JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
194
194
IQTISODIYOTDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI
Xudoyberganov Z.D.
1
, Ravshanov X.A.
2
, Orifi D.Sh.
3
1
“O'zbektelekom” AK Janubiy filiali Direktorning
birinchi o‘rinbosari, O‘zbekiston, Samarqand.
2
“O'zbektelekom” AK Janubiy-G’arbiy filiali Direktori,
O‘zbekiston, Samarqand.
3
“O'zbektelekom” AK Janubiy-G’arbiy filiali Direktorning
o‘rinbosari, O‘zbekiston, Samarqand.
Annotatasiya.
So‘nggi o‘n yilliklarda axborot texnologiyalari (AT) iqtisodiyotda
tub burilishlarga sabab bo‘ldi. Global iqtisodiy jarayonlar axborot oqimi va uning
samarali boshqarilishiga bog‘liq bo‘lib qoldi. Kompyuter texnikasi, internet,
ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlari va raqamli kommunikatsiyalar iqtisodiyotning
barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada iqtisodiyotda axborot
texnologiyalarining ahamiyati, ularning iqtisodiy faoliyatni samarali tashkil etishdagi
o‘rni hamda rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi. Shu bilab birga ushbu maqolada
umumiy
kompyuterlashtirish
tufayli
yangi
bosqichga
chiqqan
axborot
texnologiyalarining mohiyati o‘rganiladi. Axborot iqtisodiyotining dolzarb masalalari
va iqtisodiy haqiqatning o‘zgarayotgan jihatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar.
Axborot texnologiyalari, iqtisodiyot, iqtisodiy axborot, axborot
iqtisodiyoti.
Kirish.
Hozirgi zamonda axborot texnologiyalari ma’lum va oldindan ishlab
chiqilgan algoritmlar bo‘yicha har qanday ma’lumotni kompyuterda qayta ishlash
jarayonini anglatadi. Shuningdek, bu — ma’lumotni qisqa vaqt ichida ma’lum
masofalarga uzatishdir. Ushbu jarayonning ajralmas qismi katta hajmdagi
ma’lumotlarni saqlash hisoblanadi.
Biz axborot sivilizatsiyasi davrida yashayapmiz. U axborot-kompyuter
texnologiyalarining rivojlanishi va doimiy takomillashuvi natijasida yuzaga kelmoqda.
Ishonch bilan aytish mumkinki, kompyuterlashtirish tufayli axborot texnologiyalari
ma’lumotlarni saqlash, uzatish, qabul qilish va qayta ishlashning mutlaqo yangi
bosqichiga chiqdi.
Ishonch bilan aytish mumkinki, axborot texnologiyalarini ishlab chiqish - bu katta
xarajat talab qiladigan, yuqori malakali mutaxassislar tayyorgarligini hamda ilm-fan
maydonini talab etadigan sohadir. Biroq shunga qaramay, ushbu jarayonni inqilobiy
o‘zgarishlar bilan qiyoslash mumkin [1].
Asosiy qism.
Axborot iqtisodiyotiga kelsak, aytish mumkinki, u iqtisodiy
haqiqatning ko‘plab jihatlari va holatlarini o‘zgartirdi. Ularga pul funksiyasi ham
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
195
195
kiradi — u umumiy mehnat sarfi ekvivalenti bo‘lishdan asta-sekin hisob-kitob
vositasiga aylandi. Shuningdek, axborot texnologiyalarining rivojlanish samarasiga
to‘lov tizimlari va virtual banklar misol bo‘la oladi.
Axborot texnologiyalarining iqtisodiyotdagi qo‘llanilishi quyidagi ijobiy
natijalarga olib keladi:
1. Ish jarayonlarini avtomatlashtirish: Qo‘lda bajariladigan ishlar tez va aniq
bajariladi, xatoliklar kamayadi.
2. Tezkor axborot almashinuvi: Tashkilot ichida va tashqarisida axborot uzatish
tezligi oshadi, bu esa samarali hamkorlikni ta’minlaydi.
3. Resurslarni tejash: Ishlab chiqarish va boshqaruv jarayonlarida resurslardan
samaraliroq foydalanish imkoniyati yaratiladi.
4. Bozor sharoitlariga moslashish: Tezkor ma’lumot almashinuvi tufayli biznes
tezlik bilan yangi sharoitlarga moslasha oladi.
5. Yangi biznes imkoniyatlari: Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi yangi xizmat
va mahsulotlar yaratishga sabab bo‘ladi.
Iqtisodiyot va biznesda axborot texnologiyalari ma’lumotlarni saralash, qayta
ishlash, yig‘ish kabi amaliyotlar uchun, shuningdek hisoblash texnikasi va jarayon
ishtirokchilarining o‘zaro hamkorligini tashkil etish uchun qo‘llaniladi. Shubhasiz,
axborot texnologiyalaridan foydalanish axborot ehtiyojlarini qondirish, tezkor aloqa va
boshqa shu kabi maqsadlarda ham xizmat qiladi.
Ta’limiy tarkibiy qismga ham to‘xtalish lozim, u iqtisodiyotda axborot
texnologiyalaridan foydalanish bilan bog‘liqdir. Axborot texnologiyalari to‘liq
quvvatda ishlashi uchun ularni maksimal darajada samarali qo‘llashni bilish zarur. Shu
bois ko‘plab boshqaruvchilar xodimlarni o‘qitishga, shuningdek iqtisodiyotda axborot
texnologiyalari sohasidagi eng yangi ishlanmalarni kuzatishga katta e’tibor qaratadilar.
Natijada, iqtisodiyotdagi axborot texnologiyalarini umumiy holda iqtisodiy
ma’lumotlarga kompyuter texnikasi yordamida ishlov berish orqali optimal zaruriy
natijani olishga qaratilgan harakatlar majmuasi sifatida ta’riflash mumkin [2].
Iqtisodiyotni boshqarishda axborot tizimlarini yaratish va ularning faoliyati
axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Ya’ni, ular
avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi — bu ma’lumotlarni saqlash, uzatish,
yig‘ish va qayta ishlash uchun hisoblash texnikasi va aloqa tizimlarining usul va
vositalaridan foydalaniladigan axborot texnologiyasidir [5].
Tahlil va muhokama.
Shuni ta’kidlash lozimki, bozor munosabatlari sharoitida
axborot va axborot xizmatlariga bo‘lgan talabning ortishi zamonaviy axborotlarni
qayta ishlash texnologiyasini texnik vositalarning katta qismini qo‘llashga yo‘naltirdi.
Bunday vositalarga, eng avvalo, elektron hisoblash mashinalari va aloqa vositalari
kiradi. Shu munosabat bilan turli konfiguratsiyadagi hisoblash tizimlari va tarmoqlari
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
196
196
yaratilmoqda, ularning maqsadi faqat ma’lumot to‘plash emas, balki terminal
qurilmalarni
mutaxassis
yoki
rahbarning
ish
joyiga
maksimal
darajada
yaqinlashtirishdir. Ana shu hol avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarining ko‘p
yillik rivojlanishidagi katta yutuq bo‘ldi.
Ma’lumki, iqtisodiy axborot tizimining mohiyati tegishli ma’lumotlarni qayta
ishlashdan iborat. Bu yerda to‘g‘ridan-to‘g‘ri predmet sohasi sifatida buxgalteriya
hisobi, statistika, sug‘urta, bank, kredit-moliya faoliyati, shuningdek boshqa turdagi
tijorat faoliyatlari kiradi. Ish joyida iqtisodiy axborot tizimidan foydalanish uchun uni
axborot texnologiyalari yordamida loyihalash talab etiladi.
Ta’kidlash lozimki, ilgari tizimni loyihalash jarayoni predmet sohasi
ma’lumotlarini qayta ishlashdan alohida amalga oshirilgan. Hozir esa u ham mustaqil
ravishda mavjud bo‘lib, loyiha ishlab chiquvchilardan juda yuqori malaka talab qiladi.
Shu tariqa, hozirgi vaqtda iqtisodiyotda mavjud bo‘lgan axborot texnologiyalari
nafaqat har qanday foydalanuvchiga ochiq, balki tizimning alohida komponentlarini
loyihalash jarayonini axborotni qayta ishlash bilan birlashtirish imkonini beradi. Bunga
elektron pochta, elektron ofis, matn va jadval protsessorlari va boshqalar misol bo‘la
oladi. Oddiy foydalanuvchi uchun qulay axborot texnologiyalarini yaratish jarayoni
davom etmoqda [3, 4].
Iqtisodiyotda axborot texnologiyalari deganda kompyuterlar, telefon aloqasi,
kabel televideniyesi, ko‘paytirish texnikasi, o‘quv dasturlarini yaratish va boshqalar
tushuniladi. Bozor munosabatlarining rivojlanishi fonida yangi tadbirkorlik faoliyati
turlari paydo bo‘lmoqda. Bu rivojlanish axborot biznesi bilan shug‘ullanuvchi firmalar,
axborot texnologiyalarini ishlab chiqish, avtomatlashtirilgan tizim komponentlarini
tarqatish kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi [6].
Bularning barchasidan foydalanish nafaqat axborot texnologiyalarini tez va
samarali tarqatish va qo‘llash, balki ularni juda keng ko‘lamda yaratish imkonini ham
beradi. Shuni anglash kerakki, iqtisodiy axborot - bu butun jarayonning ajralmas va
muhim tarkibiy qismidir.
Hozirgi paytda turli xil axborot texnologiyalari turlarini yagona kompyuter-
texnologik majmuaga birlashtirish tendensiyasi kuzatilmoqda, bu majmua
integratsiyalashgan deb ataladi. Undagi eng muhim tarkibiy qismlar aloqa vositalari
bo‘lib, ular nafaqat boshqaruv faoliyatini avtomatlashtirishning keng imkoniyatlarini
ta’minlaydi, balki turli xil tarmoq variantlariga ega avtomatlashtirilgan axborot
texnologiyalarini yaratishning bevosita asosi hisoblanadi.
Axborot texnologiyalari iqtisodiyotga quyidagi yo‘nalishlarda sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi:
Ish samaradorligi: Jarayonlarning avtomatlashtirilishi va axborot oqimining
tezligi ish unumdorligini oshiradi.
Raqobatbardoshlik: Innovatsiyalar va zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
197
197
korxonalar raqobatda ustunlikka ega bo‘lishadi.
Bozor segmentatsiyasi: Ma’lumotlar asosida bozorni chuqur tahlil qilib,
mijozlarga moslashtirilgan mahsulot va xizmatlar yaratish mumkin.
Xalqaro integratsiya: Axborot texnologiyalari orqali korxonalar global bozorga
chiqish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish imkoniga ega bo‘ladi.
Axborot texnologiyalari sohasidagi yangi innovatsiyalar iqtisodiyotning raqamli
transformatsiyasini yanada tezlashtirmoqda. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (big
data), blokcheyn, IoT (Internet of Things) kabi texnologiyalar iqtisodiyotning
samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, raqamli bo‘shliqlarni
kamaytirish, kiberxavfsizlikni ta’minlash va malakali kadrlarni tayyorlash dolzarb
masalalardan hisoblanadi. Davlatlar va korxonalar ushbu sohalarga katta e’tibor
qaratib, raqamli iqtisodiyotga tayyorgarlikni oshirmoqdalar.
Bunday texnologiyalarga quyidagilar kiradi: lokal, ko‘p darajali, taqsimlangan,
global hisoblash tarmoqlari, elektron pochta, integrallashgan xizmatlar raqamli
tarmoqlari [7]. Ularning barchasi ma’lumotlarni uzatish, to‘plash, qayta ishlash,
saqlash va himoya qilish qurilmalaridan tashkil topgan obyektlar majmuasining
texnologik o‘zaro ta’siriga yo‘naltirilgan. Bular birgalikda yuqori murakkablikdagi
integratsiyalashgan kompyuterli ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlarini hosil qiladi,
bunda iqtisodiyotdagi boshqaruv jarayonlarini amalga oshirish uchun deyarli
cheklanmagan ekspluatatsion imkoniyatlar mavjud.
Xulosa.
Axborot texnologiyalari iqtisodiyotning barcha sohalarida ajralmas
qismga aylandi. Ular ish samaradorligini oshirish, yangi biznes imkoniyatlarini
yaratish va raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim omildir. Kelajakda esa AT
yanada chuqurroq integratsiyalashib, iqtisodiyotni yangi bosqichga olib chiqadi. Yangi
axborot texnologiyalari jamiyat rivojlanishining industrial davrdan axborot davriga
o‘tishining asosi bo‘lib, bu jarayon global miqyosda amalga oshmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Аксенов Д.А. Перспективы использования блокчейн-технологий в
финансовой отрасли // Банковские услуги. 2017. № 12. С. 24-29.
2. Ахтямов М., Гончар Е. Методология построения системы финансово-
экономического управления корпорациями // Предпринимательство. 2013. № 8.
С. 35-42.
3. Глазов М.М., Фирова И.П. Менеджмент предприятия: анализ и
диагностика. - Санкт-Петербург, 2005. – 228 с.
4. Завиваев Н.С., Проскура Д.В., Шамин Е.А. Информатизация общества,
как основа глобальной конкурентоспособности // Азимут научных
исследований: экономика и управление. 2016. Т. 5. № 2 (15). С. 234-237.
5. Полянская Н.А., Шамин А.Е. Актуальные проблемы подготовки кадров
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
198
198
для It-сектора Нижегородской области // Вестник НГИЭИ. 2014. № 9 (40). С. 107-
118.
6. Пятов М.Л., Соловей Т.Н. Практика распространения нефинансовых
отчетов компаний как способ формирования их конкурентных преимуществ //
Вестник ИПБ (Вестник профессиональных бухгалтеров). 2017. № 3. С. 29 – 39.
7. Сулейманова К.А. Развитие российской выставочной индустрии на
современном этапе // Вестник экономической интеграции. 2010. № 2. С. 93-98.
