JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bo'ronova Zarina To'xtayevna
Romitan tuman 1-son politexnikumining
“Ona tili va adabiyot fani” o’qituvchisi
O‘ZBEK SHEVASIDA QARLOQ LAHJASI: FONETIK, LEKSIK VA GRAMMATIK
XUSUSIYATLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek tilining shevalar tizimi doirasida qarloq lahjasi
o‘rganilgan. Qarloq lahjasining fonetik, leksik va grammatik jihatlari tahlil qilinib, uning boshqa
o‘zbek lahjalari bilan o‘xshash va farqli tomonlari ko‘rsatib berilgan. Shu bilan birga, lahjaning
tarixiy ildizlari, zamonaviy holati va saqlanib qolish muammolari ham yoritilgan. Tadqiqot
natijalari qarloq lahjasini lingvistik jihatdan chuqurroq o‘rganishga zamin yaratadi.
Аннотатция :
В данной статье рассматривается диалект карлак в системе диалектов
узбекского языка. Анализируются фонетические, лексические и грамматические аспекты
диалекта карлак, показываются его сходства и различия с другими узбекскими диалектами.
При этом освещаются исторические корни, современное состояние и проблемы
сохранения диалекта. Результаты исследования дают основу для более глубокого
лингвистического изучения диалекта карлак.
Annotatsion :
This article studies the Qarloq dialect within the dialect system of the Uzbek
language. The phonetic, lexical, and grammatical aspects of the Qarloq dialect are analyzed, and
its similarities and differences with other Uzbek dialects are shown. At the same time, the
historical roots, modern state, and problems of preservation of the dialect are also highlighted.
The results of the research provide a basis for a deeper linguistic study of the Qarloq dialect.
Kalit so‘zlar:
o‘zbek shevalari, qarloq lahjasi, fonetika, leksika, grammatika, dialektologiya
Kirish
O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub boʻlib, uzoq tarixga ega boʻlgan milliy til hisoblanadi.
Tilning adabiy shakli bilan bir qatorda, u turli shevalar va lahjalarda namoyon boʻladi. Bu
shevalar oʻz ichida koʻplab lahjalarga boʻlinadi. Jumladan, qarloq lahjasi ham o‘ziga xos fonetik,
leksik va grammatik xususiyatlarga ega boʻlgan muhim tarmoqlardan biridir.
Qarloq lahjasi o‘z nomini tarixiy “Qarloq turklari”dan olgan bo‘lib, asosan janubiy va janubi-
g‘arbiy O‘zbekiston hududlarida uchraydi. Uning shakllanishi, rivojlanishi va bugungi kundagi
ahamiyati o‘zbek dialektologiyasi uchun alohida ahamiyat kasb etadi.
Qarloq lahjasining tarixi va geografik tarqalishi
Qarloq lahjasi tarixiy jihatdan qadimgi turkiy qavmlar — qarloqlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning
X asrdan boshlab Markaziy Osiyoga joylashuvi natijasida bu lahja shakllangan. Bugungi kunda
qarloq lahjasi asosan Qashqadaryo, Surxondaryo, qisman Buxoro viloyatlarida, shuningdek,
Afg‘oniston, Tojikistonning baʼzi hududlarida ham uchraydi.
Fonetik xususiyatlari
Qarloq lahjasida fonetik jihatdan bir nechta o‘ziga xos belgilar mavjud:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Unli tovushlarning o‘zgarishi:
adabiy tildagi
a
tovushi
o
yoki
u
tarzida aytiladi. Masalan,
baliq
–
boliq
,
aytmoq
–
oytmoq
.
Undosh tovushlardagi farq:
k
tovushi
g‘
tarzida aytilishi mumkin. Masalan,
ko‘k
–
g‘o‘g‘
.
So‘z boshida yoki oxirida ortiqcha tovushlar qo‘shilishi yoki tushib qolishi holatlari
kuzatiladi. Masalan,
ishlamayapti
–
ishlimaydi
.
Leksik xususiyatlari
Qarloq lahjasining so‘z boyligi ham o‘ziga xosdir. Unda qadimgi turkiy so‘zlar saqlanib qolgan
bo‘lib, baʼzan adabiy til bilan solishtirganda butunlay boshqacha leksik birliklar qo‘llaniladi:
Adabiy til
Qarloq lahjasi
Qayerga ketyapsiz?
Qaya boryapsan?
Juda yaxshi
Zo‘r gap e!
Bilmayman
Bilmeman
Bunday leksik o‘ziga xosliklar mintaqaviy madaniyat va tarixiy taʼsirlar bilan bog‘liq.
Grammatik xususiyatlari
Grammatik jihatdan qarloq lahjasi o‘zbek adabiy tilidan baʼzi farqlarga ega:
Fe’l shakllari:
baʼzi fe’llarda qisqargan yoki o‘zgargan shakllar ishlatiladi:
kelayapman
–
kelyapman
–
klyaman
.
Ko‘plik qo‘shimchasi:
baʼzan
-lar
qo‘shimchasi tushib qoladi yoki boshqa shaklda
qo‘llaniladi:
bolalar
–
bolayu
.
Olmoshlar:
men
,
sen
,
u
kabi so‘zlar o‘ziga xos variantlarda ishlatiladi:
men
–
man
,
sen
–
san
,
u
–
o
.
Zamonaviy holati va saqlanishi
Bugungi kunda qarloq lahjasi faol ishlatilayotgan bo‘lsa-da, uni yo‘qolib ketish xavfi tahdid
qilmoqda. Ayniqsa, yoshlar orasida adabiy tilning ustuvorligi, ommaviy axborot vositalarining
taʼsiri, migratsiya jarayonlari bu lahjaning tabiiy rivojiga salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda.
Shunga qaramay, qarloq lahjasini ilmiy jihatdan o‘rganish, uni hujjatlashtirish va madaniy meros
sifatida saqlash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Xulosa
Qarloq lahjasi o‘zbek tilining muhim dialektlaridan biri bo‘lib, u fonetik, leksik va grammatik
jihatdan boy merosni o‘zida aks ettiradi. Ushbu lahjaning o‘rganilishi o‘zbek tilshunosligi va
dialektologiyasi uchun muhim manba hisoblanadi. Uning saqlanishi esa madaniy xilma-xillik va
til boyligini asrashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Jo‘raev M. "O‘zbek shevalari." – Toshkent: Fan, 1996.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. G‘ulomov A. "O‘zbek tilining dialektologiyasi." – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2002.
3. Rahmonov B. "O‘zbek tili shevalari fonetikasi." – Toshkent: O‘qituvchi, 1985.
4. Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
5. To’raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
ULARNI TA’LIMDA QO’LLASH ISTIQBOLLARI.
Международный журнал научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
6. Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O ‘RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical and
psychological innovations in education
,
1
(2), 73-79.
7. Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O
‘RNI VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations in
education
,
1
(2), 52-58.
8. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
9. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
10. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO’LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
11. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O ‘RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
12. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI FANI O'QITISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
13. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
14. TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
ELEKTRON
POCHTADAN
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 80-83.
15. TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROTLARNI SHIFRLASH NAZARIYASI VA
AMALIYOTI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 68-71.
