JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
78
78
O`QUVCHILARNI KASB HUNARGA YO`NALTIRISH
Axmatova Feruza Batirovna
Termiz shahar 19-umumiy o‘rta talim maktabi
Amaliyotchi psixolog
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirishning
dolzarbligi, ta’lim jarayonida ushbu faoliyatning o‘rni, mavjud yondashuvlar, usullar
va ilg‘or tajribalar tahlil qilinadi. O‘quvchilarning individual qiziqishlari va
qobiliyatlarini aniqlash, ularni mehnat bozoriga tayyorlash, kasb tanlashda ongli
yondashuvni shakllantirish bugungi ta’lim tizimining muhim yo‘nalishiga aylangan.
Maqolada o‘quvchilarning kasbiy yo‘nalishini aniqlashda psixologik-pedagogik
yondashuvlar, maktab va kasb-hunar o‘rtasidagi integratsiyalashuv, amaliyot asosidagi
usullar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
kasb-hunarga yo‘naltirish, mehnat bozoriga moslashuv, o‘quvchi
qiziqishi, psixologik yo‘naltirish, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi, kasbiy
orientatsiya.
Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarni hayotga
tayyorlash, ularni ijtimoiy mehnatga moslashtirish, kasbiy yo‘nalishini to‘g‘ri
tanlashga ko‘maklashishdir. Ayniqsa, raqobatbardosh kadrlarni yetishtirishda
o‘quvchilarning erta bosqichdagi kasbga yo‘naltirilishi muhim o‘rin tutadi. Maktab
ta’limi bosqichlarida kasbiy orientatsiya faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi ularning
kelajakdagi ijtimoiy-iqtisodiy muvaffaqiyatlari uchun zamin yaratadi. Bu jarayonni
tizimli, ilmiy asoslangan holda tashkil etish orqali nafaqat o‘quvchilar, balki jamiyat
ham yutadi.
O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish yoshlarni kelajak kasbini tanlashda
to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish, ularning shaxsiy qiziqishlari, qobiliyatlari va mehnat bozori
ehtiyojlariga mos ravishda qaror qabul qilishlariga yordam berish jarayonidir. Bu
jarayon nafaqat o‘quvchilarning o‘z salohiyatini kashf etishiga yordam beradi, balki
jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi. Quyida bu
mavzuni batafsil yoritib, O‘zbekiston kontekstida amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan
usullar, strategiyalar va amaliy yondashuvlarni keltiraman.
Kasbiy yo‘naltirishning maqsadi va ahamiyati
Kasbiy yo‘naltirishning asosiy maqsadi – o‘quvchilarni o‘zlariga mos keladigan,
shu bilan birga jamiyatda talabgor bo‘lgan kasbni tanlashga tayyorlashdir. Bu jarayon
quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
- Shaxsiy rivojlanish: O‘quvchilarning o‘z qobiliyatlari, qiziqishlari va
qadriyatlarini aniqlash.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
79
79
- Iqtisodiy foyda: Mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan kasblarga yo‘naltirish
orqali ishsizlik darajasini kamaytirish.
- Ijtimoiy barqarorlik: Yoshlarning to‘g‘ri kasb tanlash orqali o‘z hayotlaridan
qoniqish hosil qilishi va ijtimoiy faolligini oshirish.
O‘zbekistonda kasbiy yo‘naltirish ayniqsa muhim, chunki mamlakat yosh aholiga
ega va ularning to‘g‘ri kasb tanlashlari iqtisodiy rivojlanishga bevosita ta’sir qiladi.
Kasbiy yo‘naltirishning asosiy bosqichlari
Kasbiy yo‘naltirish jarayoni bir nechta bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich
o‘quvchilarning to‘g‘ri yo‘l topishiga xizmat qiladi:
O‘quvchilarning shaxsiy xususiyatlarini aniqlash
- Psixologik testlar va so‘rovnomalar: O‘quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari,
shaxsiy xususiyatlari va o‘quv faoliyatidagi muvaffaqiyatlarini aniqlash uchun maxsus
testlar o‘tkaziladi. Masalan, Holland kodeksi yoki Myers-Briggs testi kabi usullar
qo‘llanilishi mumkin.
- Maslahat sessiyalari: Psixologlar yoki kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha
mutaxassislar bilan individual suhbatlar orqali o‘quvchilarning istaklari va maqsadlari
muhokama qilinadi.
- O‘z-o‘zini baholash: O‘quvchilarga o‘zlarining kuchli va zaif tomonlarini tahlil
qilishga yordam beradigan mashqlar taklif etiladi.
Kasblar haqida ma’lumot berish
- Kasb turlari bilan tanishtirish: O‘quvchilarga turli kasblar (masalan, IT, tibbiyot,
qurilish, ta’lim, san’at) haqida batafsil ma’lumot beriladi. Har bir kasbning afzalliklari,
qiyinchiliklari, talab qilinadigan ko‘nikmalar va kelajakdagi istiqbollari tushuntiriladi.
- Mehnat bozori tahlili: O‘zbekiston va global mehnat bozoridagi talab yuqori
bo‘lgan kasblar (masalan, dasturiy ta’minot ishlab chiqarish, muhandislik, sog‘liqni
saqlash) haqida ma’lumot beriladi.
- Muvaffaqiyat hikoyalari: Muayyan kasbda muvaffaqiyatga erishgan
odamlarning hikoyalari orqali o‘quvchilarni ilhomlantirish.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
80
80
Amaliy tajriba va ko‘nikmalar
- Mahorat darslari va seminarlar: O‘quvchilarga qiziqarli kasblarni sinab ko‘rish
imkoniyati beriladi. Masalan, dasturlash bo‘yicha master-klasslar, qurilish sohasida
amaliy mashg‘ulotlar yoki tibbiyot bo‘yicha simulyatsion darslar.
- Ish joylariga tashriflar: O‘quvchilar korxonalar, fabrikalar, IT kompaniyalari
yoki kasalxonalarga tashrif buyurib, kasbning kundalik hayotdagi ko‘rinishini
ko‘rishadi.
- Stajirovka va amaliyotlar: O‘quvchilarga qisqa muddatli amaliyot dasturlari
tashkil etiladi, bu ularga real ish muhitida tajriba orttirishga yordam beradi.
Ota-onalar va o‘qituvchilar bilan hamkorlik
- Ota-onalar bilan uchrashuvlar: Ota-onalarga farzandlarining qiziqishlari va
kasbiy yo‘naltirish jarayoni haqida ma’lumot berish. Bu ularga farzandlarining
tanlovini qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi.
- O‘qituvchilar uchun treninglar: O‘qituvchilarga kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha
maxsus bilim va ko‘nikmalar o‘rgatiladi, shunda ular o‘quvchilarga yaxshiroq
maslahat bera oladilar.
Raqamli vositalardan foydalanish
- Onlayn platformalar: O‘quvchilar uchun kasblar haqida ma’lumot beruvchi
maxsus veb-saytlar yoki mobil ilovalar ishlab chiqilishi mumkin. Masalan, o‘quvchilar
o‘zlariga mos kasblarni topish uchun interaktiv testlardan foydalanishlari mumkin.
- Virtual haqiqat (VR): VR texnologiyalari yordamida o‘quvchilar turli kasblarni
virtual muhitda sinab ko‘rishlari mumkin.
- Videokontent: Kasblar haqida qisqa videoroliklar, mutaxassislar bilan suhbatlar
yoki kasbiy faoliyatni ko‘rsatuvchi materiallar taqdim etiladi.
O‘zbekistonda kasbiy yo‘naltirishning hozirgi holati
O‘zbekistonda kasbiy yo‘naltirish sohasida bir qator ishlar amalga oshirilmoqda:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
81
81
- Kasb-hunar maktablari va kollejlar: O‘quvchilar o‘rta maktabdan so‘ng turli
kasbiy ta’lim muassasalarida o‘qishni davom ettirishlari mumkin. Bu muassasalar
avtomobilsozlik, qurilish, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati kabi sohalarda mutaxassislar
tayyorlaydi.
- “Ishga marhamat” loyihasi: Ushbu loyiha yoshlarni zamonaviy kasblarga
(masalan, dasturlash, grafika dizayn, marketing) o‘qitishga qaratilgan. Bu loyiha
ayniqsa qisqa muddatli kurslar orqali yoshlarni ishga joylashishga tayyorlaydi.
- Maktablardagi darslar: Ayrim maktablarda “Kasbiy yo‘naltirish” darslari joriy
etilgan bo‘lib, bu darslarda o‘quvchilarga kasblar haqida umumiy ma’lumot beriladi.
- Davlat dasturlari: O‘zbekiston hukumati yoshlarni ish bilan ta’minlash va kasbiy
ta’limni rivojlantirish uchun turli dasturlarni amalga oshiradi. Masalan, “Yoshlar –
kelajagimiz” dasturi orqali yoshlarga kasbiy ta’lim va ish imkoniyatlari taqdim
etilmoqda.
Biroq, bu sohada hali ko‘plab muammolar mavjud:
- Maktablarda kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha mutaxassislar yetishmasligi.
- O‘quvchilar va ota-onalarning zamonaviy kasblar haqida ma’lumot darajasi
pastligi.
- Hududlarda kasbiy ta’lim muassasalari va imkoniyatlarning teng
taqsimlanmaganligi.
Amaliy tavsiyalar
O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirishni yanada samarali qilish uchun quyidagi
chora-tadbirlarni amalga oshirish mumkin:
Erta boshlash:
- Kasbiy yo‘naltirishni 7-8-sinflardan boshlash, chunki bu yoshda o‘quvchilar
o‘z qiziqishlarini aniqlashga tayyor bo‘ladi.
- Maktab dasturlariga kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha maxsus fan kiritish.
Mahalliy ehtiyojlarni hisobga olish:
- Har bir hududning iqtisodiy va ijtimoiy xususiyatlariga qarab kasbiy
yo‘naltirish dasturlari ishlab chiqilishi kerak. Masalan, qishloq hududlarida qishloq
xo‘jaligi yoki hunarmandchilik, shaharlarda esa IT va xizmat ko‘rsatish sohasiga
e’tibor qaratilishi mumkin.
Mentorlik dasturlari:
- Muvaffaqiyatli mutaxassislar bilan uchrashuvlar tashkil etish. Masalan,
mahalliy korxonalardagi muhandislar, dasturchilar yoki shifokorlar o‘quvchilarga o‘z
tajribalari bilan bo‘lishishlari mumkin.
- Yoshlarga mentor sifatida tajribali mutaxassislar biriktirish.
Zamonaviy kasblarga e’tibor:
- Sun’iy intellekt, dasturlash, raqamli marketing, kiberxavfsizlik kabi
zamonaviy sohalarga yo‘naltirishga alohida e’tibor berish.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
82
82
- O‘quvchilarga global mehnat bozoridagi talablar haqida ma’lumot berish.
Davlat va xususiy sektor hamkorligi:
- Mahalliy va xalqaro kompaniyalar bilan hamkorlikda amaliyot dasturlari
tashkil etish.
- Xususiy sektor vakillari bilan seminarlar va treninglar o‘tkazish.
Ota-onalarni jalb qilish:
- Ota-onalarga zamonaviy kasblar haqida ma’lumot berish va ularni
farzandlarining tanlovini qo‘llab-quvvatlashga undash.
- Oilaviy maslahat sessiyalari tashkil etish.
Xalqaro tajriba
Dunyo mamlakatlarida kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribalarni
o‘rganish O‘zbekiston uchun foydali bo‘lishi mumkin:
- Germaniya: Ikki tomonlama ta’lim tizimi orqali o‘quvchilar maktabda o‘qish
bilan birga korxonalarda amaliyot o‘taydilar. Bu tizim O‘zbekistonda ham qisman joriy
etilmoqda.
- Finlandiya: O‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlariga asoslangan moslashuvchan
ta’lim tizimi qo‘llaniladi. Har bir o‘quvchiga individual yo‘naltirish dasturi tuziladi.
- Singapur: Zamonaviy kasblarga yo‘naltirishda texnologiyalardan keng
foydalaniladi. Masalan, virtual reallik va onlayn platformalar orqali kasblarni sinab
ko‘rish imkoniyati beriladi.
O‘zbekistonda kelajakdagi istiqbollar
O‘zbekistonda kasbiy yo‘naltirishni rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda
ishlarni kuchaytirish zarur:
- Kasbiy yo‘naltirish markazlari: Har bir hududda maxsus markazlar tashkil etish,
bu yerda o‘quvchilar testlar topshirishi, maslahat olishi va amaliy mashg‘ulotlarga
qatnashishi mumkin.
- Raqamli platformalar: “Ishga marhamat” kabi loyihalarni kengaytirish va onlayn
platformalar orqali kasbiy yo‘naltirishni ommalashtirish.
- O‘qituvchilar malakasini oshirish: O‘qituvchilarni kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha
maxsus treninglardan o‘tkazish.
- Xalqaro hamkorlik: Xalqaro tashkilotlar (masalan, UNESCO, UNDP) bilan
hamkorlikda kasbiy ta’lim va yo‘naltirish dasturlarini rivojlantirish.
Xulosa
O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish – bu nafaqat yoshlarning kelajagini
shakllantirish, balki mamlakat iqtisodiyoti va ijtimoiy barqarorligini ta’minlashning
muhim omilidir. O‘zbekistonda bu jarayonni yanada samarali qilish uchun maktablar,
ota-onalar, davlat va xususiy sektor o‘rtasida yaqin hamkorlik zarur. Zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish, mahalliy ehtiyojlarni hisobga olish va xalqaro tajribani
qo‘llash orqali o‘quvchilarni o‘zlariga mos keladigan kasbga yo‘naltirish mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
83
83
O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish nafaqat ularning kelajagini belgilab
beradigan jarayon, balki butun jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivoji uchun zamin
bo‘ladigan omildir. Bu faoliyatga tizimli yondashish, uni ilmiy-metodik asosda tashkil
etish ta’limda sifatli o‘zgarishlarga olib keladi.
Adabiyotlar:
1.
Abduraxmonov F.R., Abdurahomonova Z.E. Kasb psixologiyasi. -T.: 2018. 143-b.
2.
Sharipov Sh.S., Davlatov K.N., Salohuddinova G. Kasbga yo‘naltirishning
ilmiypedagogik asoslari. -T.: 2007. 97-b.
3.
Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. -T.: 2011. 10-b.
4.
X.Sanaqulov, D.Xodiyeva. Mehnat va uni o‘qitish metodikasi. – T.; Tafakkur
bo‘stoni, 2015, – 71 b
5.
Имомова Ш.М., Норова Ф.Ф. Учебные методы организatsiи спортивно
оздоровительных мероприятий в образовательных учреждениях // ВЕСТНИК
НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ 2021. № 9 (112). Часть 2. С.38-41
