JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
216
216
INGLIZ HUQUQIY MATNLARINING TIPIK
STRUKTURASI VA UMUMIY TUZILISHI
Murodullayev Abdulaziz Inatulla o’g’li
Samarqand davlat chet tillar instituti
2-bosqich magistranti.
Ilmiy rahbar:
T. A. Bushuy
Filologiya fanlari doktori, professor
Annotatsiya:
Maqolada ingliz huquqiy matnlarining tipik strukturasi va umumiy
tuzilishi yoritrildi.
Kalit so’zlar:
ingliz tili, huquqiy matnlar, grammatika, tipik struktura, sarlavha,
grammatik tuzilmalar, huquqiy normalar.
Abstract:
The article discusses the typical structure and general structure of
English legal texts.
Keywords:
English, legal texts, grammar, typical structure, title, grammatical
structures, legal norms.
KIRISH
Ingliz huquqiy matnlari odatda aniq tuzilmaga ega bo‘lib, unda sarlavha (title),
kirish qismi yoki preambula, asosiy bandlar (clauses) hamda zarur bo‘lsa ta’rif va
definitsiyalar bo‘limi (definitions) kabi qismlar ajratiladi. Matn avvalida sarlavha
hujjat mazmun-mohiyatini aks ettiradi va uning turini bildiradi (masalan, “Contract for
Sale of Goods” – Tovarlarni sotish shartnomasi). Kirish qismida hujjat tuzilishining
maqsadi va taraflar ko‘rsatiladi, ba’zan muqaddima (preamble) ko‘rinishida qisqacha
izoh beriladi. Masalan, shartnomalarda preambula taraflarni, shartnoma tuzilgan sanani
va bitim mazmunini belgilaydi. Shu bilan birga, yirik huquqiy hujjatlar boshida maxsus
“Definitions” bo‘limi keltirilib, matnda qo‘llaniladigan asosiy atamalar talqini beriladi.
Bu usul matn davomida terminlar yagona ma’noda tushunilishini ta’minlaydi.
MUHOKAMA
Asosiy qismda huquqiy normalar yoki majburiyatlar ketma-ket bandlar tarzida
bayon qilinadi. Har bir band muayyan qoidani ifoda etadi va boshqa bandlardan raqam
yoki harflar bilan ajratiladi (bandlash). Masalan, inglizcha qonun hujjatlarida matn
bo‘limlar (sections) va kichik bo‘limlarga bo‘linadi, har bir bo‘lim alohida normani
qamrab oladi. Hujjat oxirida zarur hollarda shartlar (conditions) yoki maxsus izohlar
keltiriladi. Ko‘plab huquqiy bitimlarda bandlarning oxirida yoki alohida bo‘limlarda
shartli holatlar va istisnolar ko‘rsatiladi. Umuman, ingliz huquqiy matn tuzilishi
mantiqan izchil bo‘lib, avval umumiy ma’lumot va ta’riflar, so‘ngra huquqiy normalar,
shartlar va nihoyat xulosa yoki imzo qismi joylashtiriladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
217
217
Shartnoma (contract) matnining tuzilishi va sintaktik xususiyatlari:
Ingliz tilidagi shartnomalar an’anaviy ravishda bir nechta asosiy qismlarga
bo‘linadi. Manbalarda keltirilishicha, odatiy shartnoma quyidagi tarkibiy qismlardan
iborat bo‘lishi mumkin:
1. Sarlavha (Title) – Hujjat turini va mazmunini aks ettiruvchi nom. Masalan,
“Employment Agreement” (Mehnat shartnomasi) sarlavhadan hujjatning mohiyati
darhol anglashiladi.
2. Kirish qismi / Preambula – Shartnomaning dastlabki bandi bo‘lib, unda
shartnoma nomi, tomonlar va tuzilgan sana kabi ma’lumotlar beriladi.
3. Izoh bandlari (Recitals) – WHEREAS so‘zi bilan boshlanuvchi mazkur qism
shartnoma mazmuni va sabablarini qisqacha bayon etadi.
4. “Therefore” bandi (Words of Agreement) – Tomonlarning kelishuvga
erishganini bildiruvchi rasmiy ibora bo‘lib, odatda “Therefore” so‘zi bilan boshlanadi.
5. Atamalar ta’rifi (Definitions) – Agar shartnoma matnida murakkab yoki ko‘p
ma’noli terminlar ishlatilsa, ular alohida “Definitions” bo‘limida aniq izohlanadi.
6. Asosiy shartlar (Business Provisions) – Shartnomaning mazmunini tashkil
etuvchi bandlar majmui. Bu qismda tomonlarning huquq va majburiyatlari, to‘lov
shartlari, bajarilish muddati, sifat kafolatlari, javobgarlik va boshqa muhim shartlar
batafsil yoritiladi.
7. Umumiy qoidalar (General Provisions) – Shartnomaning yakuniy qismida
standart huquqiy normalar keltiriladi.
8. Imzo qismi (Signature Lines) – Shartnoma matnining so‘ngida tomonlarning
imzolari uchun joy ajratiladi.
9. Ilovalar (Exhibits/Schedules) – Agar shartnomaga qo‘shimcha hujjatlar
biriktirilsa, ular ilova sifatida keltiriladi.
Shartnomalarning sintaktik xususiyatlariga kelsak, ingliz tilidagi shartnomalarda
uzun va murakkab sintaktik tuzilmalar tez-tez uchraydi. Bir band ko‘pincha juda uzun,
turli shartli iboralar bilan boyitilgan bitta jumladan iborat bo‘lishi mumkin.
Qonun va nizom hujjatlarining tuzilishi:
Qonunlar (Acts, Statutes) matni ham o‘ziga xos standart tuzilishga ega. Qonun
hujjatlari odatda quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi: nom (Act’s title), qabul
qilingan yil, kirish qismi yoki muqaddima (preamble), asosiy moddalar (sections),
boblar (Parts), ta’riflar (Interpretation), amalga kirish sanasi (commencement), ilovalar
(Schedules). Har bir modda muayyan huquqiy qoida yoki talabni bayon qiladi.
Moddalar tartib raqam bilan ketma-ket berilib, ichki ravishda kichik moddalarga (sub-
sections) ajratilishi ham mumkin.
Nizomlar (Regulations) esa ijro hokimiyati yoki vakolatli idoralar tomonidan
qabul qilinadigan hujjatlardir. Ular ham bo‘limlarga bo‘linadi va har bir qismda aniq
huquqiy tartiblar belgilanadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
218
218
Sud hujjatlarining tuzilishi va matn tartibi:
Sud qarori (judgment or court decision) quyidagi qismlarga ega: sarlavha (case
title), kirish (introduction), faktlar bayoni (statement of facts), huquqiy asos va tahlil
(legal reasoning), xulosa/qaror (conclusion or order). Kirish qismida muhokama
mazmuni, faktlar bayonida esa taraflar pozitsiyasi yoritiladi. Tahlil qismida
qo‘llanilgan qonunlar va pretsedentlar ko‘rsatiladi. Yakuniy qismda esa qaror aniq
formulada beriladi.
Bandlash, raqamlash va normativ iboralardan foydalanish:
Huquqiy matnlar band-band tuzilib, har bir band raqam yoki harflar bilan
belgilanadi. AQSh va Britaniya amaliyotida raqamlanish tizimlari farq qilsa-da, har
ikkisida izchillik va qulaylik ustun turadi. Shartli gaplar (if, unless, provided that,
subject to) orqali huquqiy normalarning amal qilish shartlari aniqlashtiriladi. “In
accordance with” kabi iboralar esa qonun yoki boshqa hujjatlarga bog‘liqlikni
bildiradi.
Matn ichida huquqiy asos va dalillarni kiritish usullari:
Matn ichida huquqiy asos (normativ hujjatlar, pretsedentlar, ilmiy manbalar)
quyidagi usullar orqali kiritiladi: matn ichida havola berish (e.g., “According to Section
5 of the Act”), izoh (footnote yoki endnote) bilan, qo‘shimcha hujjatlarni ilova qilish
orqali (e.g., Schedule A, Exhibit B). Bu usullar huquqiy dalilning ishonchli bo‘lishi va
matnni izchil saqlash uchun xizmat qiladi.
O‘zbek olimlarining fikr va mulohazalari:
M.N. Xamdamova huquqiy tilni bir necha sohalarga (qonun tili, sud tili) ajratadi.
S. Xujakulov ingliz huquqiy matnlarining ko‘p qatlamli va rasmiy xususiyatlariga
e’tibor qaratgan. Sh. Kuchimov va G. G‘ulomova huquqiy terminlarning izchilligi, bir
ma’noliligi va tahliliy aniqligini ta’kidlaydi.
Ingliz huquqiy matnlarining tipik tuzilishi aniqlik, izchillik va huquqiy normalarni
to‘g‘ri tushunishga yo‘naltirilgan. Har bir matn o‘z vazifasiga mos ravishda
strukturaviy jihatdan bo‘linadi. Bandlash, normativ iboralar, dalillarni joylashtirish va
raqamlash tizimi huquqiy mazmunning ifodasini mukammallashtiradi. Bunday tizimni
chuqur o‘rganish huquqiy tarjima, huquqshunoslik va xalqaro hujjat almashinuvida
katta ahamiyat kasb etadi.
O‘zbek tilshunoslarining grammatik-stilistik yondashuvlari:
O‘zbek tilshunoslari ingliz huquqiy tilini o‘rganishda grammatik va stilistik
jihatlarga alohida e’tibor qaratib, ingliz va o‘zbek huquqiy matnlari strukturasini
qiyosiy tahlil qilganlar. Jumladan, huquqiy tildagi gap qurilishi, modal fe’llar
ishlatilishi, majhul (passiv) konstruktsiyalar va rasmiy uslub xususiyatlari turli olimlar
tomonidan ilmiy tahlil etilgan. M.Mirzayev, N.Otajonov kabi tilshunoslar umumiy
tarjima nazariyasi va matn stilistikasiga oid ilmiy asarlari bilan huquqiy matnlarni tahlil
qilishga metodologik asos solgan bo‘lsa, S.Xujakulov, G.G‘ulomova, S.Mirhamidov,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
219
219
Sh.Ko‘chimov, D.Qurbonov va boshqa zamonaviy tadqiqotchilar huquqiy tilning
maxsus xususiyatlarini bevosita o‘rganganlar. Ular ingliz va o‘zbek huquqiy tillarini
qiyoslab, grammatik farqlar, terminologik masalalar hamda uslubiy o‘ziga xosliklarni
aniqlashgan. Xususan, yuridik lingvistika (“yurislingvistika”) sohasi shakllanishida
Sh. Ko‘chimov kabi olimlarning xizmatlari katta bo‘lib, huquq tili nazariyasini
mustaqil yo‘nalishda rivojlantirish taklif etilgan. Quyida ingliz huquqiy tilining o‘zbek
tilshunoslari tadqiq qilgan ba’zi grammatik va stilistik jihatlari batafsil yoritiladi.
Ingliz va o‘zbek huquqiy tillari grammatik xususiyatlarining qiyosiy tahlili:
Ingliz va o‘zbek huquqiy matnlari grammatik qurilishi o‘rtasida sezilarli farqlar
mavjud bo‘lib, buni o‘zbek olimlari o‘z tadqiqotlarida atroflicha ko‘rsatib berganlar.
Birinchidan, ingliz huquqiy tilida modal fe’llar keng qo‘llanadi – masalan, shall
(majburiyat ifodalash), may (ruxsat), must (buyruq yoki zaruriyat) kabi vositalar orqali
huquqiy normalar ifodalanadi. O‘zbek huquqiy tilida esa bunday majburiyat va ruxsat
darajalari ko‘pincha modal so‘z va iboralar (kerak, lozim, shart) yoki fe’lning buyruq-
shart shakllari yordamida ifodalanadi. Masalan, ingliz tilidagi “Contracts shall be
signed by the parties” jumlasi o‘zbek tilida “Shartnoma tomonlar tomonidan
imzolanishi lozim” tarzida, ya’ni lozim modal so‘zi bilan beriladi. Bu holatda shall
ning majburiy ma’nosi o‘zbek tilida ravshan ifodalanishi uchun lozim yoki shart kabi
so‘zlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikkinchidan, ingliz huquqiy
matnlarida majhul nisbat va egalik olmoshlari tushirib qoldirilgan murakkab tuzilmalar
juda keng tarqalgan. Tadqiqotchilar ta’kidicha, ingliz huquqiy matnlari odatda g‘oyat
uzun va murakkab gaplardan tashkil topadi: bir jumla ichida bir necha ergash gap
(shart, sabab yoki izohlovchi ergashlar) keltiriladi, matn ravonligi uchun ko‘makchi
olmoshlar (masalan, it, this) ko‘pincha ishlatilmay, uning o‘rnida atamalar yoki otlar
takror qo‘llanadi. Natijada bitta gap tarkibida ko‘p ma’noli va murakkab tuzilma hosil
bo‘ladi. Ingliz huquqiy uslubida, ayniqsa qonun va shartnomalarda, gapning egasi
ko‘pincha noaniq bo‘ladi yoki umuman ko‘rsatilmaydi (masalan: It is established that...
— Aniqlanadiki...). O‘zbek huquqiy tilida ham majhul nisbat mavjud bo‘lsa-da
(masalan, “belgilab qo‘yiladi”, “taqiqlanadi” kabi), gap qurilishi nisbatan sodda va
tuzilmalari ixchamroq bo‘lishi kuzatiladi. Ingliz tilidagi uzun relative yoki participle
konstruktsiyalar o‘zbek tiliga tarjima qilinayotganda ko‘pincha murakkab gaplarni
bo‘lib oddiyroq sodda gaplarga ajratish yoki ergash gapni muqobil ravishda ergashtirib
qayta qurish talab etiladi. Uchinchidan, fe’llarning zamon va sintaktik shakllanishida
ham tafovutlar bor: ingliz huquqiy hujjatlarida hozirgi zamon oddiy shakli doimiy
haqiqiylikni ifodalash uchun qo‘llansa (masalan: This Act applies to all contracts),
o‘zbek tilida esa shunday normativ gaplar ko‘pincha kelasi zamon yoxud asosiy
fe’lning shart nisbati orqali ifodalanadi (“Ushbu Qonun barcha shartnomalarga tatbiq
etiladi”). O‘zbek tilshunoslari bu kabi grammatik farqlarni tahlil qilar ekan, tarjima
vaqtida grammatik transformatsiyalardan foydalanish lozimligini uqtiradilar.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
220
220
Masalan, A.Nurmonov va boshqalar transpozitsiya, substansiya (so‘z turkumini
o‘zgartirish) yoki sintaktik assimilyatsiya usullarini qo‘llab, ingliz tilidagi murakkab
qurilmalarni o‘zbek tilining mantiqiy tizimiga moslashtirish mumkinligini
ta’kidlaydilar. Shu tariqa, grammatik qiyosiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz
huquqiy tili murakkab sintaksis va formal grammatik vositalarga tayansa, o‘zbek
huquqiy nutqi sodda sintaktik qurilish, aniq va tushunarli ifodaga intiladi.
O‘zbekistonlik olimlar yuqoridagi grammatik farqlarni o‘rganish barobarida
huquqiy terminlar va ularning grammatik xususiyatlariga ham e’tibor qaratganlar.
Masalan, S.Xujakulov o‘z tadqiqotlarida ingliz va o‘zbek huquqiy atamalarining til
xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilib, har ikki tilning yuridik terminologiyasi o‘z tarkibiy
tizimi va semantik mazmuniga ega ekanini ko‘rsatgan. Xususan, u ingliz huquqiy tilida
ba’zi umumadabiy so‘zlar tor ma’noda yuridik atama sifatida ishlatilishini (masalan,
action so‘zi odatdagi “harakat” ma’nosidan tashqari “da’vo” yoki sud jarayoni
ma’nosini ifodalashi) va bunday hollarda kontekstga qarab tarjimada muqobil
atamalarni topish zarurligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, G.G‘ulomova mustaqillik
davrida o‘zbek huquqiy terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishi mavzusidagi
ilmiy ishida o‘zbek huquqiy tilining boyish jarayonini tahlil qilgan. U o‘zbek huquqiy
atamalarini kelib chiqishi va tipologiyasiga ko‘ra guruhlarga ajratib, terminlarni
persian-arabcha qatlam, rus-xalqaro qatlam va o‘zlashmalar kabi toifalarda ko‘rib
chiqadi. G‘ulomovaning izlanishlarida huquqiy sohada monosemiya (bir ma’nolilik)
prinsipi alohida urg‘u bilan tilga olinadi – ya’ni har bir yuridik tushuncha uchun
yagona, aniq atama qo‘llash zaruriyati. Darhaqiqat, huquqiy matnlarda sinonimik
atamalarni sababli chalkashliklar oldini olish uchun birxillikni ta’minlash muhimdir.
Sh.Ko‘chimov esa o‘zining nomzodlik (1995) va doktorlik (2003) dissertatsiyalarida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri huquqiy normalarning tildagi ifodalanishini o‘rgandi. Uning
tadqiqotlari natijasida o‘zbek huquqiy tilida qonun normalarini ifodalashda duch
kelinadigan ilmiy-nazariy muammolar, jumladan grammatik konstruktsiyalarni
tanlash, terminlarni standartlashtirish masalalari yoritib berildi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek olimlarining grammatik tahlillari ingliz huquqiy
tilidagi modallik, sintaksis va terminologiya kabi jihatlarni chuqur anglab, ularni
o‘zbek tiliga to‘g‘ri va aniq tarjima qilish yo‘llarini ko‘rsatib beradi.
ADABIYOTLAR
1.Termium Plus (Canada legal termbase). URL: https://www.btb.termiumplus.gc.ca.
2.Legal
English
UK.
Glossary
of
Common
Legal
Terms
.
URL:
https://www.legalenglish.co.uk.
3.Ganieva D. Ingliz huquqiy matnlarida arxaizmlar va ularning tarjima muammolari //
Filologiya fanlari. – 2022. – №4.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
221
221
4.Sadullayeva M. O‘zbek tilida rasmiy uslub janrining shakllanishi // Til va Adabiyot.
– 2021. – №3.
5.TSUL.
Jahon huquqiy tizimlari
. – Toshkent: TSUL, 2020.
6.European Commission.
Translating for the EU institutions
. – Brussels, 2021.
7.Uzbek National Corpus. URL: http://corpus.uzbekcorpus.uz
