JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Tursunova Zarina Ne’matova
Osiyo xalqaro universiteti pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
O‘QUVCHILARDA GRAMMATIKA VA SO‘Z YASALISHIGA OID
TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING METODIK ASOSLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘quvchilarda grammatika va so‘z yasalishiga oid bilimlarni
shakllantirishda qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, bu borada
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar va amaliy mashg‘ulotlarning roli ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
grammatika, so‘z yasalishi, lingvistik kompetensiya, metodika, interfaol metod, til
o‘rgatish
Til ta’limining asosiy maqsadi – o‘quvchilarda to‘g‘ri, ravon va mantiqiy fikrlash, o‘z fikrini
aniq ifodalash, yozma va og‘zaki nutqda grammatik me’yorlarga amal qilish ko‘nikmalarini
shakllantirishdan iborat. Ayniqsa, grammatika va so‘z yasalishiga oid bilimlar bu jarayonda
asosiy o‘rin tutadi. Mazkur maqolada grammatika va so‘z yasalishi bo‘yicha tushunchalarni
o‘quvchilarga qanday samarali yetkazish mumkinligi, bu yo‘nalishda qanday metodlardan
foydalanish lozimligi masalalari yoritiladi.
Grammatik tushunchaning mohiyati va uni kichik yoshdagi o`quvchilar o`zlashtirishidagi
qiyinchiliklar. Tushunchani o`zlashtirish ustida ishlash jarayoni, uning shartli ravishda to`rt
bosqichga bo`linishi. Birinchi tushunchaning muhim bеlgilarini ajratish maqsadida til matеrialini
analiz qilish. Ikkinchi bosqich tushuncha bеlgilarini umumlashtirish, atama bеrish. Uchinchi
bosqich tushuncha ta'rifini ifodalash, bеlgilar mohiyatini va ular orasidagi bog`lanishni aniqlash.
To`rtinchi bosqich-yangi til matеriali asosida o`rganilayotgan tushunchani aniqlash.
Kichik yoshdagi o`quvchilar tushunchasi o`zlashtirilgani ta'minlaydigan mеtodik shartlar;
o`quvchilar aqliy faoliyatining aktivligi; o`quvchilarda so`z va gapga lingvistik munosabatini
o`stirish ustida maqsadga yo`naltirilgan ishlar; yangi tushunchani ilgari o`rganilgan tushunchalar
tizimga kiruvchi; ayrim til katеgoriyalari bog`lanishining mohiyati yangi til katеgoriyasini
o`rganish jarayonida ochiladi; tushunchani ko`rsatmali o`rganish. Grammatik va so`z yasalishiga
oid mashqlar, ularning turlari. Tushunchani o`zlashtirishning turli bosqichlarida grammatik
mashqlarni tadbiq etish usuliyati. So`zni va gapni tahlil qilish, uning turlari va tilni o`rganish
jarayonida undan foydalanish.
Mоrfоlоgiyadan "оt", "sifat", "sоn", "fе’l", "bоg`lоvchi" tushunchalarni, sintaksisda "gap", "ega",
"kеsim", "ikkinchi darajali bo`lak", tushunchalarini, so`z yasalishidan "o`zak", "qo`shimcha",
"o`zakdоsh so`zlar" kabi tushunchalarni shakllantirish ustida ish оlib bоriladi.
O‘zbek tilini o‘rganish jarayonida grammatik bilimlar va so‘z yasalishiga oid tushunchalar
o‘quvchilarning fikrini to‘g‘ri va mantiqiy ifodalashga, til birliklarini izchil qo‘llashga xizmat
qiladi. Tilshunos olim G‘. G‘aybullayev ta’kidlaganidek, “grammatika tilning mexanizmi bo‘lib,
uning ichki qonuniyatlarini tartibga soladi, so‘z yasalishi esa bu qonuniyatlarning boyligini
yuzaga chiqaradi”. Shu boisdan grammatika va so‘z yasalishi bilimlarini bosqichma-bosqich,
tizimli yondashuv orqali o‘rgatish zarur.
Boshlang‘ich va o‘rta ta’lim bosqichida o‘quvchilar uchun grammatik mavzular tushunarli,
amaliy misollar bilan boyitilgan tarzda yoritilishi kerak. Quyidagi metodik yondashuvlar
samarali natija beradi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
a)
Didaktik modellash
Bu metodda grammatik birliklar modellashtirilgan jadvallar, sxemalar orqali o‘rgatiladi. Masalan,
fe’l zamonlari tushuntirilayotganda quyidagi jadvaldan foydalanish mumkin:
Zamon
Misol
Gapda qo‘llanilishi
Hozirgi
zamon
o‘qiyapti
U darsni
o‘qiyapti
.
O‘tgan
zamon
o‘qidi
U kecha darsni
o‘qidi
.
Kelasi
zamon
o‘qiydi
U ertaga darsni
o‘qiydi
.
Bunday jadval o‘quvchilarga grammatik birliklarni tahlil qilish, taqqoslash va umumlashtirishga
yordam beradi.
b)
Interfaol metodlardan foydalanish
“Klaster”, “Insert”, “Aqliy hujum” kabi metodlar o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi.
Masalan, "Insert" metodida matn ichida grammatik vositalarni belgilab chiqish orqali o‘quvchi
grammatik tahlilga o‘rganadi.
Misol:
Matn:
Bugun maktabimizda yangi sport musobaqasi bo‘lib o‘tdi.
Topshiriq:
Fe’llarni ajrating va ularning zamonini aniqlang.
So‘z yasalishi bo‘yicha bilimlar morfologik tahlil, so‘z yasovchi qo‘shimchalarni anglash va
yangi so‘zlar yasash orqali mustahkamlanadi. O‘qituvchi quyidagi metodlardan foydalanishi
mumkin:
a)
So‘z yasalish daraxti (grafik usul)
Bu metod o‘quvchilarga so‘z yasovchi birliklar (ildiz, yasovchi qo‘shimcha, grammatik
qo‘shimcha) haqida aniq tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
b)
Ijodiy topshiriqlar
“Bir ildizdan eng ko‘p so‘z yasalish zanjirini tuz” kabi topshiriqlar o‘quvchilarning tafakkurini
rivojlantiradi.
Masalan:
yoz → yozuvchi → yozuv → yozuvchilik → yozilmoq → yoziluvchan
Bu topshiriq orqali o‘quvchi so‘z yasalish jarayonining ijodiy imkoniyatlarini o‘zlashtiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
c)
Lingvistik o‘yinlar
So‘z yasalishini o‘rgatishda “So‘z yasash estafetasi”, “So‘zdan so‘z top”, “So‘z yasovchi
domino” kabi o‘yinlar grammatik birliklarni zavq bilan o‘rganishga xizmat qiladi.
Tajriba shuni ko‘rsatadiki, bunday metodlar bilan o‘tilgan mavzular o‘quvchilarda 30–40%
ko‘proq esda qoladi
【
2
】
.
XULOSA
: O‘quvchilarda grammatika va so‘z yasalishiga oid tushunchalarni shakllantirish – til
o‘rgatish metodikasining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Grammatik bilimlar o‘quvchilarda
fikrni grammatik me’yorlarga muvofiq ifodalashga, til birliklari o‘rtasidagi bog‘liqlikni
anglashga yordam bersa, so‘z yasalishi bo‘yicha bilimlar ularning lug‘aviy boyligini kengaytirish
va mustaqil ravishda yangi so‘zlar yasay olish ko‘nikmasini shakllantirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot davomida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. Grammatika va so‘z yasalishiga oid bilimlar bosqichma-bosqich, tizimli va mantiqiy ketma-
ketlikda o‘rgatilishi zarur. O‘quvchi oldingi bilimlari asosida yangi tushunchalarni o‘zlashtiradi.
2. Didaktik modellash, interfaol metodlar va vizual materiallar (sxema, jadval, grafik) orqali
mavzularni yoritish o‘quvchilar uchun qulay va samarali usul hisoblanadi.
3. So‘z yasalishi mavzularini o‘rgatishda ijodiy va o‘yinli metodlar o‘quvchilarda qiziqish
uyg‘otadi, ularni faollikka undaydi hamda erkin fikrlash ko‘nikmasini rivojlantiradi.
4. tilshunoslik darslarida ayni shu yondashuvlarni doimiy qo‘llash, ularni pedagogik
innovatsiyalar bilan boyitish lozim. Kelgusida mazkur yo‘nalishdagi metodik tadqiqotlarni
kengaytirish va yangi pedagogik vositalarni ishlab chiqish dolzarb masala hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. qizi
Fattullayeva,
M.
M.
(2024).
INSONNING
XULQ-ATVORI
VA
MOTIVATSIYASI. Methods of applying innovative and digital technologies in the educational
system, 1(2), 301-306.
2. Fattullayeva,
M.
M.
(2024).
O
‘QUVCHILARNING
KOMMUNIKATIV
KOMPETENSIYALARINI
SHAKLLANTIRISHDA
ERTAKLAR
O
‘QITISHNING
NAZARIY VA METODIK ASOSLARI. PEDAGOG, 7(4), 243-248.
3. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). YOSH VA PSIXOLOGIK RIVOJLANISH:
BOLALIKDAN KATTALIKKA QADAR. Methods of applying innovative and digital
technologies in the educational system, 1(2), 295-300.
4. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). PSIXOLOGIYANING UMUMIY TUSHUNCHASI VA
ASOSIY SOHALARI. Methods of applying innovative and digital technologies in the
educational system, 1(2), 289-294.
5. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). INSONNING HISSIY TAJRIBALARI VA ULARNI
BOSHQARISH. Methods of applying innovative and digital technologies in the educational
system, 1(2), 307-312.
6. qizi Fattullayeva, M. M. (2024). INSON PSIXIKASINING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI. Methods of applying innovative and digital technologies in the educational
system, 1(2), 313-318.
7.
qizi Fattullayeva, M. M. (2024). O ‘QUVCHILARNI BADIIY USLUBDAGI
MATNLARNI YARATISHGA
O ‘RGATISH. PEDAGOG, 7(5), 653-663.
8.
Maqsudovna, F. M. (2025). BOSHLANG ‘ICH SINFDA LIRIK ASARLAR USTIDA
ISHLASH
METODIKASI.
YOSH
OLIMLAR,
MAGISTR
VA
IQTIDORLI
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
TALABALARNING ILMIY FAOLIYATINI OSHIRISHDA ULARGA QARATILGAN
KREATIV G ‘OYALAR, YECHIM VA TAKLIFLAR, 2(24), 25-28.
9.
Maqsudovna, F. M. (2025). BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA SINTAKTIK
TUSHUNCHALAR USTIDA ISHLASH METODIKASI. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR
JURNALI, 2(2), 446-449.
10.
Fattullayeva, M. (2024). O ‘QUVCHILARNING SO ‘Z BIRIKMASI, GAP USTIDA
ISHLASH KO ‘NIKMASINI O ‘STIRISH. Medicine, pedagogy and technology: theory and
practice, 2(9), 534-542.
11.
Maqsudovna, F. M. (2025). ONA TILINING JAMIYATDAGI O ‘RNI VA
AHAMIYATI. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 48-53.
12.
Maqsudovna,
F.
M.
(2025).
PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALAR
VA
INNOVATSIYALAR. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2),
42-47.
13.
Maqsudovna, F. M. (2025). MOTIVATSIYA VA O ‘QUV FAOLIYATINI RAG
‘BATLANTIRISH. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 36-
41.
14.
Maqsudovna, F. M. (2025). O ‘QITISH METODLARI VA USULLARI. Modern digital
technologies in education: problems and prospects, 2(2), 31-35.
15.
Maqsudovna,
F.
M.
(2025).
TA'LIM
VA
TARBIYANING
ASOSIY
TAMOYILLARI. Modern digital technologies in education: problems and prospects, 2(2), 25-30.
