JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
42
42
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA TURISTIK MATNLARNING
GRAMMATIK STRUKTURASI: QIYOSIY TAHLIL
Maxmudov Xudoyshukur Alisherovich
“Roman-german filologiyasi” kafedrasi o‘qituvchisi
Ma’mun Universiteti, Xorazm, Xiva
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida yozilgan turistik
matnlarning grammatik strukturasi qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda turistik
matnlar uchun xos bo‘lgan gap tuzilmalari, fe’l zamonlari, passiv konstruktsiyalar,
modal birliklar va qo‘shma gaplarning qo‘llanish xususiyatlari aniqlanadi. Ingliz tilida
aksariyat hollarda sodda va passiv gaplar ustun bo‘lsa, o‘zbek tilida ergash gaplar va
faol tuzilmalar keng qo‘llanishi kuzatildi. Qiyosiy tahlil asosida ushbu farqlar tarjima
jarayoniga qanday ta’sir ko‘rsatishi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari til o‘rgatish,
tarjima amaliyoti va turistik matnlar yaratishda samarali qo‘llanilishi mumkin.
Annotation.
This article presents a comparative analysis of the grammatical
structures used in English and Uzbek tourist texts. The study identifies the most
common sentence types, verb tenses, passive constructions, modal expressions, and
complex sentence patterns specific to tourism discourse. It is observed that English
tourist texts frequently use simple and passive sentences, whereas Uzbek texts tend to
employ complex (subordinate) clauses and active voice structures. The comparison
highlights how these grammatical differences influence translation and
comprehension. The findings can be applied in language teaching, translation studies,
and the creation of effective tourism content.
Аннотация.
В данной статье представлено сопоставительное исследование
грамматических структур, используемых в туристических текстах на английском
и узбекском языках. В ходе анализа выявлены характерные синтаксические
особенности туристического дискурса, такие как типы предложений, времена
глаголов, пассивные конструкции, модальные выражения и сложносочинённые
предложения. Установлено, что в английских текстах преобладают простые и
пассивные конструкции, в то время как в узбекских текстах чаще используются
активные формы и сложноподчинённые предложения. Сравнительный анализ
позволяет определить влияние этих различий на процесс перевода и восприятие
текста. Полученные результаты могут быть полезны при обучении языкам,
переводе и создании эффективных туристических материалов.
KIRISH
Zamonaviy global turizm sanoatining jadal rivojlanishi tilshunoslikda yangi
tadqiqot yo‘nalishlarini shakllantirmoqda. Turistik matnlar – broshyura, sayohat
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
43
43
qo‘llanmalari, sayyohlik veb-saytlari, mehmon fikrlari va gidlik matnlari – o‘ziga xos
kommunikativ maqsadga ega bo‘lgan ijtimoiy-axborot vositalaridir. Ularning
grammatik tuzilishi turistning diqqatini jalb qilish, tushunarli axborot berish va faol
harakatga undash kabi funksiyalarni bajaradi. Ingliz va o‘zbek tillarida yaratilgan
bunday matnlar o‘ziga xos grammatik uslub va tuzilmalarga ega bo‘lib, ularni qiyosiy
tahlil qilish tarjima, til o‘rgatish va turizm axborot materiallarini yaratishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi turistik matnlarning
grammatik strukturalari o‘rganiladi va ularning o‘zaro farq va o‘xshash jihatlari
aniqlanadi.
Quyida Ingliz va o‘zbek tillaridagi turistik matnlarda uchraydigan asosiy
grammatik strukturalar bo‘yicha taqqoslovchi jadvalni ko‘rib chiqamiz. Jadvalda har
bir grammatik hodisa bo‘yicha inglizcha va o‘zbekchada qanday ifodalanishi va
qanday farq qilishi ko‘rsatilgan.
Ingliz va o‘zbek turistik matnlaridagi grammatik strukturalar:
Qiyosiy jadval
Grammatik
hodisa
Ingliz tilida
O‘zbek tilida
Izoh / Farq
Fe’l zamonlari
(tenses)
It was built in the
14th century.
Bu inshoot XIV asrda
qurilgan.
Ingliz tilida o‘tgan zamon aniq
ko‘rsatiladi, o‘zbekchada
zamon ko‘proq kontekstdan
anglashiladi.
Passiv
konstruktsiyalar
The museum is visited
by thousands of
tourists every year.
Bu muzeyga har yili
minglab sayyohlar
tashrif buyuradi.
Inglizcha passiv shakl o‘zbek
tilida faol gap orqali
ifodalanadi.
Modal fe’llar
You can explore the
ancient city on foot.
Siz qadimiy shaharni
piyoda o‘rganishingiz
mumkin.
O‘xshash funksional modal
shakllar, lekin o‘zbekchada
sintaktik jihatdan kengroq
ifodalanadi.
Qo‘shma gaplar
The madrasa, which
was built in the 16th
century, is still in use.
XVI asrda qurilgan bu
madrasa hozirgacha
faoliyat yuritadi.
Ingliz tilida “which” orqali
bog‘lanadi, o‘zbekchada
ergash gap yoki sifatlovchi
qism orqali.
Buyruq shakli
(imperatives)
Don't miss the
opportunity to see this
masterpiece!
Bu durdonani ko‘rish
imkoniyatini boy
bermang!
Har ikki til buyruq shaklidan
ta’sirli nutq vositasi sifatida
foydalanadi.
Baholovchi
iboralar
It offers breathtaking
views.
U hayratlanarli
manzaralarni taqdim
etadi.
Baholovchi sifatlar tarjimada
ohang va konnotatsiyani
saqlab qolish zarur.
Sodda gaplar
This hotel is close to
the airport.
Bu mehmonxona
aeroportga yaqin
joylashgan.
Ikkala til ham sodda gaplarni
ko‘p ishlatadi, lekin o‘zbek
tilida ko‘proq izohlovchi
elementlar bo‘ladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
44
44
MISOL 1: BROSHYURA MATNIDAN PARCHA
Inglizcha original:
The Registan Square is located in the heart of Samarkand. It was built in the
15th century and is considered one of the most impressive ensembles of Islamic
architecture.
O‘zbekcha tarjimasi:
Registon maydoni Samarqandning markazida joylashgan. U XV asrda qurilgan
bo‘lib, islom me’morchiligining eng hayratlanarli majmualaridan biri hisoblanadi.
Grammatik tahlil:
Til
Passiv shakl
Fe’l zamoni
Qo‘shma gap
Inglizcha
is located, was
built, is considered
Present Simple + Past Simple
3 ta mustaqil gap
yoki bog‘langan
gaplar
O‘zbekcha
joylashgan,
qurilgan,
hisoblanadi
Ko‘proq hozirgi va o‘tgan zamon
ma’nosi grammatik emas, kontekstual
tarzda ifodalanadi
2 ta ergash gap + bir
asosiy gap
Farq:
Ingliz tilida
passiv shakllar grammatik jihatdan yaqqol ajralgan
, o‘zbek
tilida esa
sifatdoshlar orqali
berilgan (joylashgan, qurilgan).
Ingliz tilida
fe’l zamonlari qat’iy ajratilgan
(was built vs. is considered),
o‘zbek tilida esa bu
kontekst orqali anglashiladi
.
O‘zbek tilida ko‘proq
murakkab tuzilmalar
(masalan, “bo‘lib” orqali ergash
gap) ishlatilgan. [2, 89]
MISOL 2: TURISTIK VEB-SAYTDAN OLINGAN
Inglizcha original:
Visitors can enjoy traditional Uzbek cuisine, which is known for its rich flavors
and hospitality.[4, 90-92]
O‘zbekcha tarjimasi:
Tashrif buyuruvchilar boy ta’m va mehmondo‘stlik bilan ajralib turuvchi
an’anaviy o‘zbek taomlaridan bahramand bo‘lishlari mumkin.
TAHLIL:
Til
Modal fe’l
Qo‘shma gap
Sifatlovchi birikma
Inglizcha
can enjoy
which is known for... →
nisbat gap
traditional Uzbek
cuisine
O‘zbekcha
bahramand bo‘lishlari
mumkin
...bilan ajralib turuvchi... →
sifatdoshli ergash gap
an’anaviy o‘zbek
taomlari
FARQ:
Modal fe’l
inglizchada 2 so‘zli (can enjoy), o‘zbekchada esa
murakkab fe’l
birikmasi
bilan ifodalanadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
45
45
Ingliz tilidagi
"which is known for..."
o‘zbek tilida
fe’l+so‘zlovchi birlik
orqali
sifatdoshli gapga
aylangan.
MISOL 3: SAYYOHLIK TAVSIFIDAN (BROSHYURA USLUBI)
Inglizcha:
Bukhara boasts over 140 architectural monuments, each telling a story of the
city's rich past. [3, 78]
O‘zbekcha:
Buxoro shahrida 140 dan ortiq me’moriy yodgorliklar mavjud bo‘lib, ularning
har biri shaharning boy tarixidan hikoya qiladi.
Tahlil:
Element
Inglizcha
O‘zbekcha
Fe’l zamoni
boasts, telling → hozirgi
zamon
mavjud bo‘lib... hikoya qiladi
Qo‘shma
gap
Present participle bilan
bog‘langan
Ergash gapli struktura (bo‘lib – qiladi)
Uslubiy farq
Emotsional, iftixorli uslub
(boasts)
Mazmuni saqlanadi, lekin grammatik ifoda ko‘proq
neytral
MISOL 4: MEHMONXONA TAVSIFI (BOOKING
PLATFORMASIDAN)
Inglizcha:
The hotel offers spacious rooms equipped with modern amenities such as free
Wi-Fi, air conditioning, and satellite TV.
O‘zbekcha:
Bu mehmonxona bepul Wi-Fi, konditsioner va sun’iy yo‘ldoshli televizor kabi
zamonaviy qulayliklarga ega keng xonalarni taklif etadi.
Tahlil:
Element
Inglizcha
O‘zbekcha
Passiv/aktiv
gap
equipped with... → passiv participle
qulayliklarga ega → so‘z birikmasi
Qo‘shma gap
Qo‘shilgan ro‘yxat orqali
kengaytirilgan ibora
Sifatlovchi iboralar orqali kengroq
ifodalangan
Sintaksis farqi Struktura ixcham
O‘zbekchada
murakkab va
tushuntiruvchi
MISOL 5: GIDLIK NUTQIDAN PARCHA
INGLIZCHA:
As you walk through the ancient streets of Khiva, imagine the footsteps of
merchants and travelers centuries ago.
O‘zbekcha:
Xivaning qadimiy ko‘chalari bo‘ylab sayr qilar ekansiz, yuz yillar oldin bu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
46
46
yerda yurgan savdogarlar va sayyohlarning izlarini tasavvur qiling.
Tahlil:
Element
Inglizcha
O‘zbekcha
Qo‘shma
gap
“As you walk..., imagine...” →
imperative+time clause
Ergash gap+asosiy gap
Fe’l
shakllari
walk, imagine → buyruq shaklida
qilar ekansiz, tasavvur qiling →
muloqotga xos shakllar
Stilistik
uslub
To‘g‘ridan-to‘g‘ri auditoriyaga murojaat
Xuddi shunday uslub saqlanadi
XULOSA. Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki,
ingliz tilidagi turistik
matnlar
sintaktik jihatdan ixcham, ko‘proq passiv va buyruq shakllarga
tayangan.
o‘zbek tilidagi tarjimalar
esa ko‘proq
aktiv, mantiqiy
bog‘lovchi so‘zlar bilan boyitilgan
hamda gapda ergash gaplar ustunlik
qiladi. tarjimada
grammatik strukturani emas, funksional maqsadni
saqlab qolish
muhim sanaladi, buning isbotini yuqorida tahlilga tortilgan
misollar asnosida ko‘rishimiz mumkin. biz ushbu maqolada ingliz va o‘zbek
tilida yaratilgan matnlarning grammatik strukturasi va semantik o‘ziga
xosligi, har ikkala til o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklarni, so‘z turkumlar
o‘ rtasidagi ma’noviy kategoriyalashtirish masalasini turistik matnlar
asosida yoritib berishga harakat qildik hamda tahlilga tortilgan mantlar,
birikmalarni tadqiqotimiz obyekti sifatida qayd etdik.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Буйленко В. Ф. Туризм. — Ростов н/Д.: Феникс, 2008. — 411 с. — ISBN 978-
5-222-14486-2.
2.
Щеглов Г. П. Альтернативный туризм в России. — Lambert Academic
Publishing, 2013. — 88 c. — ISBN 978-3-659-36539-3.
3.
Кадочников Д. В. Символический капитал территории и кинематограф//
Кино и капитал. Альманах Центра исследований экономической культуры /
Под ред. А. А. Погребняка, Н. М. Савченковой. М.; СПб. : Изд-во Института
Гайдара; Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2019. С. 481—508.
4.
Буйленко В. Ф. Туризм. — Ростов н/Д.: Феникс, 2008. — 411 с. — ISBN 978-
5-222-14486-2.
5.
Международные рекомендации по статистике туризма, 2008 год =
International Recommendations for Tourism Statistics 2008 (IRTS 2008). —
Мадрид и Нью-Йорк: ООН, 2010. — 167 с. — ISBN 978-92-1-461021-2.
