JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
107
107
EMPERIK MA’LUMOTLAR TURLARI
Ortiqova Sug’diyona Oybek qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti psixologiya yo'nalishi talabasi
feya0548@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada emperik ma'lumotlarning ilmiy tadqiqotdagi
ahamiyati va ularning turlari yoritilgan. Emperik ma'lumotlar — bu tajriba, kuzatuv va
o‘lchovlar asosida olingan faktlarga asoslangan axborotlardir. Maqolada ushbu
ma'lumotlarning asosiy turlari: miqdoriy va sifatli ma'lumotlar, shuningdek, ularning
yig‘ish usullari va tahlil qilish metodlari haqida umumiy tasavvur beriladi. Tadqiqotchi
uchun emperik ma'lumotlarning to‘g‘ri tanlanishi va tahlil qilinishi ilmiy ishonchlilikni
ta’minlashda muhim omil ekanligi ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar:
emperik ma'lumotlar, miqdoriy tahlil, sifatli tadqiqot, ilmiy metod,
kuzatuv, tajriba, ma'lumot yig‘ish, statistik tahlil.
Abstract:
This article covers the importance of empirical data in scientific
research and their types. Empirical data is fact-based information obtained from
experience, observation, and measurement. The article gives an overview of the main
types of these data: quantitative and qualitative data, as well as the methods of their
collection and analysis. It is emphasised that for the researcher, the correct selection
and analysis of empirical data is an important factor in ensuring scientific reliability.
Keywords:
empirical data, quantitative analysis, qualitative research, scientific
method, observation, experiment, data collection, statistical analysis.
Kirish.
Empirik ma'lumotlar — bu bevosita tajriba, kuzatuv yoki eksperimentlar orqali
to‘plangan real faktlar va raqamli ko‘rsatkichlar yig‘indisidir. Ular ilmiy bilish
jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, nazariyani tasdiqlash yoki rad etishda asosiy manba
sifatida xizmat qiladi. Bu ma’lumotlar olimlarga real voqelikni tushunish, hodisalar
orasidagi bog‘liqliklarni aniqlash va amaliy qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar jarayonida ma'lumotlarning ishonchliligi va
aniqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, psixologiya, sotsiologiya, pedagogika,
iqtisodiyot kabi ijtimoiy fanlar sohasida real hayotiy hodisalarni o‘rganishda emperik
ma'lumotlardan foydalanish tadqiqotning poydevoriga aylanadi. Emperik ma'lumotlar
tajriba, kuzatuv, eksperiment yoki statistik tahlil natijasida olinadigan axborotlarni o‘z
ichiga oladi. Ular obyektivlikni ta’minlab, nazariy gipotezalarni amaliy asosda
sinovdan o‘tkazishga imkon yaratadi. Emperik ma'lumotlar deganda voqelikdan
bevosita yoki bilvosita kuzatuv yo‘li bilan olinadigan faktik axborot tushuniladi. Bu
turdagi ma’lumotlar ilmiy tadqiqotlar uchun asosiy material bo‘lib xizmat qiladi. Ular
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
108
108
orqali olim yoki tadqiqotchi nazariy farazlarni tekshiradi, ularni tasdiqlaydi yoki rad
etadi.
Kuzatuv
– voqealarni bevosita yoki bilvosita kuzatish orqali axborot to‘plash.
Bu usul psixologik tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi.
Eksperiment
– oldindan belgilangan sharoitda hodisalarni sun’iy ravishda
yaratib, ularni o‘rganish.
So‘rovnoma va intervyular
– ishtirokchilarning fikr va munosabatlarini
aniqlash.
Test va diagnostik vositalar
– shaxs yoki guruhning holatini miqdoriy
baholash.
Emperik ma'lumotlar tadqiqotlarda asosiy rol o‘ynaydi. Ular orqali nazariyalarni
tekshirish, farazlarni tasdiqlash, muammolarga real yondashuv ishlab chiqish
imkoniyatiyaratiladi. Emperik ma’lumotlarning to‘g‘ri yig‘ilishi va tahlili tadqiqot
natijalarining ishonchliligini belgilaydi.
Empirik ma'lumotlar — bu insonlar yoki tabiiy tizimlar tomonidan amalga
oshirilgan tajribalar, kuzatuvlar yoki eksperimentlar orqali to'plangan faktik
ma'lumotlardir. Ular ilmiy tadqiqotlar va metodologiyalarda asosiy o'rin tutadi, chunki
ular nazariyalarni tasdiqlash yoki rad etish uchun zarur bo'lgan dalillarni taqdim etadi.
Empirik ma'lumotlarning asosiy turlari kantitatif va kvalitatif ma'lumotlar bo'lib, ular
o'zaro farq qiladi. Kantitatif ma'lumotlar asosan miqdoriy o'lchovlarga asoslanadi va
statistik tahlil yordamida tahlil qilinadi. Kvalitatif ma'lumotlar esa insonlarning fikrlari,
his-tuyg'ulari va tajribalari haqida bo'lib, ular so'zlar, suhbatlar va tasvirlar orqali
ifodalanadi.Empirik ma'lumotlarni yig'ish uchun turli usullar mavjud. Bular orasida
kuzatish, so'rovlar, intervyular, eksperimentlar va testlar kabi usullar eng ko'p
qo'llaniladigan metodlar hisoblanadi. Har bir usul o'ziga xos afzalliklarga ega bo'lib,
ular ilmiy tadqiqotda turli maqsadlar uchun ishlatiladi.
Empirik ma'lumotlarning asosiy turlari:
Sifat (kategoriyali) ma'lumotlar
Sifat ma'lumotlari obyektlarning tavsifiy xususiyatlarini ifodalaydi va ular odatda
kategoriyalar shaklida bo‘ladi. Masalan: insonning jinsi (erkak/ayol), rang (ko‘k/qizil),
kasb, ta’lim darajasi va boshqalar. Ushbu turdagi ma'lumotlar odatda grafik yoki jadval
ko‘rinishida tahlil qilinadi.
Soni (miqdoriy) ma'lumotlar
Miqdoriy ma'lumotlar raqamlar orqali ifodalanadi va ular ustida matematik-
statistik amallar bajarish mumkin. Ular quyidagi kichik turlarga bo‘linadi:
Diskret ma'lumotlar – sanab bo‘ladigan, odatda butun sonlar shaklida bo‘lgan
ma’lumotlar (masalan, o‘quvchilar soni, avtomobil g‘ildiraklari soni).
Uzliksiz ma'lumotlar – o‘lchash natijasida olingan, istalgan qiymatni qamrab
oluvchi ma’lumotlar (masalan, insonning bo‘yi, vazni, havo harorati).
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
109
109
Empirik ma’lumotlar turlari va ularning ilmiy tadqiqotlardagi ahamiyati
Ilm-fanning asosiy vazifalaridan biri — borliqdagi hodisalarni aniqlik bilan
o‘rganish, ularni tushuntirish va bashorat qilishdan iborat. Bunda asosiy manbalardan
biri — empirik ma’lumotlar hisoblanadi. Empirik ma’lumotlar deganda tajriba,
kuzatuv yoki eksperiment orqali olingan, real hayotni aks ettiruvchi fakt va raqamlar
tushuniladi. Ular nazariy qarashlarni sinovdan o‘tkazish, yangi bilimlar yaratish va
amaliy muammolarni hal qilishda muhim o‘rin tutadi.
Empirik ma’lumotlar nazariy bilimlarning sinovdan o‘tkazilishi va ularni real
hayot bilan bog‘lashda asosiy rol o‘ynaydi. Ilm-fan tarixida ko‘plab buyuk kashfiyotlar
empirik kuzatuvlarga asoslangan. Masalan, mashhur ingliz fizigi Isaak Nyuton
o‘zining tortishish qonunini kashf etishda empirik kuzatuvlarga tayanadi. U yerda
jismning tushishi va osmon jismlarining harakatini tahlil qilib, bu hodisalar o‘rtasida
umumiy qonuniyat mavjudligini aniqlagan. Nyutonning ishlari nafaqat nazariy
jihatdan, balki aniq o‘lchovlar va hisob-kitoblar asosida tasdiqlangan bo‘lib, empirik
ma’lumotlarning ilm-fan uchun naqadar muhimligini yaqqol ko‘rsatadi.
Zamonaviy davrda esa empirik ma’lumotlar sotsiologiya, psixologiya,
tibbiyot, iqtisodiyot kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llaniladi. Masalan, pandemiya
davrida tibbiyot xodimlari COVID-19 virusining tarqalishi, ta’siri va davolanish
usullari bo‘yicha millionlab empirik ma’lumotlar yig‘di va bu ma’lumotlar asosida
vaksinalar ishlab chiqildi, karantin siyosatlari shakllantirildi. Empirik ma'lumotlar –
bu bevosita kuzatuvlar yoki tajribalar orqali to'plangan faktik ma'lumotlardir. Ular
tadqiqotlarda asosiy manba sifatida ishlatiladi va ilmiy xulosalar chiqarishda muhim
rol o'ynaydi. Empirik ma'lumotlar quyidagi turlarga bo'linadi. Kantitatif ma'lumotlar -
bu turdagi ma'lumotlar sonli o'lchovlarga asoslanadi. Ular raqamli ifodalarda beriladi
va statistik usullar yordamida tahlil qilinadi. Masalan, talab va taklifni o'lchash,
mahsulotning savdosi haqida raqamlar keltirish. Kvalitatif ma'lumotlar - bu turdagi
ma'lumotlar sifat jihatidan aniqlanadi va matn, tasvir, yoki boshqa belgilar orqali
ifodalanadi. Kvalitatif ma'lumotlar odatda sub'ektiv fikrlar, tajribalar yoki kuzatishlar
asosida to'planadi. Misollar: intervyular, fokus-guruhlar, ochiq savollar. Eksperimental
ma'lumotlar - eksperimentlar yordamida olingan ma'lumotlar turidir. Bu turdagi
tadqiqotlar manipulyatsiya va nazoratni talab qiladi. Tadqiqotchi ba'zi omillarni
o'zgartiradi va natijalarni o'lchaydi. Masalan, laboratoriyada olingan kimyoviy
reaksiya ma'lumotlari.
Observatsion ma'lumotlar - ushbu ma'lumotlar bevosita tabiatda yoki voqealar
sodir bo'layotgan joyda kuzatishlar orqali to'planadi. Bu ma'lumotlar ko'pincha
tasodifiy yoki tabiiy sharoitda olinadi. Masalan, hayvonlarning tabiatdagi xulq-atvorini
kuzatish. Arxiv ma'lumotlari - odatda ilgari to'plangan va saqlangan hujjatlar,
ma'lumotlar bazalari yoki yozma materiallar asosida olingan ma'lumotlar. Masalan,
tarixiy tadqiqotlarda ishlatiladigan arxiv hujjatlari.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
110
110
Empirik ma'lumotlar turli sohalarda, masalan, ijtimoiy fanlar, tabiat fanlari,
iqtisodiyot va boshqa ko'plab ilmiy sohalarda qo'llaniladi. Ular tadqiqotlar va tajriba
asosida ilmiy xulosalar chiqarishda juda muhim ahamiyatga ega.
Hayotdan qoniqish sub'ektiv farovonlikning asosiy tarkibiy qismidir va unga turli
omillar, jumladan shaxsiy yutuqlar, munosabatlar va ijtimoiy-iqtisodiy holat ta'sir
qiladi (Yang va boshq., 2024). Bardoshli bo'lish hayotdagi muammolar, stress va
qiyinchiliklarni engish va hali ham yaxshi ish qilishni anglatadi. Bu
muvaffaqiyatsizliklardan qaytish, fikringizni barqaror saqlash va ishlar qiyinlashganda
ham maqsadlaringiz sari ishlashda davom etishni anglatadi.Chidamlilik o'ziga xos
xususiyat emas, balki tajriba va qo'llab-quvvatlovchi munosabatlar orqali rivojlanishi
va mustahkamlanishi mumkin bo'lgan dinamik jarayondir.
1
Xulosa
qilib shuni aytish mumkinki,empirik ma'lumotlar ilmiy tadqiqotlarda
asosiy rol o'ynaydi, chunki ular nazariy fikrlar va gipotezalarni sinovdan o'tkazish
uchun zarur bo'lgan haqiqiy va ishonchli asosni taqdim etadi. Ular orqali ilmiy
metodologiyaning
asosiy
tamoyillari
—
obyektivlik,
ishonchlilik
va
takrorlanuvchanlik kabi jihatlar ta'minlanadi. Emperik ma’lumotlarning miqdoriy va
sifatli turlarini farqlash, ularga mos tadqiqot usullarini tanlash tadqiqotchi oldida
turgan vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish imkonini beradi. Zamonaviy fan taraqqiyoti
shuni ko‘rsatmoqdaki, yagona metod emas, balki turli yondashuvlarning uyg‘unligi —
aralash metodologiya samarali natijalarga olib keladi. Shu bois, tadqiqotchi emperik
ma’lumotlarni yig‘ishda ham nazariy, ham amaliy yondashuvni birgalikda qo‘llashi
maqsadga muvofiqdir. Bu esa ilmiy izlanishlarning dolzarbligi va natijadorligini
oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Bogdan, R. & Biklen, S. K. (2007). Qualitative Research for Education: An Introduction to
Theory and Methods. Pearson Education.
2.Creswell, J. W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods
Approaches (4th ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE
3.Головаха, Е. И., Панина, Н. В. (2003). Методика социологических исследований. Киев:
Центр социальных экспертиз.
4.Leontyev, A.N. (1975). Faoliyat, ong va shaxs. Moskva: Nauka.
5.Neuman, W. L. (2011). Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches
(7th ed.). Boston: Pearson.
6.Назарова, Ф. Н. (2019). Ilmiy tadqiqot metodlari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
7.Patton, M. Q. (2002). Qualitative Research & Evaluation Methods (3rd ed.). Thousand Oaks,
CA: SAGE Publications.
8. Oymatova Dilorom ,,18-22 yoshli kattalar orasida hayotning ma'nosi hayotdan qoniqish va
chidamlilik o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganish" 2025
9.O'SMIRLAR ORASIDAGI O'Z OTGA SUIKIDLIK XULQIYAT SABABLARI HAQIDA”.
Amerika ijtimoiy fanlar va ta'lim innovatsiyalari jurnali , jild. 4, yo'q. 03, 2022 yil, mart, 33-43-betlar,
doi:10.37547/tajssei/Volume04Issue03-04.
1
Oymatova Dilorom ,,18-22 yoshli kattalar orasida hayotning ma'nosi hayotdan qoniqish va chidamlilik o'rtasidagi
bog'liqlikni o'rganish" 2025
