JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mirzayeva Maxporaxon Mamadaliyevna
Tibbiyot profilaktika kafedrasi,
Andijon davlat tibbiyot institute, O‘zbekiston Respublikasi
MEHNAT MUHOJIRLARI FARZANDLARINING YASHASH SHAROITLARI VA
YANGI MUHITGA MOSLASHISH MUAMMOLARI
(havo ifloslanishi, turli iqlim sharoitlari va boshqa omiillar ta`siri)
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mehnat muhojirlari farzandlarining yashash sharoitlari, turli
iqlim hududlarida yoki ifloslangan havo muhitida yashashlari tufayli yuzaga kelayotgan
moslashish muammolari ko‘rib chiqiladi. Aholi migratsiyasining o‘sishi tufayli chet davlatlarda
ishlayotgan ota-onalar o‘z farzandlarini yoki birga olib ketish, yoki vatanda qarindoshlar
qaramog‘ida qoldirish holatlari tobora keng tarqalmoqda. Mazkur jarayonlar bolalarning
ijtimoiy-psixologik holatiga, salomatligiga, shuningdek, atrof-muhitning o‘zgarishiga moslashish
ko‘nikmalariga jiddiy ta’sir o‘tkazishi mumkin. Maqolada xalqaro va mahalliy tadqiqotlar tahlili
asosida bolalarning yangi muhitga adaptatsiya qilishida duch keladigan asosiy muammolar,
havoning ifloslanishi, iqlim sharoitlarining o‘zgarishi hamda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash omillari
yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar:
mehnat muhojirlari, bolalar salomatligi, havo ifloslanishi, iqlim sharoiti,
moslashish muammolari, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy dasturlar, profilaktika.
Kirish.
XXI asrda global migratsiya jarayonlari tobora jadallashib, millionlab insonlar turli
sabablar tufayli o‘z vatanidan tashqarida mehnat faoliyati bilan shug‘ullanishga majbur
bo‘lmoqda (International Organization for Migration, 2020). Mehnat muhojirlari orasida yosh
oila vakillari soni ko‘paygani sababli, ularning farzandlari ham yangi davlatda yoki boshqaruvsiz
holda vatanda yashab, turli ijtimoiy, ekologik va psixologik muammolarga duch kelishi mumkin.
Ayniqsa, mehnat muhojirlari farzandlari ota-onalari bilan birga chet davlatga borgan taqdirda,
ularning yangi iqlim, turmush sharoiti va jamiyatga moslashishdagi qiyinchiliklari dolzarb
muammo sanaladi.
Mazkur maqolaning maqsadi – mehnat muhojirlari farzandlarining yashash sharoitlari, yangi
muhitga moslashishidagi asosiy xatarlar va ekologik omillar (havo ifloslanishi, iqlim
sharoitlari)ning salbiy ta’sirini tahlil qilish hamda ularni bartaraf etish yo‘llari bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqishdir.
Adabiyotlar sharhi.
Migratsiya va bolalar salomatligi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO,
2018) ma’lumotlariga ko‘ra, xalqaro migratsiya bolalarda chuqur ijtimoiy-psixologik
o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Bolalarning o‘sish davridagi ehtiyojlari har bir
davlatda turlicha sharoitlarda qondiriladi. Mehnat muhojirlari farzandlari yangi maktab
jamoasiga, begona tilga va madaniy muhitga moslashishi lozim bo‘ladi (UNICEF, 2019).
Atrof-muhit ifloslanishi va salomatlik. Havoning ifloslanishi – urbanizatsiya, ishlab
chiqarishning ko‘payishi va transport oqimining kuchayishi bilan bog‘liq bo‘lib, ayniqsa,
megapolis shaharlarida yashaydigan bolalar organizmiga salbiy ta’sir o‘tkazadi (Brunekreef &
Holgate, 2002). Turli iqlim sharoitlarida havo harorati, namlik, allergenlarning yuqori darajada
bo‘lishi, shu bilan birga, sanoat chiqindilari ko‘pligi bolaning nafaqat respirator tizimi, balki
umumiy immuniteti zaiflashishiga ham olib kelishi mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Iqlim sharoiti va moslashish. Ekstremal iqlim hududlariga (masalan, Rossiyaning shimoliy
regionlari, Fors qo‘ltig‘i atrofidagi juda issiq hududlar yoki nam tropik mintaqalar) ko‘chib
o‘tishda bolalar tanasi yangi sharoitga moslashish uchun qo‘shimcha energiya sarflaydi. Bu esa
endokrin, yurak-qon tomir va immun tizimlarida turli o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi (Marmot,
2015). Ayni chog‘da, bolalarning psixo-emotsional holati ham iqlimning keskin o‘zgarishi yoki
kundalik turmush tarzining butunlay yangi shaklga aylanishidan zarar ko‘rishi mumkin.
Tekshirish usellari va natijalar:
Maqolada adabiyotlar sharhi usuli, jumladan, xalqaro (PubMed, Scopus) va mahalliy
(Uzbekistan Research Online) ma’lumotlar bazasida 2010–2023-yillar davomida e’lon qilingan
ilmiy maqolalar tahlili qo‘llanildi. Asosiy diqqat markazi quyidagi kalit so‘zlar bo‘yicha amalga
oshirildi: “mehnat muhojiri bolalari”, “havoning ifloslanishi”, “iqlim sharoitlari”, “adaptatsiya”,
“bolalar salomatligi”, “moslashish muammolari”. Ajratilgan adabiyotlar orasidan mavzuni
yoritishga mos bo‘lgan ilmiy ishlanmalar saralandi.
Bundan tashqari, bir qator so‘rovnomalar (survey) va kuzatuv (observation) ma’lumotlari ham
tahlil qilinib, unda chet davlatlarda mehnat qilayotgan ota-onalarning farzandlari ishtirok etgan.
Metodologiyada epidemiologik yondashuv (kasallanish ko‘rsatkichlari) va psixo-sosiologik
yondashuv (moslashish, stress omillari) uyg‘un ravishda qo‘llanildi.
Ekologik omillar ta’siri kuchaygani: Yangi muhitda (katta sanoat markazlari, chet davlatlar)
yashayotgan bolalar orasida respirator kasalliklar, allergik holatlar va immunitetning zaiflashishi
ehtimoli yuqori bo‘lib, bu asosan havoning ifloslanishi darajasi yuqori bo‘lgan hududlarda
kuzatiladi (Brunekreef & Holgate, 2002).
Psixologik stressning ortishi: Begona madaniy muhit, iqlim o‘zgarishi, tilda muloqotdagi
qiyinchiliklar, shuningdek, ota-onalarning bandligi tufayli yetarlicha vaqt ajrata olmasligi
bolalarning psixologik zo‘riqish holatini kuchaytiradi (UNICEF, 2019). Depressiv alomatlar,
xavotirlik va o‘z-o‘zini baholashning pasayishi singari ko‘rsatkichlar uchrash ehtimoli yuqori.
Ijtimoiy moslashish: Maktab jamoasiga integratsiya, tengdoshlar bilan muloqot, o‘quv
dasturlariga moslashish muammolari bolalarning o‘qish faoliyatida orqada qolishiga yoki
maktabdan bosh tortishiga sabab bo‘lishi mumkin. Katta shaharlar yoki xorij davlatlarida
maktablar turli millat, irqqa mansub bolalar bilan to‘ldirilgan bo‘lishi mumkin, ammo bu har
doim ham to‘laqonli ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni anglatmaydi.
Iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq kasalliklar: Turli mintaqalarda keskin iqlim, issiq yoki nam
muhitda to‘g‘ri kiyinish, to‘g‘ri ovqatlanish, chivinlar yoki boshqa hasharotlar keng tarqalgan
hududlarda profilaktika choralariga e’tibor berish lozimligi aniqlangan. Bunday e’tibor
bo‘lmaganda, yiringli, yuqumli kasalliklar va isitmalash kabi xastaliklar paydo bo‘lishi mumkin
(Marmot, 2015).
Tahlil va muhokama
Mehnat muhojirlari farzandlarining moslashish jarayoniga ijtimoiy, ekologik va psixologik
omillar birdek ta’sir ko‘rsatadi. Har bir omil alohida olinganda ham salbiy oqibatlarga sabab
bo‘la oladi, biroq ularning uyg‘unlashuvi muammolarni yanada chuqurlashtiradi. Masalan,
ifloslangan havoga ega yirik shaharda yashashning o‘zi bolalar orasida astma, allergiya kabi
surunkali kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Agar bunga psixologik stress, kam
ta’minlanganlik yoki ota-onalar tomonidan yetarli e’tibor ajratilmasligi ham qo‘shilsa,
kasallikning surunkali shaklga o‘tish xavfi ortadi (Brunekreef & Holgate, 2002; Marmot, 2015).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bundan tashqari, yangi iqlim sharoitida moslashish jarayoni uchun ma’lum vaqt talab etiladi.
Agar ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimi samarali bo‘lmasa, maktabda rivojlangan psixologik-
pedagogik xizmat mavjud bo‘lmasa, bola o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolishi mumkin.
Natijada, o‘sib borayotgan organizmda stresning surunkali shakllariga, ruhiy toliqish, depressiv
kayfiyatga duch kelinadi (UNICEF, 2019).
Xulosa va tavsiyalar
Mehnat muhojirlari farzandlarining salomatligi va ijtimoiy-psixologik holati eng avvalo atrof-
muhitning ekologik ko‘rsatkichlari, iqlim o‘zgarishi va oilaviy sharoit bilan uzviy bog‘liq. Yangi
muhitga moslashish jarayonida:
Tibbiy profilaktika va kuzatuv: Bolalarning muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tishi, ayniqsa,
respirator va allergik kasalliklar profilaktikasiga e’tibor qaratish zarur. Issiq yoki sovuq iqlimda
bolalarning kiyinish me’yorlari, oziqlanish rejasi va xavfli hasharotlar yoki yuqumli kasalliklar
profilaktikasi bo‘yicha dasturlar ishlab chiqish lozim.
Psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash: Maktablarda psixologlar, ijtimoiy pedagoglar
faoliyatini kuchaytirish, maxsus adaptatsiya kurslari, til o‘qitish, tengdoshlar o‘rtasida do‘stona
muhitni shakllantiruvchi tadbirlarni yo‘lga qo‘yish kerak.
Ota-onalar bilan hamkorlik: Mehnat muhojirligi sharoitida ham farzandlar bilan doimiy aloqada
bo‘lish, ular uchun kerakli sharoitlarni yaratish, agar bola vatanda qolgan bo‘lsa, muntazam
ravishda nazorat va tarbiyaviy ishlarni tashkil etish muhim. Agar bola oilasi bilan birga borsa,
ota-onalar o‘sha hududdagi jamoatchilik tashkilotlari, maktab rahbarlari bilan aloqani yo‘lga
qo‘yishi lozim.
Davlat siyosati va ijtimoiy dasturlar: Mehnat muhojirligi jarayonida bolalarni qo‘llab-
quvvatlaydigan ijtimoiy dasturlar joriy etilishi, huquqiy me’yorlarni takomillashtirish va bir
davlatdan boshqasiga ko‘chib o‘tishdagi rasmiyatchiliklarni soddalashtirish lozim. Shuningdek,
ekologik me’yorlarni qat’iyroq nazorat qilish, atrof-muhit ifloslanishini kamaytirish – barcha
bolalar salomatligini himoya qilishga xizmat qiladi.
Ushbu chora-tadbirlar kompleksi mehnat muhojirligi jarayonida bolalarning yangi muhitga
moslashishini yengillashtirishi, salomatlikka salbiy ta’sir omillarni minimallashtirishi hamda
kelajak avlodning jismoniy va ruhiy kamolotiga zamin yaratishi mumkin.
Adabiyotlar
1. Brunekreef, B., & Holgate, S. T. (2002). Air pollution and health. The Lancet, 360(9341),
1233–1242.
2. International Organization for Migration (IOM). (2020). World Migration Report 2020.
https://publications.iom.int/
3. Marmot, M. (2015). The health gap: The challenge of an unequal world. The Lancet,
386(10011), 2442–2444.
4. UNICEF. (2019). Children uprooted: The growing global refugee crisis.
https://www.unicef.org
WHO. (2018). World Health Statistics 2018: Monitoring health for the SDGs.
https://www.who.int
