JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
267
267
KLINKER USULDA OLINGAN EKSTRAKSIYON FOSFAT KISLOTADAN
ODDIY O’G’ITLARNI OLISHDA HARORATNI TA’SIRI
B.X.Abdurahmatov
Namangan shahar 1-IMI kimyo fani o’qituvchisi:
E-mail: bahodirkim@gmail.com
Annotatsiya.
Maqolada Markaziy Qizilqum (MQ) fosforiti bo‘lgan oddiy fosforit
unidan (OFU) klinker usulda ekstraksion fosfat kislota temperatura va
konsentratsiyalarini ta’siri o‘rganilgan. Olingan EFKni asosiy ko‘rsatkichlariga fosfat
kislotagipsli bo‘tqadan suv va fosfat kislota eritmasi orqali EFKni ajratib olish
jarayonlari o‘rganilgan va ushbu jarayonlarning maqbul kattaliklari aniqlangan.
Temperatura va konsentratsiyalari mos ravishda 30-110
O
C va 90-93% ga teng. Ushbu
maqbul kattaliklarda tarkibida 9,12-9,29% P
2
O
5
tutgan EFK (suv bilan ajratib
olinganda) va 17,11-17,35% P
2
O
5
tutgan EFK (10% li EFK eritmasi bilan ajratib
olinganda) hosil bo‘lishi ko‘rsatilgan. Suv va EFK bilan ajratib olishda
fosfatkislotagipsli bo‘tqalarning filtrlanish tezliklari mos ravishda 948-969 va 1207-
1285 kg/m
2
·s ga teng.
Kalit so‘zlar:
oddiy fosforit uni, harorat, ekstraksion fosfat kislota va filtrlanish
tezligi.
Hozirgi paytda fosfat kislota ikki xil usulda ishlab chiqarilmoqda. Birinchi usul
fosfat xom ashyolaridagi fosforni qaytarib, fosfor holiga keltiriladi, olingan fosfor
oksidlanib fosfat angidridga aylantiriladi va hosil bo‘lgan fosfat angidrid suvga
yuttiriladi. Fosfat kislota ishlab chiqarishning ushbu usuli quruq (elektropechli) usul
va olingan fosfat kislota termik fosfat kislota (TFK) deb ataladi. Fosfat kislota ishlab
chiqarishining ikkinchi usuli bu fosfat xom ashyolarini kuchli mineral kislotalar (nitrat,
xlorid va sulfat kislotalar) yordamida qayta ishlab uni ajratib olishdir. Bunday usul ho‘l
(ekstraksion) usul va olingan fosfat kislota ekstraksion fosfat kislota (EFK) deb ataladi.
Hozirgi vaqtda EFK ishlab chiqarishning ikkita usuli mavjud bo‘lib, ular fosfat
xom ashyolarini avval EFK bilan parchalab keyin sulfat kislotali ekstraksiya qilish
(ho‘l usul) va fosfat xom ashyoni avval 93-98%-li sulfat kislota bilan ta’sirlashtirib
keyin undan fosfat kislotani suv bilan ajratib olishdir (klinker usul).
Birinchi usul, ya’ni ho‘l usul dunyo bo‘ylab juda keng tarqalgan. Deyarli fosfat
xom ashyosi bor mamlakatlarda ushbu usul qo‘llaniladi. Ushbu jarayonlarda kalsiy
sulfat cho‘kma sifatida hosil bo‘ladi va u asosiy suspenziyadan ajratiladi. Harorat
hamda eritmadagi P
2
O
5
va SO
4
2-
larning miqdorlariga qarab, kalsiy sulfat digidrat
(CaSO
4
·2H
2
O), yarim gidrat (CaSO
4
·0,5H
2
O) va angidrid (CaSO
4
) ko‘rinishida hosil
bo‘ladi. EFK ishlab chiqarishning asosiy usuli bizning mamlakatda ham va boshqa
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
268
268
mamlakatlarda ham nisbatan oddiy va ishonchli bo‘lgan asosiy usuli bu digidratli
usuldir
[1]
.
Hozirda butun dunyoda EFK ishlab chiqarishning klinker usuli, ya’ni ikkinchi
usul amalda qo‘llanilmaydi. Lekin shunday bo‘lsada, bu usul ham chet mamlakatlarda
o‘rganilgan. Ayniqsa AQSH olimlari tomonidan keltirilgan ixtiro
[2]
diqqatga
sazovordir. Bunda fosfat xom ashyosi 98%-li sulfat kislotasi bilan aralashtiriladi va
donadorlanadi, donalarni ftordan tozalash maqsadida 200-240
o
C yoki 350-400
o
C da
qizdiriladi va hosil bo‘lgan aralashmadan fosfat kislota suv yordamida ajratib olinadi.
Ushbu usulda EFK olishni bir qator afzalliklari mavjud: EFK tarkibidagi P
2
O
5
ni
konsentratsiyasini yuqoriligi va undagi ftor miqdorini kamligi.
Hozirgi vaqtda mamlakatimiz olimlari tomonidan fosfat xom ashyolaridan
bunday usulda EFK olish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmagan. Ammo so‘nggi
paytda biz tomonimizdan past navli yuqori karbonatli Markaziy Qizilqum (MQ)
fosforitlaridan EFK olishning klinker usuli bo‘yicha dastlabki ilmiy tadqiqotlar ishlari
olib borilgan
[3].
Ushbu tadqiqot ishida Markaziy Qizilqum (MQ) fosforiti bo‘lgan
oddiy fosforit unidan (OFU) klinker usulda ekstraksion fosfat kislota olish va uning
sifat ko‘rsatgichlariga OFUni parchalanish vaqti davomiyligini ta’siri, hamda fosfat
kislotagipsli pulpadan suv va fosfat kislota eritmasi orqali EFKni ajratib olish
jarayonlari o‘rganilgan. Keltirilgan parchalanish vaqtlarida tarkibida 8,19-9,37% P
2
O
5
tutgan EFK (suv bilan ajratib olinganda) va 16,57-17,39% P
2
O
5
tutgan EFK (10% li
EFK bilan ajratib olinganda) hosil bo‘lishi ko‘rsatilgan. Suv va EFK bilan ajratib
olishda fosfat kislota gipsli bo’tqa filtrlanish tezliklari o‘rganilgan.
Ushbu maqolada esa EFK dan oddiy o’g’itlarni olishda harorat tasiri va
konsentratsasini o‘rganilgan. Tajribalar uchun oddiy fosforit unidan (OFU) dan
foydalanildi. Uning kimyoviy tarkibi va tajribalarni bajarish tartibi
[3]
da batafsil
keltirilgan. Harorat 30-100
O
C (Fosforit xom ashyosidagi CaO ga nisbatan) deb olindi.
EFK ni 30
0
C qizdirilib olindi . Qizdirilib olingan EFK ni asta sekinlik bilan fasfarit
unidan solindi 5-10 daqiqa davomida aralashtirildi va vakum ostida filtrlab ajratib
olindi. OFU ni EFK reaksiya natijasida parchalanishi tufayli katta hajmdagi ko‘piklar
hosil bo‘lishi kuzatilmadi. OFU ni parchalanish koeffitsienti (K
parch.
), P
2
O
5
ni eritmaga
ajralish koeffitsienti (K
ajral.
) va fosfat kislotali gipsli bo‘tqa filtrlanish tezliklari
[4]
hisoblandi. Olingan oddiy og’itlar asosiy moddalar aniq bo‘lgan usullarda tahlil
qilindi
[5,6]
. Olingan natijalar 1-jadvalda keltirilgan. Ushbu keltirilgan natijalardan
ko‘rinib turibdiki, haroratning me’yorini 30 dan 60
o
C gacha ortishi bilan olingan o’g’it
tarkibidagi P
2
O
5
ning miqdori 9,74 dan 12,27% gacha ortishi, CaO ning miqdori 1,19
dan 1,74 % gacha oshdi . Quruq fosfogipsdagi P
2
O
5umum.
va P
2
O
5suv.
ning miqdorlari
mos ravishda 3,08 dan 2,47% gacha va 0,49 dan 0,20% gacha kamayishi kuzatiladi.
CaO ning miqdorlari esa mos ravishda 29,61 dan 30,01% gacha ortishi kuzatiladi.
Xuddi shu me’yorlarda K
parch.
va K
ajr.
mos ravishda 90,15 dan 94,02% gacha ortadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
269
269
Bunda filtrlanish tezligi nam fosfogips bo‘yicha 859 dan 981 kg/m
2
·s gacha bo‘lgan
oraliqda yotadi.
1-jadval
Olingan EFK dan fosfarit uni orqali oddiy o’g’it olishda harorat ta’siri.
Moddalarni miqdori, %
K
parch.,
%
K
ajral.,
%
Filtrlanish
tezligi,
kg/m
2
s
EFK
Quruq o’g’it
P
2
O
5
CaO
P
2
O
5umum.
P
2
O
5suv.
CaO
Harorat 30
0
C
18,6
2,61
9,74
3,24
22,8
87,55
81,4
859
Harorat 40
0
C
18,6
2,61
10,13
3,44
24,2
88,11
82,45
885
Harorat 50
0
C
18,6
2,61
11,34
3,85
27,1
90,2
83,87
950
Harorat 60
0
C
18,6
2,61
12,27
4,17
29,3
92,3
86,14
963
Keltirilgan jadval natijalaridan yana shu narsa ko‘rinadiki, olinadigan EFK dan
temperaturani oshirib brogan sari oddiy og’itlarni olish asosiy kimyoviy tarkiblari bir-
biriga juda yaqin. Bu holat shundan dalolat beradiki temperaturani maqbul meyori 70-
100
o
C gacha deb olish mumkin. Keyingi tajribalarda yuqoridagi ko‘rsatgichlarga sulfat
kislota konsentratsiyalarini ta’siri o‘rganildi. Bunda temperatiurani esa 70,80,90 va
95
o
C gacha bo’lgan meyori asosida o’rganildi Tajribalarni bajarish tartibi
yuqoridagilar bilan bir xil. Olingan natijalar 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval
Olingan EFK dan fasfarit uni orqali oddiy og’it olishda haror ta’siri.
Moddalarni miqdori, %
K
parch.,
%
K
ajral.,
%
Filtrlanish
tezligi,
kg/m
2
s
EFK
Quruq o’g’it
P
2
O
5
CaO
P
2
O
5umum.
P
2
O
5suv.
CaO
Harorat 70
o
C
18,6
2,61
14,85
3,92
33,8
87,55
81,4
980
Harorat 80
0
C
18,6
2,61
17,32
5,14
37,95
88,11
82,45
1040
Harorat 90
0
C
18,6
2,61
21,34
7,27
45,92
90,2
83,87
1080
Harorat 95
0
C
18,6
2,61
24,95
8,43
48,14
92,3
86,14
1100
Jadvalda keltirilgan natijalardan ko‘rinib turibdiki haroratni oshirib borsangiz
P
2
O
5
o’zlashuvchanligi 9,74 dan 24,95 % gacha ko‘tarilganda olingan. CaO ning
miqdori 22,8 dan 48,14% gacha ortishi kuzatiladi.
EFK dan oddiy o’g’itlar olishda P
2
O
5
miqdori va filtrlanish tezligi bo‘yicha ham
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
270
270
ushbu kattaliklar hozirgi ishlab chiqarish talablariga to‘liq javob beradi. Bundan
tashqari past navli yuqori karbonatli MQ fosforitlaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri EFK orqali
olish imkoniyatini mavjudligini ta’kidlash lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Позин М.Е. Технология минеральных удобрений. - Л.: Химия, 1983. - 336
2. United States Patent N3935298. Process for the preparation of Phosphoric
acid//Yujiro Sugahara, Yoshibumi Noshi; Hiroyuki Naito; Akira Takahashi; Shoji
Shoji. 1976, 27
th
January.
3. Markaziy Qizilqum fosforitlaridan ekstraksion fosfat kislota olishning klinker
usuli / NamDU ilmiy axborotnomasi, №7, 2021 y, 69-75-betlar.
4. Расчеты по технологии неорганических веществ / Дыбина П.В.,
Соловьева А.С., Вишняк Ю.Н. – М.: Химия, 1987 г., 496 с.
5. Методические инструкции выполнения испытаний экстракционной
пульпы и экстракционной фосфорной кислоты. // АО «Аммофос–Максам»,
Алмалык, 2010, С.16-22.
6.Винник М.М., Ербанова Л.Н., Зайцев П.М. и др// Методы анализа
фосфатного сырья, фосфорных и комплексных удобрений, кормовых фосфатов.
– М.: Химия. 1975. - 218 с.
