“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
100
Web texnologiyalar asosida GIS ma’lumotlarini taqdim etish
Qadamboyev Erkaboy Jo’rabek o’g’li
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot texnologiyalari universiteti
Annotatsiya:
Bu maqolada, web texnologiyalari yordamida GIS
ma'lumotlarini taqdim etishga oid muhim masalalar keltiriladi. GIS ma'lumotlari,
xaritalar va geografik ma'lumotlar internetda muvaffaqiyatli yoritilish uchun bir
qator vositalardan foydalaniladi. Ushbu maqolada, OpenLayers va Leaflet kabi
ochiq kodli web-xaritalash dasturlari haqida ma'lumotlar, GeoServer kabi GIS
serverlar va PostGIS kabi GIS ma'lumotlarini qayta ishlash uchun ma’lumotlar
keltirildi.
Kalit so’zlar:
GIS, web-xaritalash, OpenLayers, Leaflet, Google Maps API,
JavaScript, Python,web-xaritalash, ma'lumotlar, taqdim etish, GeoJSON, ArcGIS
API,, HTML, CSS, API, veb-app, veb-sahifa.
Kirish
Web texnologiyalari, GIS ma'lumotlarini taqdim etishda juda katta
ahamiyatga ega. Bu turlarda dasturlar va saytlar, foydalanuvchilarga geografik
ma'lumotlar va ko'rsatmalarni namoyish etish imkoniyatini beradi. Bu qanday
ma'lumotlarni tahlil qilishga, tarqatishga va ko'rsatishga imkon beradi.
Web texnologiyalari asosida GIS ma'lumotlarini taqdim etish, bugungi kunda
hali katta vazifadir. GIS yoki geografik axborot tizimi, ma'lumotlarni geografiya
ko'ordinatalari asosida saqlash va qayta ishlash imkoniyatini taqdim etadi. Bu
tizimlar
yozilgan
dasturlar,
mobil
ilovalar,
veb-saytlar
yoki
shaxsiy
kompyuterlardagi desktop dasturlaridan foydalanish orqali ishlaydi.
GIS ma'lumotlarini namoyish etish uchun, unda ma'lumotlarni chorak va
koordinatalar ko'rsatilgan xaritada ko'rsatish mumkin. Bu ma'lumotlar boshqa
xaritalar bilan birlashtirilishi, aniq mahalliy ma'lumotlar qo'shilishi, esa, xarita ustiga
animatsion va grafiklar qo'shilishi mumkin.
Web texnologiyalari, HTML, CSS, va JavaScript kabi asosiy texnologiyalarni
o'z ichiga oladi. Bu texnologiyalar orqali web ilovalar yaratish, xaritalar va
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
101
ma'lumotlarni ko'rsatish mumkin. Xaritalar JavaScript kutubxonalari, masalan,
Leaflet va OpenLayers yordamida yaratiladi.
GIS ma'lumotlarini web ilovalarda namoyish etishning eng muhim amaliyati,
foydalanuvchilarga ma'lumotni oson kiritish va topish imkoniyatini beradi. GIS
ma'lumotlari, foydalanuvchilarning buyurtmalariga asosan, qidiruv, xususiyatlar,
yo'nalishlar, statistik ma'lumotlar va boshqalar kabi narsalarga ko'ra ajratilishi
mumkin. Bu xususiyatlar, web ilovalardagi GIS ma'lumotlari tashkil etishni va
ularga kirishni osonlashtiradi. Web texnologiyalari yordamida GIS ma'lumotlarini
taqdim etish uchun boshqa platformalar mavjud, masalan, ArcGIS Online, Mapbox,
Carto, GeoServer, va boshqalar. Bu platformalar, tizimlarni tasdiqlash uchun bir
nechta standardlar va protokollarni qo'llab-quvvatlashadi.
GIS ma'lumotlarini taqdim etish uchun boshqa yordamlar mavjud, masalan,
GeoJSON, TopoJSON, WMS, WFS, KML, GeoTIFF, va boshqalar. Bu yordamlar,
GIS ma'lumotlarini ajratish va ularga kirish yoki ulardan chiqish qo'llanishini
aniqlash uchun standartlarni qo'llab-quvvatlashadi.
Web GIS tizimlari, server tomonidan ijro etiladigan server jihatdan
ma'lumotlarni qayta ishlash, tashkil etish, va ulardan foydalanuvchilar uchun
o'tkazishni o'z ichiga oladi. Bunda, foydalanuvchilar jarayonlarni qo'llab-quvvatlash
uchun JavaScript kutubxonalaridan foydalaniladi. Qo'llaniladigan kutubxonalar
orasida Leaflet, OpenLayers, Google Maps API, Mapbox GL JS, va boshqalar
mavjud.
Ya’ni, web texnologiyalari yordamida, foydalanuvchilar ko'rsatilgan
ma'lumotlarni o'zgartirib, hisoblash va tarqatishlari mumkin bo'ladi. GIS
ma'lumotlarining tasviri, ajratilishi va taqdimi uchun ko'plab yordamlar mavjud va
hamma joyda ishlatiladi.
ArcGIS API Python uchun yangi Python kutubxonasi, u onlayn yoki mahalliy
bo'lishidan qat'iy nazar, Web-GIS bilan ta'minlangan xaritalar va geofizik
ma'lumotlar bilan ishlash uchun mo'ljallangan. Bu Pythonning eng yaxshi
amaliyotlaridan foydalanadigan va toza, o'qilishi mumkin bo'lgan ifodalari bo'lgan
standart Python konstruksiyalari va ma'lumotlar tuzilmalarini ishlatadigan Python
API kutubxonasi xisoblanadi.
Ushbu API-dan foydalanib ma'lumotlarimiz bilan ishlashimiz va boshqa
ishonchli manbalardan foydalanishga tayyor xaritalar va geografik ma'lumotlarga
kirishimiz mumkin. U murakkab vektor va rastr tahlili, geokodlash, xarita yaratish,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
102
yo'nalishlarni yo'naltirish va yaratish, shuningdek, tashkilotning Web-GIS bilan
bog'liq foydalanuvchilar, guruhlar va tarkibni tashkil etish va boshqarish uchun
sodda va samarali vositalarga ega.
Python tili ochiq manbali litsenziya ostida ishlab chiqilganligi sababli, u erkin
ishlatilishi va tarqatilishi mumkin. Python uchun ArcGIS API ham bepul. Python va
API ikkalasi ham mahalliy kompyuterlar yoki serverlar boʻlishidan qatʼi nazar, har
qanday mashinaga oʻrnatilishi mumkin. Yengil Python API Python kutubxonalari
uchun mashhur paket menejeri Conda orqali tarqatiladi. U pandas, SciPy va NumPy
kabi ochiq manbali Python kutubxonalari va mashina o'rganish paketlari bilan
yaxshi ishlaydi.
Python API intraktiv va o'rganish oson va GIS va dasturlash uchun kirish
to'siqlarini pasaytirish uchun mo'ljallangan. Bu GIS bilan tezda boshlashni istagan
tajribali Python ishlab chiquvchilariga va ma'muriy vazifalarni avtomatlashtirish va
tahlillarni amalga oshirishni istagan tajribali GIS mutaxassislariga foyda keltiradi.
Bizning vazifamiz yoki maqsadlarimiz qanday bo'lishidan qat'i nazar, ushbu
API biz foydalanishimiz mumkin bo'lgan funktsiyalarni taqdim etadi. Python API
orqali biz GIS tizimimizning to'liq quvvatidan foydalanib, jarayonlarni skriptlash va
avtomatlashtirishimiz mumkin bo’ladi. API ning ushbu tomoni uzoq vaqtdan beri
GIS foydalanuvchilariga ARC Makro tili (AML) yoki Esri GIS dasturiy
ta'minotining avvalgi versiyalarida ishlatilgan Avenue skript tili eslatishi mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
103
1-rasm
Python uchun ArcGIS API bizga murakkab fazoviy tahlilini amalga oshirish,
shuningdek veb-GIS komponentlarini boshqarish imkonini beradi.
GISni samarali boshqarish
GIS ma'murlari yoki ishlab chiquvchi operatsiyalari muhandislari API-dan
ArcGIS Enterprise yoki ArcGIS Online-da tashkilotni yaratish jarayonini tezda
avtomatlashtirish uchun foydalanishlari mumkin. Foydalanuvchi hisoblari
foydalanuvchilariga va foydalanuvchi guruhlarga rollarni berish uchun CSV
faylidan foydalangan holda toʻplam bilan yaratilishi mumkin. Seed tarkibini har bir
foydalanuvchiga e'lon qilish va tayinlash mumkin. API-dan tashkilot portalining
ko’rsatkichlarini o'rnatish uchun foydalanish mumkin, shuning uchun biri
rivojlanish uchun, ikkinchisi esa ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin. Portalni
klonlash va tarkib, guruhlar va foydalanuvchilarni sinxronizatsiya qilish jarayonini
samarali skriptlash mumkin.Kundalik ma'muriy vazifalarni avtomatlashtirish ko'p
vaqt va kuchni tejashga yordam beradi. Foydalanuvchiga tegishli barcha
elementlarni ro'yxatga olish, ma'lum bir mezonga asoslangan tarkibni qidirish,
ma'lum bir sanadan oldin nashr etilgan tarkibni ro'yxatga olish, yangi guruh a'zolari
uchun yangi foydalanuvchi hisobini yaratish, a'zolar chiqib ketganda foydalanuvchi
hisoblarini va ularning tarkibini olib tashlash va ularning faydalanuvchiligiga qarab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
104
elementlarni saralash skript bilan bajarilishi mumkin bo'lgan vazifalardan
foydalanish imkoni mavjud.
Bir nechta kod satrlari yordamida ArcGIS dasturlariga litsenziyalar va
huquqlarni berish, ArcGIS Online kreditlarini boshqarish va kuzatish yoki tarkibni
bir foydalanuvchidan boshqasiga ko'chirish kabi muhim vazifalarni osonlikcha
boshqarish mumkin. API server va portal loglarini so'rov qilish va foydalanish
o'lchovlari va statistikasi orqali ularning holatini kuzatish uchun boy xususiyatlarni
taqdim etadi. Ushbu statistik ma'lumotlarning jadvallarini osonlikcha yaratish va
operatsiyalarni optimallashtirish mumkin.
Web GIS haqida ko'p narsalarni biladigan, har kuni foydalanadigan va ish
oqimlarini avtomatlashtirish orqali yanada samarali bo'lishni istagan kuchli
foydalanuvchilar Python uchun ArcGIS API-dan foyda olishlari mumkin. Python tili
juda o'qiladigan va moslashuvchan bo'lib, yangi dasturchilar uchun juda mos keladi.
Aksincha, GIS bilan juda tajribali bo'lmagan Python dasturchilari ArcGIS API
Python uchun sodda va intuitiv dizayni orqali zamonaviy GIS tushunchalariga
osonlik bilan kirish imkoniyatini beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
105
2-rasm
Yuqorida keltirilgan 2 - rasmda yorug' yashil rangdagi gis moduli GISga
kirish nuqtasini taqdim etadi. Yashil rangdagi boshqa modullar GISdagi joy
ma'lumotlariga yoki geografik ma'lumotlar to'plamlariga kirish uchun ishlatiladi va
ma'lum bir turdagi joy ma'lumotlari bilan ishlash uchun geoprocessing funksiyalari,
turlari va boshqa yordamchi ob'ektlarni o'z ichiga oladi. Koʻk modullar ish oqimlari
uchun qoʻshimcha funktsiyalarni taʼminlaydi va geokodlash, geometriya va
geoprocessing modullarini oʻz ichiga oladi. Sariq rangli modullar GIS
ma'lumotlarini va tahlillarini ko'rish uchun ishlatiladi va xaritalar va qatlamlarni
ko'rish uchun MapView Jupyter Notebook vidjetini o'z ichiga oladi. Sariq rangda
koʻrsatilgan xaritalash moduli veb-xaritalar va veb qatlamlar bilan ishlash uchun
turlarga va funktsiyalarga ega qatlamlar xisoblanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
106
Xulosa:
Bu maqolada web texnologiyalari yordamida GIS ma'lumotlarini taqdim etish
mavzusi ko'rib chiqildi. GIS (Geographic Information System) tushunchasi
geografik axborot sistemalarini anglatadi. Bunda geografik koordinatalar yordamida
geografik axborotni saqlash, tahlil qilish, tasvirlash va boshqa ishlar amalga
oshiriladi. Web ilovalarida GIS ma'lumotlari namoyish etishning bir necha usullari
mavjud.
Bu usullar orasida OpenLayers, Leaflet, Google Maps API va boshqalar
kiritiladi.Bu usullar orqali, web ilovalarida geografik ma'lumotlar taqdim etish
hamda xaritalar va geografik koordinatalarni namoyish etish imkoniyatlari mavjud
bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Tomlinson, R. F. (2010). Thinking about GIS: Geographic information
system planning for managers (5th ed.). Redlands, Calif: ESRI Press.
2. Harder, C., & Ormsby, T. (2015). Getting to know ArcGIS. Redlands, Calif:
Esri Press.
3. Yang, B. (2018). Python and R for GIS. Boca Raton: CRC Press.
4. Brown, W. M., & Rycroft, D. W. (2018). Open Source Approaches to Spatial
Data Handling. New York: Springer.
5. Obe, R., & Hsu, L. (2017). PostGIS in Action (2nd ed.). Shelter Island, NY:
Manning Publications.
6. Cao, W. (2019). Geospatial data science techniques and applications. Boca
Raton: CRC Press.
7. Deblois, J. (2019). GeoServer Beginner's Guide - Second Edition.
Birmingham: Packt Publishing.
8. Bennett, J. (2017). Learning Geospatial Analysis with Python. Birmingham:
Packt Publishing.
9. Allemang, C. (2015). Leaflet.js Essentials. Birmingham: Packt Publishing.
10. Gandrud, C. (2013). Reproducible Research with R and RStudio. New
York: CRC Press.
11. Kuhn, M., & Johnson, K. (2013). Applied Predictive Modeling York:
Springer.
