JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
103
103
TIJORAT BANKLARIDA IPOTEKA KREDITLARI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
(“BIZNESNI RIVOJLANTIRISH BANK” ATB MISOLIDA)
Umarkulov Erkin Sodikovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Hozirgi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanish sharoitida aholining sifatli
va arzon uy-joy bilan ta’minlanishini ta’minlash masalasi davlat ijtimoiy siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, ipoteka
kreditlari aholining uy-joy muammolarini hal etishda asosiy moliyaviy mexanizm
sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Tijorat banklari esa mamlakat moliyaviy
tizimining asosiy subyektlari sifatida ushbu kreditlarni taqdim etish orqali nafaqat
qurilish sohasini rivojlantirishga, balki aholining turmush darajasini oshirish va
barqaror moliyaviy muhit yaratishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ipoteka
kreditlari
samaradorligi
hozirda
kutilgan
darajada
emasligi,
kreditlash
mexanizmlaridagi ayrim cheklovlar va tashkiliy noqulayliklar mavjudligi
kuzatilmoqda.
“Biznesni rivojlantirish banki” ATB misolida olib borilgan tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, bank so‘nggi yillarda ipoteka kreditlashni faol rivojlantirib, davlat
dasturlari doirasida aholiga uzoq muddatli ipoteka kreditlarini taklif qilmoqda.
Xususan, yoshlar, ko‘p farzandli oilalar, davlat xizmatchilari uchun subsidiya
asosidagi ipoteka kreditlari ajratilishi ushbu toifadagi mijozlar uchun ancha qulaylik
yaratmoqda. Kreditlar asosan yangi uy-joy sotib olish yoki yakka tartibdagi uy-joylar
qurilishi uchun yo‘naltirilmoqda. Kredit shartlari davlat qarorlariga muvofiq
belgilangan bo‘lib, dastlabki to‘lov miqdori, yillik foiz stavkasi va kredit muddatlari
ijtimoiy jihatdan himoyaga muhtoj qatlamlarga moslashtirilgan. Ammo, shunga
qaramay, kreditlash jarayonidagi byurokratik to‘siqlar, resurs bazasining yetarlicha
keng bo‘lmasligi, texnologik vositalardan foydalanishdagi cheklovlar ipoteka
kreditlari samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ipoteka kreditlarini yanada samarali yo‘lga qo‘yish uchun bir qancha muhim
choralarni ko‘rish talab etiladi. Avvalo, bankda kredit berish tartibi soddalashtirilishi,
hujjat topshirish, ko‘rib chiqish va tasdiqlash jarayonlari tezlashtirilishi lozim. Bu
borada
zamonaviy
texnologiyalardan,
xususan
avtomatlashtirilgan
skoring
tizimlaridan, masofaviy hujjat topshirish platformalaridan keng foydalanish zarur.
Ikkinchidan, uzoq muddatli va arzon moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojni qoplash
maqsadida xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish, ipoteka
obligatsiyalarini chiqarish va ichki resurslarni qayta taqsimlash mexanizmlarini joriy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
104
104
etish lozim. Uchinchidan, kredit foiz stavkalarini qayta ko‘rib chiqish, ularni daromad
darajasi past bo‘lgan aholi qatlamlariga moslashtirish, differensial stavkalar tizimini
joriy etish kerak.
Shuningdek, ipoteka kreditlari bo‘yicha mahsulotlarni diversifikatsiya qilish
muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda bir xil kredit mahsulotlari taklif etilishi
natijasida barcha ehtiyojlar qamrab olinmayapti. Shuning uchun, individual talabga
yo‘naltirilgan, turli toifadagi mijozlar ehtiyojini qondira oladigan yangi mahsulotlar –
masalan, ekologik toza uylar uchun maxsus ipoteka, tadbirkorlar uchun tijorat ipotekasi
yoki noturar joyni turar joyga aylantirish ipotekasi joriy etilishi zarur. Bular bilan bir
qatorda, raqamli xizmatlarni keng joriy etish ham juda muhim. Ayni paytda ko‘pgina
operatsiyalar hali-hanuz an’anaviy, qog‘oz shaklida amalga oshirilmoqda. Bu esa vaqt
yo‘qotilishiga, xarajatlarning ortishiga va mijozlarning noroziligiga olib kelmoqda.
Shu sababli, ipoteka kreditlarini onlayn tarzda rasmiylashtirish imkonini beruvchi
platformalar ishlab chiqilishi, mobil ilovalar orqali kredit holatini kuzatish, hujjat
topshirish va kredit grafigini boshqarish imkoniyatlari joriy etilishi kerak.
Bundan tashqari, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati ham samaradorlikka bevosita
ta’sir qiluvchi omillardandir. Kredit bo‘yicha mutaxassislar malakasini oshirish, ularni
doimiy o‘qitish, moliyaviy savodxonlik bo‘yicha aholiga maslahatlar berish bank
xizmatlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Mijozlarga individual yondashuv,
ehtiyojlarga mos tavsiyalar va qulay xizmat ko‘rsatish tajribasi bankning
raqobatbardoshligini kuchaytiradi. Marketing strategiyalarining ham o‘rni katta –
ipoteka mahsulotlarini samarali targ‘ib qilish, raqamli marketing, ijtimoiy tarmoqlar,
qurilish tashkilotlari bilan hamkorlikdagi aksiyalar orqali mijozlar bazasini
kengaytirish mumkin.
Shunday qilib, ipoteka kreditlarini samarali tashkil etish va bank foydasini
oshirish, bir vaqtning o‘zida aholining ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish imkonini ham
beradi. Bu esa tijorat banklari, xususan “Biznesni rivojlantirish bank” ATB uchun
strategik ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lishi lozim. Kredit siyosatini
zamonaviylashtirish, texnologiyalarni joriy etish, moliyaviy resurslarni oqilona
boshqarish, xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish orqali ipoteka kreditlash tizimi nafaqat
bank faoliyatining samaradorligini, balki butun moliyaviy sektorning barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Tijorat banklarida, xususan “Biznesni rivojlantirish bank” ATB misolida ipoteka
kreditlash tizimini o‘rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, ipoteka kreditlari bank
faoliyatining iqtisodiy samaradorligini ta’minlash bilan birga, aholining ijtimoiy
ehtiyojlarini qondirishda ham muhim o‘rin egallaydi. So‘nggi yillarda ipoteka
kreditlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat dasturlari, subsidiyalar va imtiyozli
shartlar ushbu yo‘nalishning rivojlanishiga zamin yaratmoqda. Shu bilan birga, tizimda
mavjud bo‘lgan muammolar – kredit rasmiylashtirishdagi murakkablik, resurs
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
105
105
bazasining cheklanganligi, zamonaviy texnologiyalarning yetarli darajada joriy
etilmaganligi va xizmat ko‘rsatish madaniyatining nisbatan pastligi – samaradorlikka
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu sababli ipoteka kreditlari tizimini tubdan isloh qilish, uni zamonaviy bank
standartlariga moslashtirish dolzarb vazifadir. Buning uchun nafaqat texnologik, balki
institutsional va ijtimoiy yondashuvlar uyg‘un holda tatbiq etilishi lozim.
Takliflar
1.
Kredit berish tartibini soddalashtirish va tezlashtirish;
2.
Resurs bazasini mustahkamlash;
3.
Ipoteka mahsulotlarini diversifikatsiya qilish;
4.
Foiz stavkalarini qayta ko‘rib chiqish;
5.
Mijozlar bilan ishlash sifatini oshirish;
6.
Marketing va hamkorlik strategiyasini kuchaytirish;
Manbalar royhati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5303-son qarori, 2021 yil 13 yanvar
— “Aholini uy-joy bilan ta’minlashga qaratilgan ipoteka kreditlash tizimini tubdan
takomillashtirish to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti —
(Ipoteka kreditlari bo‘yicha normativlar, statistik ma’lumotlar)
3.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy sayti —
(Moliyaviy sektor va uy-joy qurilishi bo‘yicha yillik hisobotlar)
4.
“Bank ishi” darsligi / T.A. Xayrullayev, S.N. Karimov. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2020.
5.
Xamidov A.A. “Tijorat banklarida kredit siyosatini takomillashtirish yo‘llari” //
“Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy-elektron jurnali. – 2023. №4.
6.
Nurmuxamedov D.T. “Bank tizimida ipoteka kreditlarining iqtisodiy
samaradorligini baholash usullari” // “Moliyaviy barqarorlik” jurnali. – Toshkent
moliya instituti, 2022. №2.
7.
“Biznesni rivojlantirish banki” ATB rasmiy sayti –
(Ipoteka mahsulotlari, hisobotlar, xizmat ko‘rsatish qoidalari)
8.
Karimova M.M. “Kredit tizimini modernizatsiya qilish va raqamli texnologiyalarni
joriy etishning dolzarbligi” // “Bank va Bozor” ilmiy-amaliy jurnali. – 2023. №3.
9.
G‘ulomov S.S. “Bank amaliyoti” darsligi. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2021.
10.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) va Jahon banki materiallari –
(Ipoteka kreditlash bo‘yicha global amaliyot va tavsiyalar)
