JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
106
106
TIJORAT BANKLARIDA IPOTEKA KREDITLARI SAMARADORLIGINI
OSHIRISH YO‘LLARI (“BIZNESNI RIVOJLANTIRISH BANK”
ATB MISOLIDA)
Umarkulov Erkin Sodikovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tijorat banklarida ipoteka kreditlash tizimining
amaldagi holati va samaradorlik darajasi o‘rganilgan. Xususan, “Biznesni rivojlantirish
banki” ATB misolida ipoteka kreditlari portfeli, kredit siyosati, xizmat ko‘rsatish sifati
va texnologik infratuzilmasi tahlil qilingan. Ipoteka kreditlari samaradorligiga ta’sir
qiluvchi asosiy omillar aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari ishlab chiqilgan.
Shuningdek, raqamli texnologiyalar, moliyaviy resurslarni diversifikatsiya qilish va
mijozlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar berilgan.
Maqola natijalari ipoteka kreditlash jarayonlarini optimallashtirish va bank
faoliyatining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
ipoteka kreditlari, tijorat banki, kredit siyosati, raqamli
texnologiyalar, moliyaviy resurslar, samaradorlik, “Biznesni rivojlantirish banki”.
Abstract.
This article examines the current state and efficiency of mortgage
lending in commercial banks. Specifically, it analyzes the mortgage lending portfolio,
credit policy, service quality, and technological infrastructure of the Joint-Stock
Commercial Bank “Business Development Bank.” Key factors affecting the
effectiveness of mortgage loans are identified, and practical solutions are proposed.
The article also provides recommendations for improving digital technologies,
diversifying financial resources, and enhancing customer service mechanisms. The
findings of the study contribute to optimizing the mortgage lending process and
ensuring the stability of banking operations.
Keywords:
mortgage loans, commercial bank, credit policy, digital technologies,
financial resources, efficiency, Business Development Bank.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda olib borilayotgan islohotlar
iqtisodiyotning barcha sohalarida, jumladan moliya va bank tizimida ham tub
o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Xususan, aholini uy-joy bilan ta’minlash,
fuqarolarning turmush sharoitini yaxshilash hamda moliyaviy xizmatlar sifati va
ommabopligini oshirish yo‘lida ipoteka kreditlash tizimi muhim iqtisodiy va ijtimoiy
vosita sifatida alohida o‘rin egallaydi. Ipoteka kreditlari aholi uchun uzoq muddatli,
barqaror va nisbatan xavfsiz moliyaviy qo‘llab-quvvatlov bo‘lib, mamlakatda uy-joy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
107
107
qurilishi va sotuvini rag‘batlantiradi, natijada butun iqtisodiy muhitga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-yanvardagi
PQ–5303-sonli
qarori
“Aholini uy-joy bilan ta’minlashga doir yangi tartiblarni joriy etish orqali
ipoteka kreditlash mexanizmlarini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida” bo‘lib, bu
hujjat bilan ipoteka kreditlari bozorini liberallashtirish, raqobat muhitini kuchaytirish
va aholiga moslashtirilgan, yengillashtirilgan kredit mahsulotlarini taklif etish vazifasi
belgilab berilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2020-yil 22-oktabrdagi
628-sonli qarori
asosida ipoteka kreditlarini moliyalashtirish
manbalarini diversifikatsiya qilish, davlat tomonidan subsidiyalar ajratish tartibi va
foiz stavkalarini kamaytirish orqali aholining keng qatlamlarini ipoteka kreditlash
tizimiga jalb qilish mexanizmlari ishlab chiqilgan.
Ipoteka kreditlari amaliyotda asosan tijorat banklari orqali amalga oshirilmoqda.
Shuning uchun, tijorat banklarida ipoteka kreditlari samaradorligini oshirish masalasi
nafaqat bank sektorining rivoji, balki mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi
nuqtai nazaridan ham dolzarb hisoblanadi. Banklar uchun ipoteka kreditlari uzoq
muddatli aktivlar bo‘lib, nisbatan past darajadagi risk bilan yuqori rentabellik keltiradi.
Shu sababli ipoteka portfelining holati, unga ta’sir etuvchi omillar va boshqaruv
strategiyasi har bir tijorat bankining moliyaviy barqarorligida muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi kunda “Biznesni rivojlantirish banki” ATB ham ipoteka kreditlash
yo‘nalishini faol rivojlantirib, davlat dasturlari asosida imtiyozli ipoteka mahsulotlarini
aholiga taklif etmoqda. Mazkur bankda ipoteka kreditlarining joriy holati, kredit
siyosati, moliyalashtirish manbalari, mijozlar bilan ishlash sifati, hujjatlashtirish tartibi
va texnologik yechimlar tahlil qilinishi ushbu sohadagi muammolarni aniqlash va
ularning samarali yechimlarini ishlab chiqish imkonini beradi.
Qayd etish joizki, 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekiston
taraqqiyot strategiyasi
da ham aholining uy-joy sharoitlarini yaxshilash, ipoteka
kreditlarini raqamlashtirish, kredit oluvchilarga qulay shart-sharoit yaratish bo‘yicha
aniq vazifalar belgilangan. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
bankining 2023-yilgi statistik hisobotlariga ko‘ra, ipoteka kreditlarining umumiy bank
kredit portfelidagi ulushi o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, bu borada hali to‘laqonli
resurslardan samarali foydalanilmayotgani kuzatilmoqda.
Tijorat banklari tomonidan aholiga ipoteka kreditlari ajratilishi moliya tizimining
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu jarayon bir tomondan banklar uchun daromad
manbai bo‘lsa, ikkinchi tomondan aholining ijtimoiy farovonligi, uy-joy sharoitini
yaxshilash va iqtisodiyotning real sektorini rivojlantirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda ipoteka kreditlari tizimi 2000-yillarning boshlaridan shakllanib,
ayniqsa, so‘nggi besh yillikda tub islohotlar orqali kengaymoqda. Davlat tomonidan
subsidiya mexanizmlarining joriy etilishi, ipoteka kreditlari bo‘yicha foiz
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
108
108
stavkalarining pasaytirilishi, shuningdek, shartlarning liberallashuvi bu tizimni aholi
uchun yanada jozibador qildi.
2021-yil 13-yanvarda qabul qilingan Prezident qarori
PQ–5303-son
ipoteka
kreditlari bozorini tubdan isloh qilishga asos bo‘ldi. Unda aholining turmush darajasini
oshirish, kam ta’minlangan qatlamlarni uy-joy bilan ta’minlash, subsidiyalar orqali
ipoteka foizlarining bir qismini qoplash mexanizmlari joriy etilgan. 2022–2026
yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi
da esa ipoteka
kreditlarining raqamlashtirilishi, xizmat ko‘rsatish sifati, bank-mijoz munosabatlarini
soddalashtirish choralari belgilangan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining 2023-yilgi hisobotlariga ko‘ra, ipoteka kreditlarining umumiy
hajmi 45,2 trln so‘mga yetgan va bu hajm yil sayin ortib bormoqda. Biroq, mavjud
imkoniyatlardan foydalanish darajasi, resurslar samaradorligi va xizmat ko‘rsatish
sifati hali ham muammoli bo‘lib qolmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ipoteka kreditlarining samaradorligi banklar
tomonidan kredit siyosatining qanday shakllantirilishi, foiz stavkalarining darajasi,
xizmatlar sifati va texnologik jarayonlarning avtomatlashtirilganligiga bevosita
bog‘liq. “Biznesni rivojlantirish banki” ATB misolida olib borilgan o‘rganishlar
quyidagilarni ko‘rsatdi:
1.
Kredit portfeli
– Bankning ipoteka kreditlari umumiy kredit portfelining
qariyb 28 foizini tashkil qiladi. Bu nisbatan ijobiy ko‘rsatkich bo‘lishiga qaramay,
tahlil davomida ushbu kreditlarning asosiy qismini faqat subsidiyalangan dasturlar
tashkil etishi aniqlangan.
2.
Kreditlash shartlari
– Dastlabki to‘lov kamida 15–25 foiz atrofida
belgilangan. Kredit muddati 20 yilgacha, foiz stavkalari esa 14–17% oralig‘ida bo‘lib,
daromadi o‘rtacha bo‘lgan fuqarolar uchun biroz og‘irlik qiladi.
3.
Texnologik infratuzilma
– Hali ham kredit olishda mijozlarga
“qog‘ozbozlik” katta yuk bo‘lmoqda. Elektron ariza topshirish imkoniyati mavjud
bo‘lsa-da, barcha jarayonlar avtomatlashtirilmagan. Kredit bo‘yicha qaror chiqarish
o‘rtacha 7–10 ish kuni davom etadi.
4.
Mijozlar bilan ishlash sifati
– Kredit menejerlarining yondashuvi doimiy
standartga asoslanmagan, bu esa mijozlarning noroziligiga sabab bo‘lishi mumkin.
Moliya savodxonligi past bo‘lgan mijozlar uchun tushuntirish ishlari yetarli emas.
Shu nuqtai nazardan, ipoteka kreditlarining samaradorligini oshirish uchun
quyidagi
muammolarni aniqlash mumkin
:
Resurs cheklovlari
– uzoq muddatli va arzon resurslar manbai cheklangan;
Byurokratik jarayonlar
– kredit olish uchun ko‘plab bosqichlar, murakkab
hujjatlar;
Kredit risklarini baholash tizimi
– zamonaviy avtomatlashtirilgan skoring
tizimi yetarli emas;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
109
109
Texnologik yetishmovchiliklar
– to‘liq raqamli xizmatlar yo‘q yoki
cheklangan;
Marketing
va
innovatsion
mahsulotlar
– ipoteka mahsulotlari
diversifikatsiyasi sust.
Shu asosda
quyidagi takliflar ishlab chiqildi
:
Ipoteka kreditlarini olish jarayonini to‘liq avtomatlashtirish, “bir darcha”
tamoyili asosida onlayn platformani joriy etish;
Dastlabki to‘lov va foiz stavkalarini moslashtirish orqali daromadi o‘rtacha va
past qatlamlarga mo‘ljallangan mahsulotlar yaratish;
Kredit risklarini baholovchi zamonaviy skoring tizimlarini tatbiq qilish, sun’iy
intellekt asosida qaror qabul qilishni joriy etish;
Uzluksiz moliyalashtirish manbai sifatida xalqaro moliya institutlari bilan
hamkorlik qilish, ipoteka obligatsiyalarini chiqarish;
Mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, kredit bo‘yicha maslahat
markazlarini tashkil etish;
Ushbu takliflarning amalga oshirilishi nafaqat “Biznesni rivojlantirish banki”
ATB ipoteka kreditlarining samaradorligini oshiradi, balki butun tijorat banklari uchun
namuna bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Chunki ipoteka kreditlash tizimi – bu nafaqat
bank foydasining manbai, balki iqtisodiy o‘sish, bandlik, ijtimoiy barqarorlik va
aholining farovonligini ta’minlashda hal qiluvchi omildir.
Rasm 1. “Ipoteka kreditlarining tijorat banki
kredit portfelidagi ulushi (2020–2024)”
Ushbu diagrammada 2020–2024 yillar oralig‘ida ipoteka kreditlarining bankning
umumiy kredit portfelidagi ulushi foiz hisobida aks ettirilgan. Ko‘rinib turibdiki, bu
davrda ipoteka kreditlarining ulushi yildan-yilga izchil oshib bormoqda: 2020-yilda bu
ko‘rsatkich 20% bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda 39,5% ga yetgan. Bu esa banklar
tomonidan ipoteka kreditlariga bo‘lgan e’tibor ortib borayotganini va ushbu yo‘nalish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
110
110
barqaror rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
XULOSA
O‘zbekistonda ipoteka kreditlash tizimi oxirgi yillarda iqtisodiy va
ijtimoiy sohalarda muhim o‘rin egallab, aholini uy-joy bilan ta’minlashda
asosiy moliyaviy vositaga aylangan. Ipoteka kreditlari orqali aholining k eng
qatlamlari uy-joy sharoitini yaxshilash imkoniyatiga ega bo‘ layotgan bo‘lsa-
da, bu tizimda hali foydalanilmagan salohiyat mavjud. “biznesni
rivojlantirish banki” atb misolida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
ipoteka
kreditlash
jarayonida
kredit
siyosatining
yetarli
darajada
moslashuvchan emasligi, raqamli texnologiyalarning cheklanganligi,
mijozlar bilan ishlash madaniyatining to‘liq shakllanmaganligi kabi
muammolar mavjud.
Shuningdek, ipoteka kreditlarining umumiy kredit portfelidagi ulushi
o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, ularning samaradorlik darajasi barcha jihatdan
yuqori emas. Kreditlar ko‘p hollarda davlat subsidiyalari bilan qo‘llab-
quvvatlanayotgan bo‘lsa-da, bu moliyaviy vositalarning iqtisodiy
rentabelligi, qaytuv darajasi va mijoz qamrovi keng emas. Kreditlarni
ajratish jarayonidagi byurokratik kechi kishlar, past moliyaviy savodxonlik,
texnologik imkoniyatlarning cheklanganligi ushbu tizimning rivojlanishiga
to‘siq bo‘lmoqda.
Shu asosda, ipoteka kreditlash tizimining barqaror va sama rali ishlashi
uchun chuqur islohotlar zarurligi ayon bo‘ldi.
TAKLIFLAR:
1.
Raqamlashtirishni jadallashtirish:
o
Ipoteka kreditlariga ariza berishdan tortib to kredit ajratish va
monitoringgacha bo‘lgan barcha jarayonlarni to‘liq raqamli platforma orqali amalga
oshirish;
o
“Bir darcha” tizimi orqali barcha xizmatlarni yagona interfeysga
to‘plash.
2.
Foiz stavkalarini moslashtirish:
o
Kredit stavkalarini daromad darajasiga qarab differensiallashtirish;
o
Davlat subsidiyalarining ta’sir doirasini kengaytirish va ularni olish
tartibini soddalashtirish.
3.
Moliyaviy resurslarni diversifikatsiya qilish:
o
Xalqaro moliya institutlari bilan uzoq muddatli kredit liniyalarini yo‘lga
qo‘yish;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
111
111
o
Bank tomonidan ipoteka obligatsiyalarini chiqarish amaliyotini
rivojlantirish.
4.
Kredit siyosatini liberallashtirish:
o
Dastlabki to‘lov miqdorini kamaytirish orqali kengroq mijozlar
qatlamini jalb etish;
o
Kredit olish uchun zarur hujjatlar ro‘yxatini qisqartirish.
5.
Mijozlarga xizmat ko‘rsatishni yaxshilash:
o
Kredit bo‘yicha maslahat xizmatlari va moliyaviy savodxonlik
markazlarini tashkil etish;
o
Kredit menejerlari uchun doimiy malaka oshirish dasturlarini joriy etish
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-yanvardagi
PQ–5303-sonli
qarori
— “Aholini uy-joy bilan ta’minlashga doir yangi tartiblarni joriy etish
orqali ipoteka kreditlash tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22-oktabrdagi
628-
sonli qarori
— “Aholining uy-joy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan ipoteka
kreditlarini moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish to‘g‘risida”.
3.
O‘zbekiston
Respublikasi
Markaziy
banki
rasmiy
veb-sayti:
https://www.cbu.uz ь(Ipoteka kreditlari statistikasi va tahliliy sharhlar)
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy sayti:
https://www.stat.uz (Bank sektori va qurilish sohasiga oid statistik ma’lumotlar)
5.
“Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot strategiyasi 2022–2026 yillar uchun”
(O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi farmoni bilan
tasdiqlangan)
6.
Xayrullayev T.A., Karimov S.N.
“Bank ishi”
– Darslik. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2020. – 384 b.
7.
G‘ulomov S.S.
“Bank amaliyoti”
– Darslik. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2021. –
412 b.
8.
Hamidov A.A. “Tijorat banklarida kredit siyosatini takomillashtirish yo‘llari” //
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy-elektron jurnali, 2023, №4. – B.
55–60.
9.
Karimova M.M. “Kredit jarayonlarida raqamli texnologiyalarni joriy etish
istiqbollari” // Bank va Bozor jurnali, 2022, №2. – B. 22–28.
10.
“Biznesni
rivojlantirish
banki”
ATB
rasmiy
sayti:
https://www.brb.uz (Bank xizmatlari, kredit mahsulotlari va moliyaviy hisobotlar)
