JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
47
47
XORAZM LAXJASIGA OID TURISTIK LEKSEMALRNING
PRAGMATIK XUSUSIYATLARI
Maxmudov Xudoyshukur Alisherovich
“Roman-german filologiyasi ” kafedrasi
Ingliz tili fani o‘qituvchisi,
Ma’mun Universiteti NTM, Xorazm, Xiva
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xorazm lahjasiga xos bo‘lgan turistik leksik
birliklar lingvistik va pragmatik nuqtayi nazardan o‘rganilgan. Dialektal so‘zlarning
madaniy yuklamasi, ularning turizm kontekstidagi kommunikativ funksiyasi va tarjima
jarayonidagi muammolari tahlil qilingan. Maqolada Xorazm lahjasidagi ayrim so‘z va
iboralar real kontekstdagi misollar asosida tahlil qilinib, ularning ingliz tiliga tarjima
strategiyalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari dialektal birliklarning milliy brend
yaratishdagi rolini ham ochib beradi va ularni tarjima qilishda izohli yoki funksional
yondashuvlar afzal ekanini asoslaydi.
Kalit so‘zlar
: Xorazm lahjasi, turistik leksika, dialektal birlik, tarjima,
pragmatika, madaniy yuklama.
Abstract
: This article explores the dialectal lexical units specific to the Khorezm
dialect in the context of tourism from linguistic and pragmatic perspectives. It analyzes
the cultural connotations of these expressions, their communicative functions in
tourism discourse, and the challenges encountered in translation. The paper provides
real-life examples of local lexical items used in touristic materials and offers
appropriate translation strategies into English. The findings highlight the role of
dialectal vocabulary in shaping regional identity and branding, and argue for the use of
explanatory or functional translation approaches to preserve cultural nuances.
Keywords
: Khorezm dialect, touristic vocabulary, dialectal unit, translation,
pragmatics, cultural meaning.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются диалектные лексические
единицы, характерные для хоразмского говора, с лингвистической и
прагматической точек зрения в контексте туризма. Проанализированы
культурная нагрузка таких слов, их коммуникативная функция в туристической
сфере и проблемы перевода. Приведены реальные примеры использования
хоразмских диалектизмов и предложены эффективные стратегии их перевода на
английский язык. Результаты исследования подчеркивают важность диалектной
лексики в формировании регионального имиджа и доказывают эффективность
пояснительного или функционального подхода к переводу.
Ключевые слова
: хоразмский диалект, туристическая лексика, диалектные
единицы, перевод, прагматика, культурная нагрузка.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
48
48
Kirish
Turizm — milliy madaniyat, tarix va til boyligining dunyo jamoatchiligiga
namoyon bo‘lishida muhim vosita bo‘lib xizmat qiluvchi sohalardan biridir. Ayniqsa,
turizm tilida uchraydigan leksik birliklar nafaqat axborot uzatish, balki madaniy
identitetni ifodalash, milliy koloritni yetkazish, sayyohda emotsional-ta’sirchan
taassurot uyg‘otish funksiyalarini ham bajaradi. Shu bois, turizm matnlarida
ishlatiladigan mahalliy dialekt va lahja elementlari o‘zgacha semantik, pragmatik va
stilistik yuklama kasb etadi.
O‘zbekistonning boy til-madaniyat manzarasida Xorazm lahjasi o‘ziga xos o‘rin
tutadi. Xorazm viloyati tarixan sivilizatsiya beshiklaridan biri bo‘lishi, boy madaniy
merosi, o‘ziga xos urf-odatlari, milliy taomlari va xalq og‘zaki ijodi bilan ajralib turadi.
Ana shu omillar Xorazmga oid turistik matnlarda, sayyohlik qo‘llanmalari, gidlar
nutqi, reklama va broshyuralarda ko‘plab dialektal leksik birliklarning faol
ishlatilishiga sabab bo‘lmoqda. Bu esa, bir tomondan, regionga xos autentiklikni
saqlasa, ikkinchi tomondan, tarjima jarayonida ma’no yo‘qotilishi, noto‘g‘ri
interpretatsiya, yoki ekvivalent topishda muammolarni yuzaga keltiradi.
Ushbu maqolada Xorazm lahjasida shakllangan va turizm kontekstida faol
qo‘llaniladigan ayrim leksik birliklar tahlil qilinadi. So‘zlarning semantik maydoni,
madaniy yuklamasi, stilistik vazifasi hamda tarjima jarayonidagi muammoli jihatlari
ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Shu orqali mintaqaviy leksika va turizm tilining o‘zaro
munosabatini yoritish, shuningdek, tarjimada mahalliy koloritni asrashning samarali
usullarini ko‘rsatish ko‘zda tutiladi.
3. Natijalar
Tadqiqot davomida Xorazm viloyatiga oid turistik materiallar, gidlar nutqi va
yozma matnlardan jami
30 dan ortiq dialektal birliklar
aniqlanib, ularning semantik,
stilistik va tarjima nuqtayi nazaridan tahlili amalga oshirildi. Quyida eng tipik va ko‘p
uchraydigan birliklar ko‘rib chiqiladi.
3.1. Dialektal birliklar va ularning kontekstual qo‘llanilishi
Lahjaviy birlik
Adabiy
tilda
ekvivalenti
Qo‘llanish konteksti
Ingliz
tiliga
tarjima
(holat)
qovurma sho’rva
guruchli
qovurilgan
sho‘rva
Mahalliy taom tavsifi
Fried rice soup (izoh bilan
tarjima)
zardevor xona
bezakli
xona
(ganchkorlikli)
Me’moriy obida ta’rifi
Decorated
room
/
plasterwork room
gushtli somsa
go‘shtli somsa
Taom tavsifi
Meat samosa
kurt
qattiq pishloq turi
Mahalliy
oziq-ovqat
mahsuloti
Dried salty curd (with
note)
bakhshi
xalq
baxshisi,
epik
ijrochi
Madaniy
tadbirda
ishtirokchi
Epic singer or storyteller
tandirga
yopilgan non
tandir non
Oziq-ovqat,
madaniy
atribut
Tandoor bread
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
49
49
3.2. Pragmatik funksiya
Mahalliy kolorit
: So‘zlar turistik materialda regionning o‘ziga xosligini
ta’kidlash uchun ishlatiladi. Masalan, “qovurma sho’rva” atamasi o‘sha hududga xos
bo‘lgan taom nomini aynan shu ko‘rinishda keltirish orqali sayyohga o‘ziga xoslik
hissini beradi.
Emotsional-ijobiy taassurot yaratish
: “Zardevor xona” yoki “bakhshi” kabi
so‘zlar sayyohga Xorazmning tarixiy chuqurligi va madaniy boyligi haqida taassurot
uyg‘otadi.
Madaniy o‘ziga xoslikni yetkazish
: So‘zlar ko‘pincha tarjima qilinmasdan,
transkripsiya orqali beriladi va izoh bilan tushuntiriladi, bu esa ularning madaniy
yuklamasini asrashga xizmat qiladi. [1, 56]
3.3. Tarjima strategiyalaridagi muammolar
To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qiyin
: Masalan, kurt so‘zini oddiy "cheese" (pishloq)
deb tarjima qilish noto‘g‘ri, chunki u maxsus tayyorlanadi va o‘zgacha ta’mga ega.
Adaptatsiya zarurati
: “Tandirga yopilgan non” kabi iboralar ingliz tilida tandoor
bread sifatida beriladi, ammo bu so‘zlar ko‘pincha izoh yoki kontekst bilan birga
kelmasa, begona auditoriya uchun tushunarsiz bo‘lib qoladi.
4. Tahlil va munozara
Tadqiqot davomida aniqlangan dialektal birliklarning turizm matnlarida
qo‘llanilishi ularning nafaqat kommunikativ, balki madaniy-pragmatik funktsiyaga ega
ekanligini ko‘rsatdi. Xorazm lahjasiga xos leksik birliklar mahalliylik ruhini uzatishda,
regionga xos koloritni yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, ularning
tarjimada to‘g‘ri va ehtiyotkorlik bilan uzatilishi sayyohlik matnlarining ta’sirchanligi
va informativligini oshiradi.
4.1. Dialektal leksika va madaniy semantika
Lahjaviy so‘zlarning ko‘pchiligi madaniy jihatdan markazlashgan bo‘lib, ular
orqasida butun bir an’ana, urf-odat yoki tarixiy tajriba yashiringan. Masalan,
“bakhshi”
faqat epik ijrochini emas, balki butun bir xalq ijodiyoti va og‘zaki
madaniyatni ifodalaydi. [3,23] Shuning uchun ham bunday birliklarni adabiy tilga
o‘tkazish yoki oddiy sinonim bilan almashtirish semantik boylikning yo‘qolishiga olib
keladi.
Bu holatlar
Nida’s ekvivalentlik nazariyasi
yoki
Newmark’ning madaniy
so‘zlar tarjimasi
haqidagi nazariyalar doirasida izohlanadi. Unga ko‘ra, bunday
birliklar ya harflab tarjima qilinishi (transliteratsiya), ya izoh bilan berilishi yoki
umuman madaniy ekvivalent topilishi orqali uzatilishi kerak.
4.2. Mahalliy leksika orqali brend imij yaratish
Xorazm lahjasidagi so‘zlar turizmda "brend" yaratish vazifasini ham bajaradi.
Misol uchun,
“qovurma shulla”
,
“tandirga yopilgan non”
kabi iboralar oddiy ovqat
nomi emas, balki regionning gastronomik brendiga aylanadi. Shu sababli tarjimada
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
50
50
bunday so‘zlar saqlanib, ularning yonida ingliz tilida qisqa tavsif yoki izoh berilishi
tavsiya etiladi. [2,89]
4.3. Tilshunoslikdagi amaliy muhim jihatlar
Leksik moslik muammosi
: Ko‘plab dialektal birliklar ingliz tilida bevosita
muqobiliga ega emas. Bu holatda izohli tarjima (explicitation) yoki funktsional
muqobil (functional equivalence) usullari qo‘llanilishi lozim.
Pragmatik uyg‘unlik
: Tarjimada maqsad faqat semantik mazmunni emas, balki
emotsional va stilistik ta’sirni ham saqlab qolishdir. Masalan, “zardevor xona” deganda
faqat “decorated room” emas, balki san’atli, tarixiy muhit tasvirlanadi.
5. Xulosa
Ushbu maqolada Xorazm lahjasi asosida shakllangan turistik leksika tahlil qilinar
ekan, mahalliy dialektal birliklarning faqatgina lingvistik emas, balki madaniy va
pragmatik jihatdan ham muhim ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Turizm matnlarida bu
kabi birliklar nafaqat ma’lumot uzatadi, balki regionning o‘ziga xosligini, milliy
koloritini, tarixiy-madaniy boyligini targ‘ib qiladi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki:
Xorazm lahjasiga oid ko‘plab turistik so‘z va iboralar o‘zida madaniy yuklama
saqlaydi va ularni oddiy tarjima qilish mazmun yo‘qotilishiga olib keladi.
Tarjimada transliteratsiya, izohli tarjima yoki funktsional muqobil kabi
strategiyalar qo‘llansa, original nutqning emotsional, madaniy va stilistik ta’siri saqlab
qolish mumkin.
Bunday leksik birliklar orqali hududiy brend yaratish, sayyohlar ongida
mintaqaviy xotira shakllantirish imkoniyati kuchayadi.
5.1. Amaliy tavsiyalar:
Mahalliy dialektal birliklarni tarjima qilayotganda ularning
madaniy va stilistik
yuklamasini
hisobga olish lozim. [5,66-67]
Sayyohlik broshyura, veb-sayt va gid matnlarida bunday so‘zlar
asl shaklida
saqlanib
,
izoh
bilan birga taqdim etilishi tavsiya etiladi.
Kelgusida turli dialektlar (masalan, andijoncha, buxoriycha) asosida ham shunga
o‘xshash tahlillar olib borish turkiy tillar pragmatikasi va tarjimashunosligi uchun
muhim manba bo‘lishi mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
Abdullayeva, M. (2018). O‘zbek lahjalari leksikasi va ularning o‘ziga xos
xususiyatlari. Toshkent: Fan.
Abduazizov, A. (2007). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘zR FA Til va adabiyot
instituti.
Alimova, D. (2021). “Turistik matnlarning tarjima jarayonida madaniy birliklarni
uzatish muammolari”. Filologiya masalalari, №3, 85–91.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. 2nd edition.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
51
51
London: Routledge.
Crystal, D. (2003). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell.
G‘ofurov, H. (2015). Leksikologiya: nazariya va amaliyot. Toshkent: “Fan va
texnologiya”.
Hatim, B., & Mason, I. (1997). The Translator as Communicator. London:
Routledge.
Mamarasulov, U. (2020). “O‘zbek lahjalarining tarjimadagi aks ettirilish
xususiyatlari”. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari, Samarqand, 112–116.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. New York: Prentice Hall.
Sultonova, M. (2016). O‘zbek shevalari leksikasining semantik va funksional
tahlili. Qarshi: Nasaf.
Yuldashev, A. (2019). “Mahalliy dialektlar asosidagi leksik birliklarning tarjima
strategiyalari”. Tillarni o‘qitish metodikasi, №4, 42–47.
