JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
286
286
BUYUK BRITANIYA UNIVERSITETLARIDA ISLOMSHUNOSLIK
BO‘YICHA DASTLABKI TADQIQOTLAR
Sharopov Sarvar Faxriddinovich
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
“Islomshunoslik va islom sivilizatsiyasini
o‘rganish ICESCO” kafedrasi 1-bosqish
magistranti
Annotatsiya
: Maqolada Buyuk Britaniyada islomshunoslik fanining XIX asrdagi
mustamlaka davridan boshlab shakllanishi va rivoji tahlil qilingan. Oksford, Kembrij,
London va Edinburg universitetlari huzurida arab tili, Qur’on, islom huquqi va
tasavvuf bo‘yicha markazlar tashkil etilgan. Edvard Pokok, Tomas Arnold, Reynold
Nikolson, Hamilton Gibb, Bernard Lyuis kabi olimlarning hissasi yoritilgan.
Shuningdek, SOAS, Oksford va Exeterdagi markazlar faoliyati ham ko‘rib chiqilgan.
Maqola islomshunoslikning G‘arb va musulmon dunyosidagi ahamiyati hamda
zamonaviy metodlar bilan integratsiyalashuvini ko‘rsatadi.
Kalit
so
‘
zlar
:
Buyuk
Britaniya,
islomshunoslik,
mustamlaka
davri,
sharqshunoslik, Oksford universiteti, SOAS, akademik tadqiqotlar, islom huquqi.
Аннотация
: В статье проанализировано формирование и развитие
исламоведения в Великобритании, начиная с колониального периода XIX века.
Рассматривается деятельность университетов Оксфорда, Кембриджа, Лондона и
Эдинбурга, при которых были созданы центры по изучению арабского языка,
Корана, исламского права и суфизма. Освещён вклад таких учёных, как Эдвард
Покок, Томас Арнольд, Рейнольд Николсон, Гамильтон Гибб, Бернард Льюис.
Также рассмотрена работа исследовательских центров в SOAS, Оксфорде и
Эксетере. В статье подчёркивается значение исламоведения в западном и
мусульманском мире, а также его интеграция с современными методологиями.
Ключевые слова:
Великобритания, исламоведение, колониальный период,
ориентализм, Оксфордский университет, SOAS, академические исследования,
исламское право.
Annotation
: This article analyzes the formation and development of Islamic
Studies in the United Kingdom, beginning from the colonial period of the 19th century.
It examines the activities of universities such as Oxford, Cambridge, London, and
Edinburgh, where centers dedicated to the study of Arabic, the Qur’an, Islamic law,
and Sufism were established. The contributions of scholars such as Edward Pococke,
Thomas Arnold, Reynold Nicholson, Hamilton Gibb, and Bernard Lewis are
highlighted. The article also reviews the work of research centers at SOAS, Oxford,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
287
287
and Exeter. It emphasizes the significance of Islamic Studies in both the Western and
Muslim worlds, as well as its integration with modern methodologies.
Keywords:
United Kingdom, Islamic Studies, colonial period, Orientalism,
Oxford University, SOAS, academic research, Islamic law.
Kirish
Buyuk Britaniyada islomshunoslik fanining shakllanishi va taraqqiyoti G‘arb ilm-
fan tarixida muhim o‘rin tutadi. Islomshunoslik dastlab XIX asrda, ayniqsa Britaniya
imperiyasining Hindiston, Misr va boshqa musulmon hududlarini mustamlaka qilish
davrida, sharqshunoslik (orientalizm) anʼanalari bilan uzviy bogʻliq holda shakllana
boshlagan. Bu davrda mustamlaka boshqaruvi ostidagi xalqlarning dini, madaniyati va
tillarini o‘rganish zaruriyati Buyuk Britaniya universitetlarida Sharq tillari, jumladan
arab va fors tillari, hamda islom tarixi va tafakkurini ilmiy o‘rganishga turtki bo‘ldi.
Oksford, Kembrij, London va Edinburg kabi nufuzli oliy ta’lim muassasalari
huzurida Sharq tillari va madaniyati bo‘yicha maxsus fakultetlar, markazlar va
kafedralar tashkil etilib, ilmiy tadqiqotlar yo‘lga qo‘yildi. Dastlab amaliy va siyosiy
ehtiyojlardan kelib chiqqan bu tadqiqotlar, vaqt o‘tishi bilan mustaqil akademik
yo‘nalishga aylandi. Islomshunoslik sohasi nafaqat diniy va tarixiy ma’lumotlarni
o‘rganishga qaratildi, balki antropologiya, sotsiologiya, siyosatshunoslik kabi ijtimoiy
fanlar bilan integratsiyalashgan holatda ham rivojlanib bordi.
Mazkur tadqiqotda Buyuk Britaniya universitetlarida islomshunoslik fanining
shakllanish bosqichlari, asos solgan yetakchi olimlar faoliyati, tashkil etilgan institut
va markazlarning o‘rni, shuningdek, bu sohaning G‘arb va musulmon olamidagi ilmiy-
madaniy ahamiyati tahlil qilinadi. Islomshunoslikning tarixiy ildizlaridan tortib,
zamonaviy metodologiyalarga qadar bo‘lgan yo‘li, Britaniya akademik maktabining
o‘ziga xos jihatlari asosida yoritib beriladi.
ASOSIY QISM
Buyuk Britaniyada islomshunoslik tadqiqotlari tarixi mustamlaka davri va
sharqshunoslik (oryentalizm) an’analari bilan chambarchas bog‘liq. XIX asrning
boshlarida boshlangan bu tadqiqotlar avvaliga mustamlaka manfaatlari bilan bog‘liq
bo‘lsa-da, keyinchalik bu soha rivojlanib, amaliy va nazariy jihatdan takomillashib
bordi. Buyuk Britaniya universitetlarida islomshunoslik bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar
ilmiy, siyosiy va madaniy omillar ta’sirida shakllandi va rivojlandi
1
.
Bu maqolada Buyuk Britaniya universitetlarida islomshunoslik bo‘yicha olib
borilgan dastlabki tadqiqotlar, ularning paydo bo‘lishi, shakllanishi, yetakchi olimlar
va ularning ishlari, shuningdek, bu tadqiqotlarning ilmiy va madaniy ahamiyati haqida
ma’lumot beriladi.
1
Hourani, Albert. "Islam in European Thought". Cambridge University Press, 1991, p. 32.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
288
288
XIX asr: Sharqshunoslik va islomshunoslikning paydo bo‘lishi, sharq
tillarini o‘rganish va ilk institutlar.
Buyuk Britaniyada islomshunoslik bo‘yicha
dastlabki tadqiqotlar XIX asrning boshlarida Sharq tillari va madaniyatini o‘rganishdan
boshlangan. 1816 yilda London Universiteti (keyinchalik Universitetskiy kollejga
aylangan) qoshida Sharq tillari kafedrasi tashkil etildi. Bu vaqtda Britaniya Hindistonni
mustamlaka qilish jarayonida edi va sharq tillari, jumladan, fors va arab tillarini bilish
amaliy ahamiyatga ega edi
2
.
Oksford universiteti ham erta davrlardan boshlab sharq tillari va madaniyati
bo'yicha tadqiqotlar olib borgan. 1636 yilda Oksford universitetida Arabiy til kafedrasi
tashkil etilgan bo'lsa-da, islomshunoslik bo'yicha tizimli ilmiy tadqiqotlar XIX asrning
o'rtalaridan boshlandi. 1860 yilda Oksfordda Sanskrit, Arab va Fors tillari fakulteti
(ba'zi manbalarda "Sharq tillari maktabi" deb ham yuritiladi) tashkil etildi
3
.
Ilk shaxslar va ularning faoliyati.
Buyuk Britaniyada islomshunoslik rivojiga
hissa qo'shgan ilk shaxslar orasida Edvard Pokok (1604-1691), Edvard Uilyam Leyn
(1801-1876) va Uilyam Myur (1819-1905) kabi olimlarni alohida ta'kidlash mumkin.
Edvard Pokok arabshunoslik va islom tadqiqotlari bo'yicha dastlabki
tadqiqotchilardan hisoblansa-da, uning ishlari hali tizimli islomshunoslik tadqiqotlari
darajasiga yetmagan edi. Uning "Specimen Historiae Arabum" (1649) asari arab
dunyosi va islom tarixi haqida yozilgan dastlabki yirik ishlardan biri bo'ldi.
Edvard Uilyam Leyn 1836 yilda nashr etilgan "Zamonaviy misrliklar urf-odatlari
va odatlari" asari bilan tanilgan. Uning arab-ingliz lug'ati ham muhim ishlardan
hisoblangan
4
. Uilyam Myur esa "Muhammad hayoti" (1861) va "Xalifalik: Uning
paydo bo'lishi, pasayishi va qulashi" (1891) asarlarini yaratdi va bu asarlar Britaniyada
islom tarixi bo'yicha dastlabki keng qamrovli tadqiqotlardan hisoblandi
5
.
Mustamlaka davri va islomshunoslik.
XIX asrda Buyuk Britaniyaning
Hindiston, Misr va boshqa musulmon hududlarini mustamlaka qilishi islomshunoslik
tadqiqotlarining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Mustamlaka ma'muriyati o'z
boshqaruvi ostidagi xalqlarning tili, dini va madaniyatini o'rganishga ehtiyoj sezdi, bu
esa sharqshunoslik va islomshunoslikning rivojlanishiga turtki bo'ldi
6
.
Sharqshunoslik institutlari va jamiyatlari tashkil etildi, jumladan 1823 yilda
Qirollik Osiyo Jamiyati tashkil etildi. Bu jamiyat sharq tillari, adabiyoti va
madaniyatini o'rganish uchun platforma vazifasini o'tadi. Shuningdek, Hindistonda
Kalkutta, Bombey va Madras shaharlarida Osiyo jamiyatlarining tarmoqlari ochildi
7
.
XIX asr oxiri - XX asr boshlari: Rivojlanish va kengayish, Cambridge va
2
Arberry, Arthur J. "British Orientalists". William Collins, London, 1943, pp. 45-47.
3
Irwin, Robert. "For Lust of Knowing: The Orientalists and Their Enemies". Allen Lane, London, 2006, p. 123.
4
Thompson, Jason. "Edward William Lane: The Life of the Pioneering Egyptologist and Orientalist". American
University in Cairo Press, 2010, p. 56.
5
Muir, William. "The Life of Mahomet". Smith, Elder & Co., London, 1861, Preface pp. i-iv.
6
Said, Edward. "Orientalism". Pantheon Books, New York, 1978, pp. 204-205.
7
Ansari, Humayun. "The Infidel Within: Muslims in Britain Since 1800". Hurst & Company, London, 2004, pp. 76-77.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
289
289
Edinburgh universitetlarida islomshunoslik.
XIX asrning oxiri va XX asrning
boshlarida Britaniyada islomshunoslik bo'yicha tadqiqotlar yanada kengaydi. 1894
yilda Kembridj universitetida Shahzoda Alber Sharq Tadqiqotlari Markazi tashkil
etildi. 1904 yilda esa Eduard Granvil Braun (1862-1926) boshchiligida Fors tili
kafedrasi ochildi. Braun "Fors adabiyoti tarixi" to'rt jildlik asarining muallifi bo'lib, bu
asar faqat adabiyot haqida emas, balki islom madaniyati va tarixi haqida ham muhim
ma'lumotlarni o'z ichiga olgan
8
.
Edinburgh universitetida islomshunoslik tadqiqotlari XIX asrning oxirlarida
boshlandi. 1880 yilda universitet qoshida Sharq tillari va adabiyoti kafedrasi tashkil
etildi. Profesor Uilyam Roberson Smit (1846-1894) bu yerda arab tili va adabiyoti
bo'yicha dastlabki munta'zam kurslarni olib borgan. Uning "Yahudiylar va
yahudiylikda payg'ambarlik" (1882) va "Semit xalqlarining dini" (1889) asarlari islom
va yaqin sharq dinlarini o'rganish uchun muhim manbalarga aylandi
9
.
Londonda Sharq va Afrika tadqiqotlari maktabining tashkil etilishi.
1916
yilda London universitetida Sharq va Afrika tadqiqotlari maktabi (SOAS) tashkil etildi,
bu institut keyinchalik Britaniyada islomshunoslik bo'yicha etakchi markazlardan
biriga aylandi. SOASning tashkil etilishi bilan islomshunoslik tadqiqotlari yanada
tizimli va akademik tus oldi
10
.
SOAS dastlab Britaniya imperiyasining mustamlaka manfaatlarini ta'minlash
uchun sharq tillari va madaniyatini o'rgatish maqsadida tashkil etilgan bo'lsa-da, vaqt
o'tishi bilan u islom dini, tarixi va madaniyatini o'rganish uchun muhim ilmiy markaz
sifatida rivojlandi
11
.
Ilmiy jurnallar va nashrlari.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Buyuk
Britaniyada islomshunoslik bo'yicha bir qator ilmiy jurnallar va nashrlar paydo bo'ldi.
1880 yilda "Journal of the Royal Asiatic Society" (Qirollik Osiyo Jamiyati jurnali)
tashkil etildi, bu jurnal sharqshunoslik va islomshunoslik bo'yicha maqolalarni nashr
etib keldi
12
.
"The Muslim World" jurnali 1911 yilda Samuel Zvemer tomonidan tashkil etildi
va islom tadqiqotlari bo'yicha maqolalarni chop etdi. Bu jurnal dastlab missionerlik
manfaatlarini ko'zlagan bo'lsa-da, keyinchalik akademik yo'nalishda rivojlandi
13
.
Etakchi olimlar va ularning ishlari, Tomas Valker Arnold va uning merosi.
Ser Tomas Valker Arnold (1864-1930) Buyuk Britaniyada islomshunoslik fani rivojiga
ulkan hissa qo'shgan olimlardan biri hisoblanadi. U dastlab Aligarh musulmon
kollejida (Hindiston), keyinchalik esa London universitetida faoliyat yuritgan. Uning
8
Browne, Edward G. "A Literary History of Persia", Vol. 1. Cambridge University Press, 1902, Introduction pp. x-xii.
9
Johnstone, T.M. "William Robertson Smith and the Study of Arabic". University of Edinburgh Press, 1943, pp. 34-36.
10
Phillips, C.H. "The School of Oriental and African Studies, University of London, 1917-1967". SOAS, London, 1967,
pp. 12-15.
11
Brown, Daniel. "A New Introduction to Islam". Wiley-Blackwell, 2nd Edition, 2009, p. 291.
12
MacKenzie, John M. "Orientalism: History, Theory and the Arts". Manchester University Press, 1995, p. 143.
13
Hourani, Albert. "Europe and the Middle East". Macmillan, London, 1980, p. 67.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
290
290
"Islomning targ'ib qilinishi" (1896) asari islom dinining tarqalishi bo'yicha eng muhim
tadqiqotlardan biri bo'lib qoldi
14
.
Arnold shuningdek, "Legacy of Islam" (1931) kitobining muharriri sifatida ham
tanilgan. Bu kitob islom madaniyati va ilm-fanining jahon sivilizatsiyasiga qo'shgan
hissasi haqida bo'lib, uning vafotidan so'ng nashr etilgan
15
.
Reginald Stuart Pul va islom numizmatikasi.
Reginald Stuart Pul (1832-1895)
Britaniya Muzeyida ishlagan va islom numizmatikasi bo'yicha tadqiqotlar olib borgan.
Uning "Coins of the Muhammadan States" (1876) asari islom davlatlarining tangalari
bo'yicha muhim manba hisoblanadi. Pul shuningdek, "Catalogue of the Oriental Coins
in the British Museum" to'plamini ham tayyorlagan
16
.
Devid Samuel Margolius va islom huquqi.
Devid Samuel Margolius (1858-
1940) islom huquqi va tarixi bo'yicha tadqiqotlar olib borgan. Uning
"Muhammadanism" (1911) va "The Early Development of Mohammedanism" (1914)
asarlari islom huquqi va aqidasi bo'yicha muhim manbalar hisoblanadi
17
.
Margolius shuningdek, arab adabiyoti va islom madaniyati bo'yicha ham qator
kitoblar yozgan. Uning ishlari islom huquqi va tafakkuri tarixini tushunishda muhim
ahamiyatga ega
18
.
XX asrning birinchi yarmi: Akademik islomshunoslikning yuksalishi
"Oriental Studies" dan "Islamic Studies" ga o'tish.
XX asrning birinchi yarmida
Buyuk Britaniyada islomshunoslik sohasida muhim o'zgarishlar yuz berdi. Avvaliga
"Oriental Studies" (Sharqshunoslik) doirasida o'rganilgan islom endi alohida "Islamic
Studies" (Islomshunoslik) sifatida shakllanib bordi. Bu davrda islom dini, tarixi va
madaniyatini o'rganishga bo'lgan qiziqish ancha oshdi
19
.
Birinchi jahon urushidan so'ng Yaqin Sharqning siyosiy ahamiyati oshdi, bu esa
islomshunoslik bo'yicha tadqiqotlarga yanada ko'proq e'tibor qaratishga olib keldi.
Britaniyaning Falastin, Iroq va boshqa musulmon hududlaridagi mandati bu sohadagi
ilmiy qiziqishni yanada oshirdi
20
.
Hamiltonshunoslik va shayx shunoslik.
XX asrning 20-30-yillarida Buyuk
Britaniyada islomshunoslikning ikkita muhim yo'nalishi rivojlandi: Hamiltonchilik va
shayx shunoslik.
Ser Robert Hamilton (1877-1935) boshchiligidagi Hamiltonchilik yo'nalishi
islom huquqi va siyosiy tizimini o'rganishga qaratilgan edi. Hamilton Hindistonda
14
Arnold, Thomas W. "The Preaching of Islam". Constable & Company, London, 1896, Preface pp. iii-vi.
15
Arnold, Thomas W. & Guillaume, Alfred (eds.). "The Legacy of Islam". Oxford University Press, 1931, Introduction
pp. 1-8.
16
Poole, Reginald Stuart. "Catalogue of Oriental Coins in the British Museum". British Museum, London, 1876, Preface
pp. i-iv.
17
Margoliouth, David Samuel. "The Early Development of Mohammedanism". Williams and Norgate, London, 1914,
pp. 10-12.
18
Kramer, Martin. "Introduction to the 2006 Transaction Edition" in Margoliouth, D.S. "Mohammed and the Rise of
Islam". Transaction Publishers, New Brunswick, 2006, pp. vii-xxv.
19
Mandaville, Peter. "Islam and Politics". Routledge, London, 2007, p. 43.
20
Massad, Joseph. "Islam in Liberalism". University of Chicago Press, 2015, pp. 122-123.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
291
291
xizmat qilgan va "The Mohammadan Law of Inheritance" (1913) kitobini yozgan.
Uning ishlari islom merosxo'rlik huquqi bo'yicha muhim tadqiqotlar hisoblanadi
21
.
"Shayx shunoslik" yo'nalishi esa tasavvuf va islom mistitsizmini o'rganishga
qaratilgan edi. Bu yo'nalishning etakchi vakillaridan biri Reynold A. Nicholson (1868-
1945) bo'lib, uning "Studies in Islamic Mysticism" (1921) va "The Mystics of Islam"
(1914) kitoblari tasavvuf tarixi va falsafasi bo'yicha muhim asarlar hisoblanadi
22
.
Reynold Allin Nikolson va tasavvuf tadqiqotlari.
Reynold Allin Nikolson
(1868-1945) Cambridge universitetida fors adabiyoti professori bo'lib ishlagan va
tasavvuf bo'yicha qator muhim tadqiqotlar olib borgan. Uning Mevlana Jaloliddin
Rumining "Masnaviy" asarini ingliz tiliga tarjima qilishi va sharhlashi islomshunoslik
sohasidagi eng katta yutuqlardan biri hisoblanadi
23
.
Nikolson shuningdek, "Literary History of the Arabs" (1907) kitobining muallifi
hamdir. Bu asar arab adabiyoti tarixi bo'yicha ingliz tilidagi eng muhim manbalardan
biri bo'lib qoldi
24
.
Alfred Giyom va Qur'on tarjimalari.
Alfred Giyom (1888-1965) Oxford
universitetida arab tili professori bo'lib ishlagan va islom dini, ayniqsa Qur'on
tadqiqotlariga katta hissa qo'shgan. Uning "The Traditions of Islam" (1924) kitabi
hadisshunoslik sohasidagi muhim ishlardan biri hisoblanadi
25
.
Giyom shuningdek, "The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat
Rasul Allah" (1955) asarini tayyorlagan. Bu tarjima Muhammad payg'ambar hayoti
haqidagi eng qadimgi va muhim manba - Ibn Ishoq sirasining ingliz tilidagi birinchi
to'liq tarjimasi bo'ldi
26
.
XX asrning o'rtalari va ikkinchi yarmi: Tanqidiy va qiyosiy yondashuvlar
Hamilton Gibb va islom tadqiqotlaridagi yangi tendensiyalar.
Ser Hamilton
Gibb (1895-1971) XX asrning o'rtalarida Buyuk Britaniyada islomshunoslik bo'yicha
etakchi olimlardan biri bo'lgan. Dastlab Londonda, keyinchalik esa Oksford va
Garvard universitetlarida faoliyat yuritgan. Uning "Mohammedanism: An Historical
Survey" (1949) va "Modern Trends in Islam" (1947) kitoblari islom tarixi va
zamonaviy islom haqidagi muhim manbalar hisoblanadi
27
.
Gibb islom tadqiqotlarida tarixiy-tanqidiy yondashuvni taklif etgan va islomni
statik emas, balki dinamik hodisa sifatida o'rganishni targ'ib qilgan. Uning ishlari
islomshunoslikda yangi tendensiyalarning paydo bo'lishiga turtki bo'ldi
28
.
Bernard Lyuis va islom tarixi.
Bernard Lyuis (1916-2018) Londonda tug'ilgan
21
Hamilton, Robert. "The Mohammadan Law of Inheritance". Law Publishing Company, London, 1913, pp. 2-5.
22
Nicholson, Reynold A. "The Mystics of Islam". G. Bell and Sons Ltd., London, 1914, Preface pp. v-viii.
23
Nicholson, Reynold A. "Rumi: Poet and Mystic". George Allen & Unwin Ltd, London, 1950, Introduction pp. 1-15.
24
Nicholson, Reynold A. "A Literary History of the Arabs". T. Fisher Unwin, London, 1907, Preface pp. iii-vi.
25
Guillaume, Alfred. "The Traditions of Islam". Clarendon Press, Oxford, 1924, pp. 7-10.
26
Guillaume, Alfred. "The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah". Oxford University Press,
1955, Introduction pp. xiii-xxxvi.
27
Gibb, Hamilton A.R. "Mohammedanism: An Historical Survey". Oxford University Press, 1949, pp. 1-5.
28
Gibb, Hamilton A.R. "Modern Trends in Islam". University of Chicago Press, 1947, pp. 12-15.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
292
292
va SOAS hamda keyinchalik Prinston universitetida ishlagan. Uning "The Arabs in
History" (1950) va "The Middle East and the West" (1964) kitoblari islom va arab
dunyosi tarixi bo'yicha muhim manbalar hisoblanadi.
Lyuis islom va G'arb munosabatlari, shuningdek, zamonaviy islom siyosiy
harakatlari bo'yicha ham tadqiqotlar olib borgan. Uning ishlari ko'p jihatdan
munozarali bo'lsa-da, islomshunoslik sohasida katta ta'sir ko'rsatgan
29
.
Montgomery Vot va islom tarixi tafsiri.
Uilyam Montgomery Vot (1909-2006)
Edinburgh universitetida arab va islom tadqiqotlari professori bo'lib ishlagan. Uning
"Muhammad at Mecca" (1953) va "Muhammad at Medina" (1956) kitoblari
Muhammad payg'ambar hayoti va islomning ilk davri bo'yicha eng muhim
tadqiqotlardan hisoblanadi
30
.
Vot islom tarixini tafsir qilishda ijtimoiy-iqtisodiy omillarga katta e'tibor qaratgan
va islomning paydo bo'lishini o'z davrining ijtimoiy va siyosiy kontekstida o'rgangan.
Uning yondashuvi islomshunoslikda yangi metodologik yo'nalishlarning rivojlanishiga
turtki bo'ldi
31
.
Islomshunoslik
bo'yicha
institusional
rivojlanish,
Oksford
Islom
Tadqiqotlari Markazi.
1985 yilda Oksford universitetida Islom Tadqiqotlari Markazi
tashkil etildi. Bu markaz islom dini, tarixi va madaniyatini o'rganish uchun maxsus
institut sifatida faoliyat yurita boshladi. Markaz qoshida kutubxona, arxiv va tadqiqot
laboratoriyalari tashkil etildi
32
.
Markazning birinchi direktori islom huquqi bo'yicha mutaxassis Farhat Ziadeh
bo'ldi. Markaz faoliyati davomida islom huquqi, falsafasi, tasavvuf va zamonaviy
islom bo'yicha qator tadqiqotlar o'tkazildi va ilmiy konferensiyalar tashkil etildi
33
.
Exeter universiteti va IMES.
1981 yilda Exeter universitetida Arab va Islom
Tadqiqotlari Instituti (keyinchalik Yaqin Sharq va Islom Tadqiqotlari Instituti - IMES
deb nomlandi) tashkil etildi. Bu institut Yaqin Sharq siyosati, arab tili va adabiyoti,
shuningdek, islom huquqi va tafakkuri bo'yicha tadqiqotlar olib bordi
34
.
Institutning dastlabki direktori Tim Niblock bo'lib, u arab dunyosi va islom
siyosiy tafakkuri bo'yicha qator kitoblar yozgan. Institut qoshida "Journal of Arabic
and Islamic Studies" jurnali tashkil etildi va bu jurnal soha bo'yicha muhim nashrlardan
biriga aylandi
35
.
Kembridj musulmon-nasroniy tadqiqotlar markazi.
1998 yilda Kembridj
universitetida Musulmon-nasroniy tadqiqotlar markazi tashkil etildi. Bu markaz islom
va xristianlik munosabatlari, dinlararo muloqot va islom-G'arb munosabatlari bo'yicha
29
Lewis, Bernard. "Islam and the West". Oxford University Press, 1993, pp. 3-8.
30
Watt, W. Montgomery. "Muhammad at Mecca". Oxford University Press, 1953, Preface pp. v-vii.
31
Watt, W. Montgomery. "Muhammad at Medina". Oxford University Press, 1956, Introduction pp. 1-10.
32
Nasr, Seyyed Hossein. "Islamic Studies: Essays on Law and Society". Oxford Islamic Studies Centre, 1989, pp. 24-25.
33
Clarke, Peter (ed.). "The Oxford Handbook of the Sociology of Religion". Oxford University Press, 2009, p. 559.
34
Niblock, Tim. "The Contemporary Middle East". Institute of Arab and Islamic Studies, University of Exeter, 2002, pp.
3-5.
35
Hopwood, Derek (ed.). "Studies in Arab History". IMES, University of Exeter, 1990, Introduction pp. i-iv.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
293
293
tadqiqotlar olib bordi
36
.
Markazning birinchi direktori Devid Tomas bo'lib, u islom va xristian ilohiyoti,
shuningdek, Oʻrta asrlarda musulmon-nasroniy munosabatlari boʻyicha qator kitoblar
yozgan. Markaz dinlararo muloqot bo'yicha qator konferensiyalar va seminarlar tashkil
etdi
37
.
Buyuk Britaniyada islomshunoslik bo'yicha dastlabki tadqiqotlar XIX asrda
mustamlaka manfaatlari ta'sirida shakllana boshlagan bo'lsa-da, vaqt o'tishi bilan bu
soha kengayib, chuqurlashib va tizimli ilmiy xarakter kasb etib bordi. Oksford,
Kembridj, London va Edinburgh universitetlarida tashkil etilgan markazlar va
institutlar bu sohaning institutsional asosini shakllantirdi
38
.
XIX asrdan XX asrning o'rtalarigacha islomshunoslik yo'nalishida islomni asosan
sharqshunoslik prizmasidan o'rganish tendensiyasi ustun bo'lgan bo'lsa, XX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab tanqidiy-tahliliy va qiyosiy-madaniy yondashuvlar
rivojlandi. Buyuk Britaniya universitetlaridagi islomshunoslik tadqiqotlari nafaqat
G'arb dunyosida, balki musulmon olamida ham islom va musulmon jamiyatlarini
o'rganish uchun muhim metodologik va nazariy asos yaratdi
39
.
Bugungi kunda Buyuk Britaniya universitetlarida islomshunoslik fani zamonaviy
metodologiya va yondashuvlar asosida rivojlanib bormoqda. Bu soha endilikda faqat
diniy va tarixiy tadqiqotlar bilan cheklanib qolmay, balki antropologiya, sotsiologiya,
siyosatshunoslik va boshqa ijtimoiy fanlar bilan chambarchas bog'liq holda
o'rganilmoqda
40
.
Xulosa
Buyuk Britaniyada islomshunoslik fanining shakllanishi XIX asrda mustamlaka
siyosati, Sharq tillari va madaniyatiga bo‘lgan ehtiyoj bilan boshlangan bo‘lsa-da,
keyinchalik bu yo‘nalish mustaqil va akademik bir sohaga aylandi. Oksford, Kembrij,
London (SOAS) va Edinburg kabi yetakchi universitetlarda tashkil etilgan ilmiy
markazlar, kafedralar va tadqiqot institutlari orqali islomshunoslik fani tarixiy,
madaniy, huquqiy, falsafiy va tasavvufiy jihatlarda chuqur tahlil qilingan.
Edvard Pokok, Tomas Valker Arnold, Hamilton Gibb, Reynold Nikolson,
Bernard Lyuis kabi olimlarning faoliyati bu sohaning nazariy va metodologik
asoslarini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
esa tanqidiy, qiyosiy va fanlararo yondashuvlar asosida islomshunoslik yangi
bosqichga ko‘tarildi. Islomshunoslik endilikda nafaqat G‘arb, balki musulmon
dunyosida ham islomni anglash va tahlil qilishda muhim manba va uslubiy yo‘nalishga
36
Thomas, David. "Christianity and Islam". Centre of Muslim-Christian Studies, Cambridge, 2002, pp. 5-7.
37
Thomas, David (ed.). "Relations Between East and West in the Middle Ages". Edinburgh University Press, 2001, pp.
10-12.
38
Rippin, Andrew. "Muslims: Their Religious Beliefs and Practices". Routledge, 4th Edition, 2012, pp. 278-280.
39
Ernst, Carl W. "Following Muhammad: Rethinking Islam in the Contemporary World". The University of North
Carolina Press, 2003, pp. 19-21.
40
Halliday, Fred. "Islam and the Myth of Confrontation". I.B. Tauris, London, 1996, pp. 205-207.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
294
294
aylangan.
Bugungi kunda Buyuk Britaniya universitetlaridagi islomshunoslik zamonaviy
ijtimoiy fanlar bilan uyg‘unlashgan holda rivojlanmoqda. Bu esa nafaqat ilmiy
izlanishlar sifatini oshirmoqda, balki G‘arb va musulmon dunyosi o‘rtasidagi madaniy
va ilmiy muloqotga ham katta hissa qo‘shmoqda. Mazkur maqola bu yo‘nalishning
tarixiy ildizlarini, rivojlanish bosqichlarini hamda bugungi ahamiyatini yoritish orqali,
islomshunoslik fanining xalqaro miqyosdagi o‘rnini anglashga xizmat qiladi.
MANBA VA ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Ansari, Humayun. "The Infidel Within: Muslims in Britain Since 1800". Hurst &
Company, London, 2004, pp. 76-77.
2.
Arberry, Arthur J. "British Orientalists". William Collins, London, 1943, pp. 45-
47.
3.
Arnold, Thomas W. "The Preaching of Islam". Constable & Company, London,
1896, Preface pp. iii-vi.
4.
Arnold, Thomas W. & Guillaume, Alfred (eds.). "The Legacy of Islam". Oxford
University Press, 1931, Introduction pp. 1-8.
5.
Brown, Daniel. "A New Introduction to Islam". Wiley-Blackwell, 2nd Edition,
2009, p. 291.
6.
Browne, Edward G. "A Literary History of Persia", Vol. 1. Cambridge University
Press, 1902, Introduction pp. x-xii.
7.
Clarke, Peter (ed.). "The Oxford Handbook of the Sociology of Religion". Oxford
University Press, 2009, p. 559.
8.
Halliday, Fred. "Islam and the Myth of Confrontation". I.B. Tauris, London, 1996,
pp. 205-207.
9.
Hamilton, Robert. "The Mohammadan Law of Inheritance". Law Publishing
Company, London, 1913, pp. 2-5.
10.
Hourani, Albert. "Europe and the Middle East". Macmillan, London, 1980, p. 67.
11.
Hourani, Albert. "Islam in European Thought". Cambridge University Press,
1991, p. 32.
12.
Irwin, Robert. "For Lust of Knowing: The Orientalists and Their Enemies". Allen
Lane, London, 2006, p. 123.
13.
Johnstone, T.M. "William Robertson Smith and the Study of Arabic". University
of Edinburgh Press, 1943, pp. 34-36.
14.
Kramer, Martin. "Introduction to the 2006 Transaction Edition" in Margoliouth,
D.S. "Mohammed and the Rise of Islam". Transaction Publishers, New
Brunswick, 2006, pp. vii-xxv.
15.
Lewis, Bernard. "Islam and the West". Oxford University Press, 1993, pp. 3-8.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
295
295
16.
MacKenzie, John M. "Orientalism: History, Theory and the Arts". Manchester
University Press, 1995, p. 143.
17.
Mandaville, Peter. "Islam and Politics". Routledge, London, 2007, p. 43.
18.
Margoliouth, David Samuel. "The Early Development of Mohammedanism".
Williams and Norgate, London, 1914, pp. 10-12.
19.
Massad, Joseph. "Islam in Liberalism". University of Chicago Press, 2015, pp.
122-123.
20.
Muir, William. "The Life of Mahomet". Smith, Elder & Co., London, 1861,
Preface pp. i-iv.
21.
Nasr, Seyyed Hossein. "Islamic Studies: Essays on Law and Society". Oxford
Islamic Studies Centre, 1989, pp. 24-25.
22.
Niblock, Tim. "The Contemporary Middle East". Institute of Arab and Islamic
Studies, University of Exeter, 2002, pp. 3-5.
23.
Nicholson, Reynold A. "The Mystics of Islam". G. Bell and Sons Ltd., London,
1914, Preface pp. v-viii.
24.
Phillips, C.H. "The School of Oriental and African Studies, University of London,
1917-1967". SOAS, London, 1967, pp. 12-15.
25.
Poole, Reginald Stuart. "Catalogue of Oriental Coins in the British Museum".
British Museum, London, 1876, Preface pp. i-iv.
26.
Said, Edward. "Orientalism". Pantheon Books, New York, 1978, pp. 204-205.
27.
Thompson, Jason. "Edward William Lane: The Life of the Pioneering
Egyptologist and Orientalist". American University in Cairo Press, 2010, p. 56.
28.
Watt, W. Montgomery. "Muhammad at Mecca". Oxford University Press, 1953,
Preface pp. v-vii.
29.
Watt, W. Montgomery. "Muhammad at Medina". Oxford University Press, 1956,
Introduction pp. 1-10.
