“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
8
MUSIQIY TOVUSHLARINING XUSUSIYATLARI
TENDENTSIYALARI.
To‘xtayev Firdavs Obid-o‘g‘li
Buxoro Psixologiya va Xorijiy Tillar Instituti.
Musiqa ta’limi yo’nalishi II-bosqich magistranti.
Nurullayev F.G.
Ilmiy rahbar- P.f.f.d (PhD) prof. Bux DDPI.
Annotasiya:
Maqolada
tovushlarning psixologik, musiqiy xususiyatlari,
o’zbek xalq cholg’u asboblarining
tarixiy taraqqiyoti va ta’lim-tarbiyadagi roli,
musiqa ijrochiligi yo’liga mos ijro shakllarini yuzaga keltirish g’oyalari haqidagi
ma’lumotlar bayon etilgan.
Kalit so’zlar
:Tovush, psixologik, musiqa ijrochiligi; cholg’u asboblari;
xromatik tovush qatori; diapazon; tovush xususiyatlari; ijro etish texnikasi; nota
tizimida o’qitish; ansambl; orkestr; musiqa maktabi.
Аннотатция:
Статья
посвящена
музыкально-психологическим
свойствам звука, истории узбекских народных инструментов и их
воспитательную роль, формирование формы музыкальное исполнительство.
Ключевые
слова
:
Музыкальное
исполнительство;
звук;
психологические свойства; музыкальные инструменты; хроматические
звукоряды; диапазон; специфика звуков; исполнительская техника; система
нотного обучение; ансамбль; оркестр; музыкальная школа.
Musiqada tovushning xususiyatlari va paydo bo'lishi masalasida qadimdan
olimlar fikr yuritib kelganlar. Jumladan, yunon faylasufi va ensiklopedis ta'limi
Aristotel kuzatishlarga asoslangan holda tovushning tabiatini va turli-xil
xususiyatlarini to'g'ri tushunchasiga ega bo'lgan holda ta'kidlanganidek, u tovush
chiqarayotgan jism, ketma-ket havoni siqishini va to'lqinlardagi intonatsiyani
vujudga keltiradi, deb aytgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
9
Misol uchun: tanbur, dutor, nay, qashqar rubobi, afg`on rubobi kabi
cholg'ularni ijro etganda uning tebranayotgan tovushi havoni goh zichlaydi, goh
siyraklaydi, havoning elastikligi tufayli esa, bunday ketma-ket bo'ladigan ta'sirlar
fazodan qatlamdan-qatlamga uzatiladi, elastik to'lqinlar yuzaga keladi. Bizning
qulog'imizga yetib kelgach, ular quloq pardasiga ta'sir qilib, tovush sezgisini
yo'qotadi. Eng sokin va eng kimsasiz joylarda ham qulog'imiz har doim qandaydir
tovushlarni ilg'aydi. Chunki hamma joyda nimadir harakatlanadi, tebranib turadi.
Kosmonavtlar ba'zi intonatsion tovushlarni eshshitadilar va turli materiallarning
gavdalanishlariga qarab, tovushlarni payqab boradilar. Ovro'palik kosmonavtidan
biri kosmosga o'zga sayoraga uchayotganida islom diniga mansub namoz-qiroatini
«ollohu-akbar» so'zlarini eshshitganini uzoq-uzoq eslaydi va Arabistondagi
sayyohatida esa ishonib, yerdagi ushbu tovushni eshitib Ollohning borligini anglab
oladi va u shu kundan boshlab xristiyanlikdan islom diniga itoat qiladi va musulmon
bo'ladi.
Tovush xususiyatlarining inson psixikasiga ruhiy ta'sirbaxsh tovushlarining bir
necha turlari mavjud bo'lib, bular:
Tabiiy tovush xususiyatlari.
Moddiy-ma'naviy tovushlar.
Texnik-vositalardan tovushlar va boshqalar.
Musiqiy tovush turlaridir.
Afg`on rubobi-
torli-chertma cholg`u bo`lib, u mezrob (mediator) vositasida
chalinadi. Uning kosasi chuqur o`yilgan va teri bilan qoplangan bo`ladi, kalta va
yo`g`on dastasida to`rtta bog`lama pardasi bor. Dastasining yuqori qismida 6 yoki 7
ta qo`shimcha («xas») pardalari ham bo`ladi. Afg`on rubobining 5 ta asosiy torlarida
kuy chalinadi. Shuningdek, uning yon tomonidan 10-11 ta yordamchi yonquloq
simlari ham tortilgan bo`lib, ular aks-sado sifatida yangraydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
10
Afg'on rubobi haqida rivoyat.
Buxoro xonining husnda tengi yo'q bir qizi bor
ekan. Ammo u uyqusizlikka uchragan, kasalvand ekan. «Qizim o'lib qolmasmikin?»
deb xon kunu tun g'amda ekan. Qaratmagan tabibi, boqtirmagan quchnochi
qolmabdi. Baribir qiz tuzalmay, ahvoli kundan-kunga battarlashaveribdi.
Qizni ertalab labihovuz oldiga chiqarib qo'yishar, kechasi qasr ichiga olib
kirishar ekan. Xonning qizi labihovuz oldiga o'ltirib bog'da yurgan tovuslarga tikilib
xayol surgani-surgan ekan. Ularni juda yaxshi ko'rar ekan-da. Tovuslar patlarini
yoysa ko'ngli yorishar, o'yinga tushishsa quvnar ekan. Doim: «Shu tovuslar
so'zlashib, qo'shiq aytib, raqsga tushishsa-ku?» der ekan.
Buxoroda yashovchi bir afg'on yigiti bundan xabardor bo'lib qolibdi. U qo'li
gul usta bo'lib, hatto quruq yog'ochga ham «jon kiritib» yuborarkan. Hunarini ishga
solib, tovusga o'xshagan bir asbob yasabdi. Uni olib xonning saroyiga boribdi.
Xonga ro'baro' bo'lib: «Men qizingizni tuzataman», — debdi. Xon rozi bo'libdi.
Afg'on yigit boqqa kirib, qizning yoniga kelibdi-da, o'zi yasagan tovussimon asbobni
chala boshlabdi. Asbobning goh hazin, goh mungli, goh jo'shqin kuyiga berilib
ketgan xonning qizi asta-asta uyquga ketibdi. «Uyqu dardga davo, bemorga shifo»,
deb bejiz aytishmagan. Afg'on yigit asbobini chalaveribdi, xonning qizi maza qilib
uxlayveribdi. Bora-bora afg'on yigiti uni yaxshi ko'rib qolibdi.
Qizga mehri oshgan sari qo'lidagi asbobi yanada boshqacharoq bo'zlayveribdi.
«Qizim nima bo'ldiykin, bir xabar olay», deb boqqa chiqqan xon qizining uyqu
og'ushida, yonidagi afg'on yigiti esa qo'lidagi asbobni bo'zlatayotgan holda ko'rib:
«Tag'in qizimning boshini aylantirib qo'ymasin», deb o'ylab, yigitni bog'dan haydab
chiqaribdi. Shu tariqa qiz tuzalib ketibdi. Afg'on yigitini ko'p yo'qiatibdi,
topolmabdi. Xon qizining tuzalib qolganini ko'rib, o'ziga o'xshagan xonning o'g'liga
katta to'y qilib berib yuboribdi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
11
Afg'on yigiti qizning ko'yida o'zi yasagan asbobni chalib yuraveribdi. U
chalganda uyqusizlar uyquga ketibdi, kasallar tuzalibdi. Muhabbati bevaqt xazon
bo'lganlarning dardiga dard qo'shilibdi. Shu-shu afg'on yigiti yasagan asbob «Afg'on
rubobi» deb ataladigan bo'libdi.
Shuning uchun ham musiqa madaniyati darslarida cholh`u asboblarida ijro
etish faoliyat turi eng qiziqarli mashg`ulotdir. Bolalar cholg`u asboblari jonli
tovushli o`yinchoqlar sifatida har bir o`quvchini qiziqtiradi. Chapak va bolalar
cholg`u asboblarida ritmik jo`r bo`lish, musiqaning xarakteri va obrazlarni
chuqurroq his etishda, ularga xos emotsional tuyg`ular hosil etish, ayniqsa,
bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
ADABIYOTLAR
1. Nurullaev F.G. The role of folklore in the raising of children. European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol. 8 No. 12, 2020 Part
IIIISSN 2056-5852.
2. Нуруллаев Ф.Г., Композиционный и исполнительский процесс в
музыке // «SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific Journal ISSN: 2181-1601, 2021.-
pp. 576-581.
3. Нуруллаев Ф.Г. Импровизаторское творчество в ХХ веке по сфере
музыке// «SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific Journal ISSN: 2181-1601, 2021.-
pp. 582-587.
4. Nurullayev F.G.
FORMATION OF AESTHETIC EDUCATION OF
CHILDREN ON THE EXAMPLE OF BUKHARA FOLKLORE SONGS
. Euro-
Asia Conferences 1 (1), 34-36.
METHODOLOGICAL REQUIREMENTS FOR THE
SELECTION OF BUKHARA FOLK SONGS IN MUSIC EDUCATION
. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal 1 (01), 83-88.
6. Нуруллаев Ф.Г. Обряды и обычьи связанные с рождением и
воспитанием ребенка. Музыкальное искусство и образование: традиции
и инновации: сборник материалов международное научное конференции.
Бухара, 2019. 317– 320 стр.
7. Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Музыкально-историческое наследие
центральной Азии (психологический настрой армии Темура). Психология XXI
столетия, 18-20 марта 2020 года С. 115-118.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
12
8. Нуруллаев Ф.Г. Мусиқа таълимида Бухоро фольклор қўшиқларига
қўйиладиган методик талаблар. Pedagogik mahorat, Ilmiy-nazariy va metodik
jurnal 2020, 3-son. Buxoro. Б.175-180.
9. Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Роль фольклорных песен в
воспитании учащихся. Научно– методический журнал «Проблемы
педагогики» №3(48). Москва 2020. С.15-17.
10. Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Формирование эстетического
воспитания детей на примере Бухарских фольклорных песен. «MODERN
SCIENTIFIC CHALLENGES AND TRENDS» collection of scientific works of the
international scientific conference Issue 4(260 Warsaw, Poland 2020. P. 139-141.
11. Nurullayev F.G., Madrimov B.K., Rajabov T.I. Teaching Bukhara Children
Folk Songs in Music Lessons as an Actual Problem. International Journal of
Psychosocial Renabilitation, Vol.24, Issue 04, 2020 P. 6049.
12 Нуруллаев Ф.Г., Случайный выбор качественных характеристик
материала по музыки или порядок его изложения в процессе создания музыки
или исполнения опуса//«SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific Journal. ISSN:
2181-1601, 2021.- pp. 588-593.
13. Нуруллаев Ф.Г. Мусиқа таълимида Бухоро фольклор қўшиқларини
ўргатиш жараёнини лойиҳалаш. Бухоро мусиқа фольклорининг тарихий-
назарий ва амалий масалалари. Республика илмий-назарий анжуман
материаллари. 2020 йил, 6 ноябрь. Бухоро, 2020- Б. 107-111.
14. Нуруллаев Ф.Г. Из истории смычковых инструментов у мастеров
Амати Николо, Гварнери и Страдивари. Материалы международного научно-
творческого форума. Часть 1- Челябинск, 2016.-С.158-159
15. Нуруллаев Ф.Г. Особенности и условия развития творческих
музыкальных способностей детей. Вестник интергративной психологии.
Журнал для психологов. г. Ярославль, Выпуск №17, 2018. – С.125-128.
16. Nurullayeva N.G., Nurullaeva N.K., Nurullaev B.G. Role and significance
of folkler music in the upbringing of children of preschool age. Academicia An
International Multidisciplinary Research Journal. Vol.10, Issue 10, October 2020.
17. Nurullayev F.G. Узлуксиз таълим тизимида Бухоро фольклор
қўшиқларини ўргатишнинг ўрни ва аҳамияти// O’zbekiston Milliy Universiteti
xabarlari, Ilmiy-nazariy va metodik jurnal 2021-yil 6-son.- Toshkent. B.177-186.
18. Нуруллаев Ф.Г., Музыкальный процесс в западной музыке//
«SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific Journal ISSN: 2181-1601, 2021. -
pp.570-575.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
13
19.Нуруллаев Ф.Г., Нуруллаева Н.К. Роль фольклорных песен в
воспитании учащихся// Научно – методический журнал «Проблемы
педагогики». №3 (48). - Москва 2020.- С.15-17.
20. Nurullayev F.G The Role and Significance of Folk Music in Raising
Children.European Journal of Innovation in Nonformal Education(EJINE) Volume
2| Issue 5| ISSN:2795-8612
Accepted
14 May2022.
21. Нозима Қудратовна Нуруллаева. Подготовка будущих учителей
музыки к методически грамотной профессиональной деятельности. Science
and education scientific journal, issn 2181-0842, volume 3, issue 1, january
2022.975-981.
22. Нуруллаев Ф.Г., Норова Ш.У. Психология музыкальных
дидактических игр на интегрированных занятиях// Вестник интергративной
психологии. Журнал для психологов. Выпуск №17, 2018. – С.295-299.
23. Нуруллаев Ф.Г.
Содержание обучения бухарским народным
песням в музыкальном образовании
Academy, № 3 (66), 48-50, ООО
«Олимп».
24.
Фаррух
Гайбуллоевич
Нуруллаев.
Моделирования
педагогических с музыкальным уклоном действие объектов через
математический аппарат в педагогике// SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY
2022.589-595.
25. Фаррух Гайбуллоевич Нуруллаев. Интерактивные уроки музыки
по программы STEAM// SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC
JOURNAL, ISSN 2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY 2022.595-602.
26. Нодира Каримовна Нуруллаева. Методические аспекты
музыкального образования, особенности обучения народных песен в 5-7
классах// SCIENCE AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-
0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY 2022.957-963.
27. Бобиршох Ғайбуллоевич Нуруллаев. Музыкальный ракурс
изучаемого объекта в особенности обучения фольклора// SCIENCE AND
EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 1,
JANUARY 2022.963-969.
28. Нигора Каримовна Нуруллаева.Теории музыки основа - основ
музыкального формирующих принципов и правил произведения// SCIENCE
AND EDUCATION SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-0842, VOLUME 3,
ISSUE 1, JANUARY 2022.969-975.
29. Мехринисо Бобиршох кизи Нуруллаева, Нодир Джалолович
Ядгаров. Мировые шедевры живописи великих художников - маятник в
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
14
развитии художественного искусства// SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL, ISSN 2181-0842, VOLUME 3, ISSUE 1, JANUARY
2022.981-987.
30. F. Nurullayev. “Musiqa ta'limida Buxoro folklor qơshiqlarini
ơrgatishning ilmiy-metodik xususiyatlari”-(PhD) Diss.ishi. 2021y
1. Karimova D.A. Musiqa metodikasida innovatsion texnologiyalarni qo’llash.
T.: 2003.
2. Odilov A. O‘zbek cholg‘ularida ijrochilik tarixi. Toshkent: “O‘qituvchi”,
1996. - 128 bet.
3. Петросянц А. Узбекские народные инструменты. – Tашкент. 2000
4. Rahimov Sh., Nurmatov H. “Cholg’u ijrochiligi tarixi” (O’quv qo’llanma).
T.: 2009.
5. Saidiy S.B., Cholg’ushunoslik va cholg’ulashtirish asoslari. Toshkent.
“Musiqa”, 2016.
6. Ruziyev D. Orkestr ijrochiligi (O’quv qo’llanma). – Buxoro: “Sadriddin
Salim Buxoriy” Durdona nashriyoti, 2020. – 204 b.
7. Миршаев У. М. Музыкально-эстетическое воспитание и современные
требования к учителю музыки //Вестник науки и образования. – 2020. – №. 21-
2 (99).
8.
Дустов С. Д. ВЛИЯНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ РАБОТЫ НА
МУЗЫКАЛЬНО-ЭСТЕТИЧЕСКОЕ ВОСПИТАНИЕ //Academy. – 2020. – №.
11 (62).
9.
Ф. Нуруллаев. "Психология музыкальных дидактических игр на
интегрированных занятиях." Вестник интегративной психологии 17 (2018):
295-299.
10.
Nurullaev F.G. The role of folklore in the raising of children // European Journal of
Research and Reflection in Educational Sciences Vol. 8 No. 12, 2020 Part III. ISSN 2056-5852.
11.
Nurullayev F.G.
Formation of aesthetic education of children on the
example of bukhara folklore songs
. Euro-Asia Conferences 1 (1), 34-36.
12.
Nurullayev F.G. Импровизаторское творчество в ХХ веке по сфере
музыке. «Scientific progress» Scientific Journal ISSN: 2181-1601, 2021.- pp. 582-
587.
13. Xayrullev M. O‘rta Osiyoda ilk uyg‘onish davri madaniyati. T.1994.
14.Nurullyaev F.G., Nurullayeva N.K. Формирование эстетического
воспитания детей на примере Бухарских фольклорных песен. «Modern
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
15
scientific challenges and trends» collection of scientific works of the international
scientific conference Issue 4(260 Warsaw, Poland 2020. P. 139-141.
