balki har ikki tomon ham o‘zicha haqdir. Shunday ekan, didaktika nafaqat fan,
balki ta’lim va tarbiya san’ati hamdir.
Yangi texnologiyalarning joriy etilishi axborot jamiyati talablariga mos kelmaydigan an’anaviy
didaktika tushunchasini qayta ko‘rib chiqishga olib keladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) tez sur’atlarda rivojlanishi didaktikani
nafaqat fan va san’at, balki ta’lim muhandisligi sifatida ham rivojlantirish zaruratini
tug‘dirmoqda. Bu didaktikaning nazariy bazasini kengaytirishga, ilmiy-tadqiqot va ta’limni
uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi.
Didaktik muhandislik yo‘nalishi aynan ana shu muammolarni hal qilish, o‘qitish
texnologiyalarini tahlil qilish va ishlab chiqishga yo‘naltirilgan. Bu ilmiy yondashuv orqali
o‘qituvchilarning tahliliy va loyihalash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Didaktik muhandislik ikki xususiyatga ega: u ham mahsulot, ham jarayondir. Bu — didaktik
tahlil va rivojlanish mahsuloti bo‘lishi bilan birga, yaratilgan ta’lim mahsulotini ta’lim muhitiga
joriy qilish jarayonidir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shunday qilib, didaktik muhandislikni tahlil, ishlab chiqish va loyihalash bosqichlari ketma-
ketligi, shuningdek, ta’lim jarayonida kutilgan natijalarga erishish vositasi deb atash mumkin.
Onlayn ta’lim xizmatlari bozori barqaror o‘sib bormoqda. Masalan, AQShdagi Texas
Universitetining El-Pasodagi filialida asosiy o‘quv kurslarining qariyb 50 foizi onlayn tarzda
o‘tkaziladi [2].
Onlayn xizmatlarni kengaytirish uchun yetakchi universitetlar MOOC (Massive Open Online
Courses – Keng qamrovli ochiq onlayn kurslar) konsortsiumlarini yaratib, maxsus onlayn kurslar
ishlab chiqish va yetkazib berishni yo‘lga qo‘ymoqda.
Ko‘plab universitet fanlari, jumladan, o‘qituvchilarni tayyorlash kurslari ham onlayn shaklga
o‘tkazilmoqda. Bu esa maktab o‘qituvchilarini qayta tayyorlashni ham talab qiladi.
Endi an’anaviy o‘qituvchilardan ko‘ra raqamli davr bilimlariga ega va samarali onlayn ta’lim
dizaynini yaratish qobiliyatiga ega pedagoglarga ehtiyoj kuchaymoqda.
Shuningdek, raqamli asrda o‘qituvchi endi faqat onlayn tutor emas, balki ma’lumotlar resurslari
menejeri, interaktiv multimedia vositalari yordamida kurs, modul va dars rejalarini ishlab
chiqadigan dizaynerga aylanmoqda.
Raqamli asrda o‘qituvchining o‘zgarayotgan roli quyidagi savolni keltirib chiqaradi: raqamli
asrda qanday o‘qituvchilar kerak?
Milliy Ta’lim Texnologiyalari Standartlariga (NETS) ko‘ra, raqamli asrda ta’limni quyidagicha
yuritish lozim:
Talabalarning o‘rganish va ijodiy fikrlashini rag‘batlantirish;
Raqamli ta’lim usullari va baholash tizimlarini loyihalash va ishlab chiqish;
Raqamli muhitda ishlash va o‘rganishni namoyish qilish;
Raqamli fuqarolik va javobgarlikni rag‘batlantirish;
Kasbiy o‘sishni kuzatish va yetakchilikni namoyon qilish.
Xuddi shunga o‘xshash standartlar UNESCO tomonidan ham taqdim etilgan.
ISTE (International Society for Technology in Education) standartlariga ko‘ra, o‘qituvchilar
"raqamli asrga mos o‘qitish metodlari va baholash tizimlarini loyihalashi" lozim. Bu ularning
o‘rnini dizayn muhandisiga aylantiradi.
An’anaviy ta’limda o‘qituvchi, didaktik va muhandis rollari alohida edi. Endi esa bu rollarni
integratsiyalash lozim.
Shu sababli o‘qituvchilar ta’lim nazariyasi va o‘quv fanlarini chuqur tushunishi, o‘quv
maqsadlari, raqamli kontent va baholash tizimini yaratishi hamda ular o‘rtasidagi aloqani
ta’minlashi kerak.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ammo nazariya amaliyotsiz samarasiz. Didaktika — amaliyotda nazariyani qo‘llay oladigan
o‘qituvchini talab qiladi. Bu yerda o‘qituvchining shaxsiy sifatlari, ijodkorligi, uslubi va
o‘qituvchilik falsafasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarixiy jihatdan qaraganda ham, Gugo, Rami, Ratke, Komenskiy kabi didaktika asoschilari
didaktikani, avvalo, o‘qitish san’ati deb bilishgan.
Shunday ekan, ba’zi olimlar didaktikani o‘rganish nazariyasi, boshqalar esa o‘qitish san’ati deb
hisoblashadi. Ularning har ikkalasi ham haqlidir.
Savol tug‘iladi: bu ikki ko‘rinish (fan va san’at) o‘rtasida qanday bog‘liqlik mavjud?
Bu bog‘liqlik o‘qituvchining didaktikani amaliyotda samarali qo‘llash ko‘nikmalariga ega
bo‘lishidadir. Ya’ni — samarali o‘qitish qobiliyatidir.
Buning uchun o‘qituvchi o‘quv jarayonlari va vaziyatlarini chuqur tahlil qila olishi, turli didaktik
mahsulotlarni (o‘quv maqsadlari, kontent, faoliyat, baholash tizimi va h.k.) loyihalashi lozim.
Boshqacha aytganda, didaktikani fan va san’at bo‘lishi bilan bir qatorda dizayn faoliyati sifatida
ham ko‘rish zarur.
Shu sababli, biz didaktikani “o‘qitish fani, muhandisligi va san’ati” sifatida qayta ta’riflashni
taklif qilamiz. Bu raqamli asrda ta’limni loyihalashda an’anaviy didaktika rolini qayta ko‘rib
chiqish uchun muhimdir. Elektron ta’limga moslashtirilgan yangi didaktikani esa e-didaktika deb
ataymiz [4].
E-didaktika doirasida AKT dan foydalanishning quyidagi darajalari mavjud:
Past daraja: alohida texnologik vositalar (masalan, kalkulyator, Word, PowerPoint, Excel) dan
o‘rganishda bevosita foydalanish.
O‘rta daraja: raqamli texnologiyalar va multimedia vositalarini faol qo‘llab dars o‘tish.
Yuqori daraja: elektron o‘qitish jarayonini qo‘llab-quvvatlash uchun LMS (Learning
Management Systems) dan foydalanish.
Foydalangan adabiyotlar :
1. M. A Choshanov. E-didaktika: ta’lim nazariyasiga va raqamli texnologiyalar davriga yangi
qarash. Texas universiteti, El-Paso. Elektron manba:
https://cyberleninka.ru/article/n/e-didaktika-novyy-vzglyad-na-teoriyu-obucheniya
Tarjimasi:
M. A. Choshanov. E-didaktika: ta’lim nazariyasiga va raqamli texnologiyalar davriga yangi
qarash. Texas Universiteti, El-Paso. Elektron manba: https://cyberleninka.ru/article/n/e-
didaktika-novyy-vzglyad-na-teoriyu-obucheniya.
2. Raqamli davrda pedagogikani qayta o‘ylash.
https://openu.kz/storage/lessons/663/pereosmyslenie-pedagogiki-v-cifrovuyu-epohu
Raqamli
davrda
pedagogikani
qayta
o‘ylash.
Elektron
manba:
https://openu.kz/storage/lessons/663/pereosmyslenie-pedagogiki-v-cifrovuyu-epohu
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. E. T. Kenenbayev. Kompyuter texnologiyalari va axborot vositalarining ta’siri.
“Innovatsion uslublar orqali zamonaviy axborot texnologiyalaridan ta’limda foydalanish”
respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari to‘plami. Chirchiq, O‘zbekiston, 2020. – B.
35-38
E. T. Kenenbayev. Kompyuter texnologiyalari va kommunikatsiya vositalarining ta’siri.
“Zamonaviy axborot texnologiyalaridan ta’limda foydalanishning innovatsion usullari”
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari to‘plami. Chirchiq: O‘zbekiston,
2020. – 35–38-betlar.
4. E. T. Kenenbayev. Elektron yozma nutqda uzatilayotgan axborotning ko‘p qatlamliligi yangi
kommunikatsiya turining paydo bo‘lish belgisi sifatida.
“Ekonomika i sotsium” jurnali №1 (80) 2021/1. B. 107-112. www.iupr.ru
Tarjimasi:
E. T. Kenenbayev. Elektron yozma nutqda uzatilayotgan axborotning ko‘p qatlamliligi — yangi
turdagi kommunikatsiya paydo bo‘layotganining belgisi sifatida. “Iqtisodiyot va jamiyat” jurnali,
№1 (80), 2021-yil, 1-son. 107–112-betlar. www.iupr.ru
5. E. T. Kenenbayev. Kommunikatsiya va ushbu tushuncha bilan bog‘liq ayrim atamalardan
foydalanish qonuniyligi. Chelyabinsk davlat universiteti axborotnomasi. Chelyabinsk, 2021-yil.
№1 (447) –B.73-82
E. T. Kenenbayev. Kommunikatsiya va ushbu tushuncha bilan bog‘liq ayrim terminlardan
foydalanishning qonuniyligi. Chelyabinsk davlat universiteti axborotnomasi, Chelyabinsk, 2021-
yil, 1-son (447). 73–82-betlar.
